İçinden fosil geçmeyen taslak: COP31'de nihai karara doğru görüşmeler kilitlenebilir mi?

Antalya’da devam eden COP31 zirvesinde yayımlanan ikinci karar taslağı, ilk taslakta yer alan fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin açık çağrıları metinden çıkarırken elektrikleşme ve karbon yakalama hedeflerini korudu. Zirvenin son gününde Fransa ve Panama öncülüğünde biraraya gelen ülkeler, mevcut karar taslağının iklim krizine yanıt vermekte yetersiz kaldığını belirterek sonuç metnine altı temel ilkenin eklenmesini istedi. Fosil yakıtlardan uzaklaşma, temiz elektrikleşme ve iklim finansmanı taleplerinin öne çıktığı ortak açıklama, zirvede uzlaşı arayışının sürdüğü saatlerde geldi.
İçinden fosil geçmeyen taslak: COP31'de nihai karara doğru görüşmeler kilitlenebilir mi?

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Türkiye'nin ev sahipliğinde düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamındaki müzakerelerde 16 Kasım'da yayımlanan ilk çerçeve karar taslağının ardından ikinci karar taslağı da yayımlandı.

  • 144 maddelik ilk taslak 80 maddeye indirilirken fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin ifadeler ve uyum finansmanı için önerilen yıllık 120 milyar dolarlık hedef çıkarıldı. Elektrikleşmede 35x35 hedefi ve karbon yakalama teknolojilerine yönelik öneriler ise korundu.

Müzakerelerin son günü olan 20 Kasım'da, dünyanın en büyük iklim örgütleri ağlarından Climate Action Network (CAN), mevcut karar taslaklarını reddettiğini açıkladı. CAN Uluslararası Direktörü Tasneem Essop, özellikle Küresel Güney ülkelerine taslakları reddetme çağrısı yaparak "Burada insanları koruyan veya Küresel Güney'in önceliklerine yanıt veren hiçbir şey yok" dedi.

Power Shift Africa'nın kurucusu ve direktörü Mohamed Adow da “COP başkanları bize bunun harika bir zirve olduğunu söylemek istiyor ancak hiç kuşkusuz söyleyebilirim ki bu, bugüne kadar düzenlenen en kötü COP” sözlerini kullandı.

Zirvenin son gününde ortak çıkış: Nihai karar için altı talep

Zirvenin son gününde Fransa ve Panama öncülüğünde Vanuatu, Belçika, İspanya, Fildişi Sahili, İsveç, Finlandiya ve Guatemala'nın temsilcileri ortak basın toplantısı düzenleyerek mevcut karar taslağının iklim krizinin aciliyetini yansıtmadığını savundu.

Panama Çevre Bakanı Juan Carlos Navarro, zirvenin hâlâ kurtarılabileceğini ancak bunun için nihai kararda altı temel ilkeye yer verilmesi gerektiğini söyledi. Navarro, özellikle fosil yakıtlara hiç değinilmemesine itiraz ederek "Fosil yakıtların adının bile geçmediği bir COP kararını kabul edemeyiz. İklim değişikliğiyle mücadele edeceksek fosil yakıtlardan düzenli biçimde uzaklaşmamız gerektiğini açıkça söylemeliyiz" dedi.

Fransa ve Panama'nın öncülüğünde dokuz ülkenin temsilcileri ortak bir basın toplantısı düzenledi.

Ülkelerin nihai kararda yer almasını istediği altı başlık şöyle:

  1. Bilimsel temelli kararlar: Bütün iklim politikalarının güncel bilimsel bulgulara dayanması.

  2. Fosil yakıtlardan uzaklaşma: Kömür, petrol ve doğalgazdan düzenli bir geçişin açıkça kabul edilmesi.

  3. Adil iklim finansmanı: Tarihsel ve güncel sorumluluğu en yüksek ülkelerin ve kirleticilerin finansmana daha fazla katkıda bulunması.

  4. Temiz elektrikleşme: Yenilenebilir kaynaklara dayalı elektrikleşmenin hızlandırılması.

  5. Metan emisyonlarının azaltılması: Özellikle petrol ve doğalgaz sektöründeki emisyonların hızla düşürülmesi.

  6. Çevre sözleşmeleri arasında işbirliği: İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı ve çölleşmeyle mücadeleyi düzenleyen üç Rio Sözleşmesi arasında daha güçlü eşgüdüm sağlanması.

