Seri katiller üzerine provokatif bir tez: Kurşun zehirlenmesi bir nesli suça mı itti?

Pulitzer ödüllü yazar Caroline Fraser, yeni kitabı Murderland: Crime and Bloodlust in the Time Of Serial Killers'a “Kuzeybatı Pasifik beş şeyle bilinir,” diye başlıyor: “Kereste, uçak, teknoloji, kahve ve seri katiller.” 

Peki neden? Fraser'a göre seri katillerin Kuzeybatı Pasifik, özellikle de Seattle ve Tacoma’da yoğunlaşmasının arkasındaki sebep, suça yatkınlık ile kurşun zehirlenmesi arasındaki bağlantıda yatıyor olabilir.

Dünyanın en tanınmış seri katillerinden Ted Bundy, 1950’lerde henüz bir çocukken Tacoma’daki bataklıklarda balık ve kurbağa avlar, misket oynardı. Yeşil Nehir Katili Gary Ridgway ise birkaç kilometre kuzeyde büyüdü. Üç kadını öldüren George Waterfield Russell Jr., 1970’lerde Mercer Adası’nda büyüyen Fraser’ın komşusu sayılırdı.

^{Ted Bundy}

Bu bölge, o zamanlar devasa cevher işleme tesislerine ev sahipliği yapıyordu. Rockefeller’lar, American Smelting and Refining Company’yi (ASARCO) kurmuş; 1901’de Guggenheim ailesi şirketi devralmıştı. 

• ASARCO, ABD’nin kurşun üretiminin neredeyse tamamını kontrol ediyor, faaliyetlerinin büyük kısmını Tacoma’da yürütüyordu.

Kurşun zehirlenmesinin ölümcül etkileri, o zamanlar dahi biliniyordu. Kayıtlara geçen ilk kurşun zehirlenmesi vakası, 1924'te New Jersey’deki bir rafineride yaşanmış, beş işçi hayatını kaybetmişti ancak Tacoma’da da diğer bölgelerdeki gibi zehirlenen çocuklara ödenen tazminat, kurşundan elde edilen kârın altında kaldığından operasyon neredeyse bir asır boyunca devam etmişti.

Caroline Fraser, yeni kitabında kurşun zehirlenmesinin etkilerini, Kuzeybatı Pasifik’in ötesine taşıyarak 1970’ler ve 80’lerde her ikisi de kurşun işleme tesislerinin yakınlarında büyüyen Kansas’taki Dennis Rader’ın ve California’daki Richard Ramirez’in sapkın davranışlarıyla ilişkilendirmeye çalışıyor ve hatta Karındeşen Jack’in bile, Londra’da 19. yüzyılda artan boya talebinin tetiklemesiyle yaygınlaşan kurşun tesisleri nedeniyle zehirlenmiş olabileceğini iddia ediyor.

Bir insanın seri katile dönüşmesini kurşun zehirlenmesine bağlamak kulağa oldukça provokatif gelse de Fraser'ın kitabına göre bu bağlantıyı ilk kuran kendisi değil. Kurşun zehirlenmesinin davranışsal etkileri ilk kez 1943’te belgelendi: Beşiklerinin parmaklıklarındaki kurşunlu boyayı ısırarak akut zehirlenme yaşayan bebekler, iyileştikten yıllar sonra bile saldırganlığa ve şiddete eğilimli bireyler olarak tanımlanmışlardı.

• Çocukluk çağında kurşuna maruz kalmak beyin ve sinir sisteminde hasara, büyümede yavaşlamaya, anemiye, işitme kaybına, davranış ve öğrenme sorunlarına neden olduğu için kurşun içeren eski tip boyalar, 84 ülkede yasak (Türkiye, 2023'e kadar bu ülkeler arasında değildi). Bu boyalarla yapılmış olabilecek antika beşiklerin kullanılması da tavsiye edilmiyor.

Suç oranları neden 1990'larda düşmeye başladı?

Sanayileşme sonrasında onlarca yıl süren yükselişin ardından 1990’larda suç oranlarında keskin bir düşüş başladı ve bu eğilim 2000’lerde de devam etti. Bu dönemde eğitim düzeyi, yetersiz beslenme, sağlık hizmetlerine erişim ve diğer çevresel etkenlerden ayırmak zor olsa da bazı başka araştırmacılar da kurşun zehirlenmesinin insanları suça iten etkenler arasında olabileceğini savunmuştu.

