Yazı kışa saklamak: Kışlık hazırlık yapanlar kavanozlara neler sığdırıyor?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
Yazın sonuna doğru bazı evlerin mutfağında bir hareket başlar. Kasalar dolusu domates gelir, biberler tezgaha yayılır, büyük tencereler ocağa çıkar. Birinin eli domates soyar, bir başkası doğrar, biri kavanozların kapaklarını kontrol eder. Mutfak ısınır, işler birbirine karışır, arada çay demlenir. Saatler sonra tezgahın üzerinde sıra sıra dizilen kavanozlarda ise yalnızca yaz sebzeleri saklanmaz. Kışlık hazırlığı, yiyecekleri mevsimler arasında taşıdığı kadar birlikte geçirilen zamanı da bir mevsimden diğerine aktarır.
Aylar sonra o kavanozlardan biri açıldığında domatesin kokusuyla birlikte o günün hatırası da mutfağa geri döner. Kuzenlerin sesi, annenin tarifi, komşuyla verilen kahve molası, kavanozu ters çevirip çevirmemek üzerine küçük tartışmalar...
- Üstelik bugün domatesi, biberi ya da pek çok başka ürünü kışın da bulmak mümkün. Konserve yapmak artık çoğu ev için geçmişteki kadar zorunlu değil. Buna rağmen salçalar kaynatılıyor, tarhanalar güneşe seriliyor, turşular kuruluyor.
Peki neden halen kışlık hazırlığı yapıyoruz? Daha da önemlisi bu hazırlıkları yaparken neler hissediyoruz?
28 yaşındaki İsmet’in ailesinde bu sıcaklığın adı tarhana günü. Kahramanmaraş’ta dokuz yıldır geniş ailesiyle kışlık hazırlayan İsmet için o gün, evin alışılmış düzeni değişiyor. Herkes erkenden kalkıyor, işin bir ucundan tutuyor; bir gün önceki kırgınlıklar bile tarhana hazırlanırken bir süreliğine geride kalıyor.
Ardından günler süren başka bir bekleyiş başlıyor: Güneşe serilen tarhananın kuruması, her gün tadına bakılması, kıvamının kontrol edilmesi. İsmet’in anlattığı bu ritüelde kış için hazırlanan yiyecekle aileyi aynı işin etrafında toplayan ortak güç birbirinden pek ayrılmıyor:
“Bizim köyde herkes kış için tarhana yapar. Bahsettiğim tarhana öyle çorbası yapılan un tarhanalarından değil. Sıkma tarhana. Bizim Maraş’ın insanı tarhanayı çayın yanında çerez niyetine yer. Çok sert ve ekşi olur. Soğuk kış gecelerinde yanan sobanın üzerinde demlenen çayın yanında zaten başka bir şey düşünülemez. Tüm misafirliklerde vazgeçilmezdir.
Tarhana yapılırken o gün evin tüm fertleri erkenden uyanır. Bütün aile bireyleri bir önceki gün kavga bile etmiş olsa o gün tam bir takım çalışması yapılır, kavgalar unutulur. Keyfî yapılan bir hazırlıkta herkes heyecan içerisinde olur.
Hele bir de beklerken oluşan heyecan... Çünkü tarhananın güneşte yaklaşık 1 hafta 10 gün kadar kuruması beklenir. Her gün tadına ve kuruluğuna bakılır. Yerken dikkat edilmesi gerekir, çok sert olduğundan dişleriniz kırılabilir”
Bu kolektif ruhun yarattığı duygunun bir benzerini de 27 yaşındaki Müzeyyen anlatıyor. Üstelik o, aynı hissi İstanbul'daki öğrenci evinde tek başına yaşamış. Yıllardır ailesiyle birlikte yaptığı konserve hazırlığını bu kez yalnız başına sırtlayan Müzeyyen, bu hazırlığın ona hatırlattıklarını şöyle aktarıyor:
"Kışlık hazırlığı denince aklıma ailece hep birlikte yaptığımız domates sosları ve salçalar gelir. Annem ve ben domatesleri soyarız, kardeşlerim doğrar, babam rendeler, annem pişirir, babam kavanozlar. Günün sonunda beş kişinin emeğiyle ortaya kocaman bir masaya sığmayacak kadar kavanoz çıkar.
Ben de evimde otururken bir anlığına heyecanlanıp kapımın önünden geçen kamyonetten domates almış bulundum. Tam 4 kilo domates. Dedim ki yaparım, ne olmuş? O gün hem YouTube’dan hem de annemi saat başı aramam sonucunda domates sosu yapmayı başardım.