Navarro, finansman konusunda "Kirleten öder. Aslında çok basit. Soruna siz neden olduysanız çözülmesine de yardımcı olmalısınız" ifadelerini kullandı. Petrol üreticileri, büyük tüketiciler ve yüksek miktarda karbondioksit salan ülkelerin sorumluluk üstlenmesi gerektiğini savundu.

Fransa temsilcisi ise taslağın yönünü eleştirdi. Fosil yakıtlardan hiç söz edilmeyen bir metinde karbon yakalama ve depolama teknolojilerine geniş yer verilmesini tutarsız bulduğunu belirterek iklim krizinin sonuçlarına çözüm ararken nedenlerinin görmezden gelinemeyeceğini söyledi.

Belçika temsilcisi de benzer bir noktaya dikkat çekti:

"İklim değişikliğinin sonuçlarını finanse etmeye devam ederken nedenleriyle yüzleşmeyi reddedemeyiz."

Temsilciler, taleplerinin yeni ve daha iddialı hedefler belirlemekten çok, önceki zirvelerde kabul edilen taahhütlerin gerisine düşülmesini önlemek olduğunu vurguladı. İspanya temsilcisi, 2023'te Dubai'deki COP28'de fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda varılan anlaşmanın korunmasını istedi. Pasifik'teki küçük ada devletleri adına yapılan konuşmada ise uluslararası hukuk ve çok taraflı müzakerelerin, iklim değişikliğinin varoluşsal tehdit oluşturduğu ülkeler için başlıca koruma araçları olduğu hatırlatıldı.

Panama, bir gün önce de anlaşmayı engelleyebileceğini açıklamıştı. Navarro, 19 Kasım'da COP31 başkanlığına gönderdiği mektupta, petrol üretimine üst sınır getirilmesini de kapsayan talepleri karşılanmazsa sonuç metnine onay vermeyeceklerini bildirmişti. COP kararlarının uzlaşıyla alınması gerektiğinden Panama'nın resmî itirazı, anlaşmanın kabul edilmesini engelleyebilir.

Ancak ortak basın toplantısına katılan bütün ülkeler aynı tutumu benimsemiş değil. Fransa temsilcisi, nihai metni görmeden herhangi bir ifade üzerinden karar vermeyeceğini belirtti; metni bütünüyle değerlendirerek müzakereleri ileri taşıyıp taşımadığına bakacaklarını söyledi.

İçinde fosil geçmeyen taslak

İlk taslakta fosil yakıtlardan uzaklaşmanın hızlandırılması, fosil yakıtların aşamalı olarak terk edilmesi ve belirli fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması için açık çağrılara yer verilmişti. Yeni metinde en çok tepki çeken değişikliklerin başında fosil yakıtlardan çıkışa yapılan bütün bu atıfların silinmesi geldi. Şu anda metinde "fosil" kelimesi bir kere bile geçmiyor.

Neden önemli? Dünya'nın ısınmasının başlıca nedenlerinden biri kömür, petrol ve doğalgaz yakıldığında atmosfere salınan karbondioksit. Isınma arttıkça aşırı sıcaklar, kuraklıklar, seller ve orman yangınları gibi riskler de büyüyor.

Bir adım geriden: 2015’teki Paris Anlaşması’yla ülkeler, küresel sıcaklık artışını mümkünse Sanayi Devrimi öncesine göre 1,5°C ile sınırlamaya söz verdi. 2023’te Dubai’de düzenlenen COP28’de de ülkeler ilk kez ortak bir kararla enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması gerektiğini kabul etti. Ancak bunu başarmak için yalnızca daha fazla güneş paneli veya elektrikli otomobil kullanmak yeterli değil. Kömür, petrol ve doğalgaz tüketiminin de ciddi ölçüde azaltılması gerekiyor.

Tepkiler: Bu konudaki en güçlü sesler, iklim değişikliğinin etkilerinden daha çok etkilenen küçük ada ülkelerinden çıkıyor. Tuvalu bunlardan biri. Pasifik Okyanusu’ndaki bu küçük ülke için deniz seviyesinin yükselmesi yalnızca ekonomik bir sorun değil. Uzun vadede yaşadıkları toprakları kaybetme riskiyle karşı karşıyalar. Bu nedenle Tuvalu İklim Değişikliği Bakanı Maina Talia, taslak yayımlanmadan önceki basın toplantısında, fosil yakıtlardan uzaklaşma ifadesinin metinden çıkarılabileceğine dikkat çektikten sonra açıkça “Güçlü bir ifade istiyoruz. Fosil yakıtlardan uzaklaşma metinde yer almalı. Ancak müzakereler için çok dar bir zaman aralığımız kaldı” ifadelerini kullandı.