Örneğin araştırmacı Jessica Wolpaw Reyes, 2007'de The B.E. Journal of Economic Analysis & Policy'de yayımlanan raporunda 1992-2002 arasında ABD'de kurşunsuz benzinin aşamalı olarak yerleşmesinin "şiddet suçlarında yaklaşık %56'lık bir düşüşe neden olduğunu" iddia etti. Reyes, her ne kadar New York ve Columbia bölgesi dahil edildiğinde cinayetle ilgili bulguların güvenilir olmadığını belirtse de şu sonuca vardı:

“Genel olarak, kurşunun aşamalı olarak kaldırılması ve kürtajın yasallaştırılması, şiddet suçu oranlarındaki ciddi düşüşle bağlantılı görülmektedir.”

ABD'li gazeteci Kevin Drum da 2013’te Mother Jones’ta yayımlanan ve onlarca bilimsel araştırmaya dayanan makalesinde şunları yazmıştı:

“Elbette kurşuna maruz kalan her çocuk suça yönelecek diye bir şey yok. 40 yaşın üzerindeki herkes muhtemelen çocukluğunda aşırı miktarda kurşuna maruz kalmıştır ve çoğumuzun yaşadığı en büyük etki, birkaç puanlık IQ düşüşünden fazlası değildir ancak zaten sınırda olan milyonlarca çocuk, bilişsel yetilerde azalma ve hırçınlaşma gibi etkilerin yanı sıra ülke çapındaki şiddet suçları salgınının bir parçası hâline gelecek şekilde o sınırın ötesine itildi."

Kurşun-suç bağlantısına dair ilk meta-analiz ise 2022 yılında yayımlandı. Anthony Higney, Nick Hanley ve Mirko Moro’nun 24 çalışmanın bulgularını biraraya getiren analizi, kurşuna maruz kalmak ile başta şiddet suçları olmak üzere kriminal davranışların arasında önemli bir ilişki olduğunu, kurşuna maruz kalmanın dürtüsel ve saldırgan eğilimleri teşvik edebileceğini savundu.

Çalışma, kurşun kirliliğinin azalmasıyla suç oranlarındaki düşüş arasındaki korelasyonun araştırmalarca desteklendiği ancak bunun suç oranlarındaki düşüşte büyük bir etken olmadığı ve bu bağlantının literatürde "genellikle abartıldığı" sonucuna vardı.

Kurşun artık hayatımızdan çıktı mı?

Peki artık pek de adını anmadığımız, geçmişte kaldı diye düşündüğümüz kurşun gerçekten hayatımızdan tamamen çıktı mı?

Dünya Sağlık Örgütü’ne göre kurşun, halk sağlığı için en büyük risk teşkil eden 10 toksik maddeden biri. Birden fazla vücut sistemini etkiliyor, vücutta birikiyor ve özellikle çocuklar için küçük miktarlarda bile çok tehlikeli.

İlk defa 1922'de motor performansını artırmak amacıyla kullanılmaya başlanan ve 1970’lerde en yaygın otomobil yakıtına dönüşen kurşunlu benzini (nam-ı diğer "süper benzin") gelişmiş ülkeler, çevre ve insan sağlığı açısından büyük risk oluşturduğu gerekçesiyle 1980'lerden itibaren yasaklamaya başladı. 

Kurşunlu benzin kullanımı, 2000'li yılların başı itibarıyla 80'den fazla ülkede devam etse de 2021 yılında Cezayir'in elindeki stokların tükenmesiyle tüm dünyada sona erdi. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, bu gelişmeyi "uluslararası bir başarı öyküsü" olarak nitelendirdi:

"Kurşunlu benzin kullanımının sona ermesi, 1 milyon kişinin olması gerekenden önce kalp hastalığı, felç, kanser gibi sebeplerle ölmesinin önüne geçecek ve kurşun nedeniyle çocukların zeka düzeylerinde düşüş görülmeyecek."

Öte yandan, benzin artık kurşunsuz olsa da bu ölümcül maddenin yaşamımızdan tamamen çıktığını söylemek zor. Hem Türkiye’den hem de dünyanın farklı ülkelerinden birçok uzman boya, gıda, baharat, kozmetik, oyuncak ve akü gibi birçok üründeki kurşun tehlikesine dikkat çekmeye devam ediyor.

2020 yılında UNICEF ve Pure Earth’in ortaklaşa hazırladığı "Zehirli Gerçek: Çocukların kurşun kirliliğine maruz kalması bir neslin geleceğini baltalıyor" başlıklı raporda kurşun zehirlenmesinin çocukları "çok büyük ve daha önce görülmemiş" bir ölçekte etkisi altına aldığı ifade edildi. Raporda, her üç çocuktan birinin (bir başka deyişle dünya çapında 800 milyon çocuğun) kanında desilitre başına 5 mikrogram ve daha fazla kurşun olduğu, tehlike altındaki çocukların yaklaşık yarısının Güney Asya’da yaşadığı vurgulandı.