Ama o birarada olduğumuzda zamanın nasıl geçtiğini bile anlamadığım saatler, tek başıma olunca sırt ağrısına ve sıkıntıya dönüştü. Sonunda bir de masaya baktım ki sadece 6 kavanoz var. O gün, dayanışmanın ne kadar değerli olduğunu bana somut bir şekilde gösterdi."
21 yaşındaki Ege’nin evinde de durum Müzeyyenlerinkine benzer. 10 yıldır kışlık hazırlığını annesi ve kuzenleriyle birlikte yapan Ege evlerindeki kışa hazırlık sürecini şöyle anlatıyor:
“Kışlık hazırlığının benim için ayrı bir yeri vardır. Senenin en sevdiğim zamanlarından biridir bu dönem. Evin her köşesine yayılan domates kokusu, kuzenlerimin eve gelişi, mutfakta bitmek bilmeyen bir koşuşturma... Bir yandan domatesler doğranır, bir yandan tencereler kaynar. 'Sen rondoyu çalıştırdın mı?', 'Tencere taşıyor, biri altını kapatsın!', 'Kavanozların kapağını iyice sıktın mı?' sesleri arasında evin içinde dört döner dururuz.
Belki dışarıdan bakınca yalnızca kış için domates hazırlıyoruzdur. Ama o gün, benim için bundan çok daha fazlasıdır. Mutfakta herkesin bir ucundan tuttuğu, kimsenin 'Bu benim işim değil' demediği o telaş; arada edilen küçük sitemler, gülüşmeler, yorulmalar... Hepsi biraraya geldiğinde evin içinde tarif etmesi zor bir sıcaklık oluşur. Sanırım beni iyi hissettiren de tam olarak bu: Aynı sofraya, aynı mutfağa, aynı işe ve aynı anıya birlikte emek vermek.
Bu işin bir de kış güzelliği var tabii. Soğuk bir günde dolabı açıp yazdan kalan o kavanozu çıkarmak, biraz sonra mutfağı yeniden domates kokusunun sarması... Bir tencere çorba, bir tava menemen ve yazdan kalmış küçücük bir kavanozun içinden eve yeniden sıcaklığın dolması.
Belki de bu yüzden kışlık hazırlamak benim için yalnızca yiyecek hazırlamak değil; yazı biraz olsun saklamak, aileyi biraraya getiren o telaşı geleceğe kaldırmak ve kışın ortasında yazdan kalma bir sıcaklığı yeniden sofraya koymaktır.”
57 yaşındaki Nurdan ise yaz sebzelerini ve domateslerini kışa hazırlayarak yalnızca ev ekonomisine katkı sunmakla kalmıyor; Muğla’nın yerli üreticilerini desteklemeye ve imece kültürünü yaşatmaya özen gösterdiğini de belirtiyor:
“15 yıldır kışlık hazırlığı yapıyorum. Kışın önü karadır, havaların soğukluğunda pazara çıkmadığım zaman yazı dolaba koyduklarımızı yeriz. Biberleri kurutup yemeklere, tarhanalara, otlu yemeklere koyar, yemeğini yaparız. Ablamlarla pazara gider, onların tecrübesinden faydalanırım.
Ege’nin yerli üreticilerinden almaya çalışıyoruz; yaz sebzesini daha çok tüketiyoruz. Yaprak sarmak için asma yapraklarını da dolaba koyuyor, yaz sebzelerini kışın mutfak masrafını azaltalım diye saklıyoruz. Yazın bereketi kışa da değsin.
Komşularla toplanıp yiyeceğimiz kadar un tarhanası, makarna yapıyoruz. Her evin yiyeceğini önden planlayıp Muğla’ya özgü tarhanayı komşularımızla hazırlayıp güneşe sererek kurumasını bekleriz. Bu uzun ve emek gerektiren günlerde biraraya gelerek verdiğimiz kahve molaları bize çok iyi gelir, bir eğlenceye sosyalleşmeye dönüşür.”
Böyle bakınca aynı hazırlığın farklı kuşaklarda ve evlerde bambaşka ihtiyaçlara karşılık geldiğini de daha kolay görüyoruz belki. Biri için ailesiyle paylaştığı işi tek başına üstlendiğinde emeğin ağırlığını fark etmek, öbürü için her yıl yeniden yaşanan bir aile ritüelini ve ileride hatırlanacak anıları kavanozlamak, kimi için de yerel üreticiyi destekleyip kışlık mutfak masrafını azaltmanın bir yolu.
Kışlık hazırlık belki artık geçmişteki kadar zorunlu değil fakat onu sürdürenler için hâlâ işe yarayan çok somut nedenleri var: Emeği bölüşmek, bilgiyi aktarmak, masrafı azaltmak, üreticiyle bağı korumak ve birarada olmanın neşesini paylaşmak.