CAN basın toplantısından | 20 Kasım 2026

Sivil toplumdan yükselen sesler de hayal kırıklığını yansıtıyordu. Power Shift Africa, “Metnin bu hâli korunursa bu 'hayalet COP' olarak anılacak. Zirvenin geride bırakacağı hiçbir sonuç olmayacak” derken ikinci taslağın ilkine göre geriye gittiğini belirtti ve Dubai'de elde edilen ilerlemenin Antalya'da devam ettirilmediğini savundu. 350.org Siyasi Strateji Sorumlusu Andreas Sieber ise şu sözleri kullandı:

"COP31 başkanlıklarının sergilediği, akıl almaz ve son derece utanç verici bir liderlik eksikliğinin eşiğindeyiz. Çağımızın en belirleyici sorunlarından birini, silmeyi tercih ettikleri rahatsız edici bir paragrafa indirgediler; öte yandan fosil yakıtların 'temiz elektrifikasyon' kisvesi altında gizlenmesine kapıyı açık bıraktılar."

Öte yandan: COP31 başkanlığını üstelenen Türkiye ve müzakerelere başkanlık eden Avustralya, bunu bir geri adım olarak görmüyor. 19 Kasım'daki basın toplantısında COP31 Müzakereler Başkanı ve Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen, COP28’de fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda anlaşmaya varıldığını hatırlatarak “Bizim odaklandığımız, bunu hayata geçirmenin pratik yolları” ifadesini kullandı ve "Üzerinde uzlaşabileceğimiz en iddialı sonuca ulaşmaya çalışıyoruz" dedi.

COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ise 35x35 elektrikleşme hedefine ulaşmanın zaten fosil yakıtlardan uzaklaşmayı gerektirdiğini savundu.

Elektrikleşme, ama nasıl?

İkinci taslakta korunan başlıklardan biri de Türkiye'nin COP31 Başkanlığı kapsamında önerdiği 35x35 Küresel Elektrifikasyon Hedefi oldu. Hedef, elektriğin dünya genelindeki toplam nihai enerji tüketimindeki payının 2035'e kadar %35'e çıkarılmasını öngörüyor. Ancak ilk taslakta ülkelere hedefe katkıda bulunmaları yönünde yapılan çağrı, yeni metinde daha genel bir uluslararası işbirliği çağrısına dönüştürüldü. Elektrikleşmenin temiz kaynaklarla gerçekleştirilmesine ilişkin ifadeler de zayıflatıldı.

Neden önemli? Elektrifikasyon ya da elektrikleşme, bugün petrol, doğalgaz veya kömür kullanarak yaptığımız işleri giderek daha fazla elektrikle yapmamız anlamına geliyor. Benzinli otomobillerin yerini elektrikli araçların, doğalgazlı kombilerin yerini elektrikli ısı pompalarının alması veya fabrikalarda fosil yakıtla çalışan sistemlerin elektrikli teknolojilere dönüştürülmesi bunun örnekleri. Bu değişim hem enerji tüketimini hem de sera gazı emisyonlarını azaltabilir. Ancak elde edilecek iklim faydası, kullanılan elektriğin nasıl üretildiğine de bağlı. Elektrik talebindeki artış kömür ve doğalgaz santralleriyle karşılanırsa fosil yakıtlara bağımlılık devam edebilir.

Bir adım geriden: Türkiye'nin Haziran ayında duyurduğu 35x35 hedefi, şimdiye dek aralarında Almanya, Birleşik Krallık, Japonya, Güney Kore, Kanada ve Avustralya'nın da bulunduğu pek çok ülke ve kuruluşun desteğini aldı. Avrupa Birliği (AB) de 17 Kasım'da hedefi resmen desteklediğini duyurdu. Ancak destek veren ülkeler, elektrikleşmenin nasıl gerçekleştirileceği konusunda aynı görüşte değil.

Tepkiler: Bazı ülkeler elektrikleşme hedefinin korunmasını desteklerken temiz enerjiyle ilişkisinin daha açık kurulmasını istiyor. Portekiz Enerjiden Sorumlu Devlet Sekreteri Jean Barroca, nihai metinde elektrikleşmenin sıfır emisyonlu elektrik üretimine bağlanması gerektiğini vurguladı. İsveç İklim Büyükelçisi Mattias Frumerie de temiz elektrikleşme ve fosil yakıtlardan uzaklaşmanın birlikte ele alınmasının enerji piyasalarına güçlü bir mesaj vereceğini savundu.