Raporda bebeklerin ve çocukların gelişimlerini tamamlamasına fırsat vermeden beyinlerinde hasara yol açan kurşunun, ömür boyu süren nörolojik, bilişsel ve fiziksel rahatsızlıklara neden olduğu; kurşuna maruz kalan çocukların aynı zamanda ruh sağlığı ve davranış problemleri ile artan suç ve şiddet olaylarıyla da ilişkilendirildiği vurgulandı. Rapor, kurşuna maruz kalmanın, daha ileri yaşlardaki çocuklarda da böbrek hasarı ve kardiyovasküler hastalık riskinde artış gibi ağır sonuçlara yol açtığına dikkat çekti.

ABD’de yakın zamanda yapılan bir araştırma, test edilen diş macunlarının yaklaşık %90’ının kurşun içerdiğini ortaya koydu. Birkaç hafta önce, süpermarket zinciri Publix, ürün testlerinde kurşun tespit edilmesinin ardından bazı bebek mamalarını raflardan kaldırdı.

Ayrıca: Geçen yıl Biden yönetimi, ülke genelinde içme suyu sistemlerindeki kurşun boruların 10 yıl içinde değiştirilmesini zorunlu kılan bir düzenleme yayımlamıştı ancak Trump yönetimi bu düzenlemeyi geri almaya hazırlanıyor.

Türkiye’de de gıda mühendisi ve akademisyen Bülent Şık, kurşun tehlikesi konusunda yıllardır araştırmalar yapıyor ve uyarılarda bulunuyor. Şık, 2021 yılında bianet için kaleme aldığı yazıda şöyle diyordu: 

“Kurşunlu boyalarla boyanmış ev ve iş yerleri ile bu tip boyaların kullanıldığı her türlü eşya-ürün risk içeriyor. Madencilik, metalürji, boya, otomotiv sanayi atıkları da (özellikle aküler) çevrede kurşun kirliliğine yol açıyor.” 

Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre Türkiye, ancak çok kısa bir süre önce, 2023 yılında boyalarda kurşun esaslı katkı maddelerinin kullanımına yasal olarak bağlayıcı standartlar getirdi.

• Geçen yıl, Ticaret Bakanlığı’nın toplatma kararı aldığı 10 üründen biri ise yüksek miktarda kurşun içeren Pakistan menşeli bir kaleci eldiveniydi.

2023’te Bülent Şık, bu kez piyasada çok satılan bir bitter çikolatayı analiz ettirerek ulaştığı sonuçları paylaştı ve bu ürünün çok yüksek düzeyde kurşun, arsenik ve kadmiyum içerdiğini açıkladı. Şık, gelen tepkiler üzerine sorunun yalnızca tek bir ürünle sınırlı olmadığını, "meselenin çikolatayla değil, kakao ile ilgili olduğunu, bu tip ürünlerde kapsamlı bir çalışma yapılmadığı sürece riskin ne olduğunu söylemenin mümkün olmadığını" belirtti.

Gıda ürünlerinde onlarca zararlı kimyasal bulunduğunu ve yeterince denetim yapılmadığını vurgulayan Şık, çocuklarını nasıl koruyabileceklerini soranlara şu cevabı vererek yazısını sonlandırıyordu:

“Bu soru, bir yetişkinin, anne-babanın çocuğu ya da çocukları için duyduğu kaygıyla dile getirdiği gayet naif ve iyi niyetli bir soru, kuşkusuz. Ancak toksik kimyasallara maruz kalmayı önlemek söz konusu olduğunda kendimizden, bireysel hayatlarımızdan değil, daha genelden, toplumsaldan yola çıkmak gerekiyor.

Çevresel kirlilikten, toksik kimyasallara maruz kalmaktan kaynaklanan sağlık sorunları tüm çocukları az ya da çok etkiliyor. Alacağımız bireysel önlemlerle, oluşturacağımız korunaklı hayatlarla 'kendi çocuğumuzu' koruyabileceğimizi düşünmek yanılgıdır. Çocukları ortak müştereklerimiz olarak görebilmeliyiz. Dolayısıyla toplumsal hayatın devamlılığını sağlayabilmek ya da birarada yaşayabilmek için çocukları odak noktasına koyduğumuz ve iyi bir hayatı tüm çocuklar için ulaşılabilir kılmayı hedeflediğimiz politikalar oluşturmamız gerekiyor.”