Uluslararası Borç Raporu’nun çok kısa tarihi

Biray Kolluoğlu, Evren M. Dinçer, Zafer Yenal

13 Aralık’ta Dünya Bankası 2023 yılı için Uluslararası Borç Raporu’nu (International Debt Report 2023) yayımladı. Rapor, özellikle yoksul ülkelerde ekonomik süreçlerin sarpa sardığı konusunda önemli uyarılarda bulunuyor. Çalışmada Türkiye’ye dair veriler de var. Bu bültende, konuk yazarımız Boğaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümü hocalarından Murat Koyuncu; raporu, önemini ve Türkiye için anlattıklarını değerlendirdi. Biz de öncesinde raporun ve Dünya Bankası’nın hepimizi etkileyen tarihini kısaca hatırlatmak istiyoruz. 

Nihayet dünya ekonomisinin dümenini eline almaya karar veren ABD 1944 yılında, yani daha 2. Dünya Savaşı sona ermeden, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 44 müttefik ülkenin delegelerini New Hampshire eyaletinin Bretton Woods kasabasında biraraya getirdi. 1870’lerdeki ekonomik krizle başlayan ve kısa soluklanma molaları dışında bir türlü dengeye kavuşamayan kapitalist düzen, 1914 sonrası iki savaş ve 1930’ların Büyük Buhran’ının ardından faşist ve sosyalist alternatiflerin meydan okumasıyla karşılaşmıştı. Kısacası krizler, savaşlarla geçen onyıllar liberal kapitalizmin alternatiflerinin güçlenmesiyle sonuçlanmış ve 19. yüzyılın liberalizmine geri dönülebileceği fikri tamamen ortadan kalkmıştı.

Bu koşullar altında yapılan 20 günlük toplantının sonunda imzalanan Bretton Woods Anlaşması ise dünyanın yeni ekonomik düzeninin ilanıydı. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve o zamanki adıyla Uluslararası Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası (IBRD - International Bank for Reconstruction and Development) yani Dünya Bankası işte bu düzene yön verecek iki temel uluslararası kurum olarak o dönemde kuruldu. 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü’ne evrilen Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması’nın (General Agreement on Tariffs and Trade) kurumsallaşması da yine bu sürecin bir parçasıydı. 

Bretton Woods, dünya ekonomisinin bir bütün olduğu ön kabulünden yola çıkarak dünyayı para ve teknoloji transferleri yolu ile geliştirmek, ülkeler arasındaki ticaret akışlarını olabildiğince serbestleştirmek amacıyla yola koyuldu. Paralar transfer edildi, krediler verildi, yoksul ülkelerde kalkınma projelerine girişildi. Sonuçta fakirler de gelişecek, onların da ekonomileri büyüyecek ve borçlarını geri ödeyeceklerdi. 

Ama evdeki hesap çarşıya uymadı. 1973’te yeni ekonomik düzen ilk büyük krizini yaşadı ve rapor da tam bu yıl yayımlanmaya başladı. Yani ne zamanki verilen borçlar ve sermaye transferlerinin istikrarlı ekonomik kalkınmayı sağlayamadığı anlaşıldı, verilen borçlar geri dönmedi, Dünya Bankası verilen borçların çetelesini (akıbetini) kamuyla paylaşmaya karar verdi. 1970’lerden sonra finansallaşmanın gölgesinde büyüyen dünya ekonomisinin düzenlenmesinde Bretton Woods kurumlarının rolü artarak devam etti. 

2023 Uluslararası Borç Raporu aradan geçen 50 yılda işlerin hiç de yolunda gitmediğini gösteriyor sanki…