Buna karşılık Hindistan, Çin ve Suudi Arabistan'ın da aralarında bulunduğu Benzer Düşünen Gelişmekte Olan Ülkeler (LMDC) grubu, 35x35 hedefinin ortak karar metnine alınmasına itiraz etti. Grup, ülkelerin kalkınma ihtiyaçlarının ve enerji koşullarının farklı olduğunu, yeni küresel hedeflerin yeterli finansman sağlanmadan ulusal enerji politikalarına yön vermemesi gerektiğini savundu. Arap Grubu ve Rusya da taslaktaki elektrikleşme hedefine yönelik itirazlarını dile getirdi.

Sivil toplumdan gelen tepkiler ise hedefin korunmasını desteklerken nasıl uygulanacağına ilişkin güvencelerin yetersizliğine odaklandı. Greenpeace, 350.org, Oxfam ve Uluslararası Af Örgütü'nün de aralarında bulunduğu 124 kuruluş, zirve öncesinde yayımladıkları Electrification Done Right başlıklı açık mektupta elektrikleşmenin yenilenebilir enerjiye dayanması, fosil yakıt tüketimini azaltması ve elektriğe erişimi olmayan toplumlara ulaşması gerektiğini belirtti:

"Elektrikleşme bir amaç değil, araçtır. Hedefi ancak elektrik yenilenebilir kaynaklardan üretilirse, bugün elektriğe erişimi olmayan insanlara ulaşırsa ve gerekli finansman sağlanırsa destekleyebiliriz."

Karbon yakalama neden tartışılıyor?

İkinci taslakta korunan başlıklardan biri de karbon yakalama, kullanma ve depolama (CCUS) teknolojilerinin yaygınlaştırılması oldu. Metin, 2035'e kadar yıllık en az 500 milyon ton karbondioksit (CO₂) yakalama kapasitesine ulaşılmasını, daha iddialı bir seçenek olarak da bu miktarın 1,3-2,5 milyar tona çıkarılmasını öngörüyor. Ancak rakamlar köşeli parantez içinde bırakılmış durumda; dolayısıyla henüz kabul edilmiş bir hedef bulunmuyor.

Neden önemli? Karbon yakalama, fabrikalardan veya enerji tesislerinden çıkan karbondioksitin atmosfere karışmadan tutulmasını ve ardından depolanmasını ya da başka alanlarda kullanılmasını sağlayan teknolojileri kapsıyor. Özellikle çimento üretimi gibi, enerji temiz kaynaklardan sağlansa bile üretim sürecinde karbondioksit açığa çıkan sektörlerde emisyonların azaltılmasına yardımcı olabiliyor. Bununla birlikte yakalanan gazın yeniden kullanılması her zaman kalıcı olarak depolandığı anlamına gelmiyor.

  • Burada birbirine karıştırılmaması gereken iki teknoloji var. Karbon yakalama ve depolama (CCS), bir tesisin atmosfere salacağı karbondioksiti tutarak yeni emisyonları azaltmayı amaçlıyor. Karbon giderimi (CDR) ise atmosferde zaten birikmiş karbondioksitin uzaklaştırılmasını hedefliyor. Örneğin havadaki CO₂'nin özel makinelerle çekilerek yeraltında depolanması ikinci gruba giriyor.

Bir adım geriden: Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin (IPCC) değerlendirmelerine göre karbon yakalama, özellikle emisyon azaltımının güç olduğu sanayi kollarında iklim hedeflerine ulaşmak için kullanılabilecek yöntemlerden biri. Atmosferden karbon giderimi de tamamen önlenemeyen emisyonları dengelemek ve sıcaklık artışının 1,5°C'yi aşması durumunda uzun vadede yeniden bu seviyenin altına inebilmek açısından rol oynayabilir. Ancak bilimsel senaryolar, bu teknolojilerin yaygınlaştırılmasının yanında fosil yakıt kullanımının da ciddi ölçüde azaltılmasını gerektiriyor.

CAN International eyleminde "Dr. Technofix" adlı karakter, karbon yakalama teknolojilerinin neden işe yaramadığını anlatıyor.

Tepkiler: Karbon yakalama ve giderim teknolojilerine ilişkin tartışmalar, bu yöntemlerin fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecindeki rolü üzerinde yoğunlaşıyor. Greenpeace COP31 Heyeti Başkanı Jasper Inventor, ikinci taslakta karbon yakalama ve depolama için küresel bir hedef önerilmesini eleştirerek şu ifadeleri kullandı:

"Taslak, karbon yakalama ve depolama hedefini tehlikeli bir şekilde seçenekler arasına ekliyor, halbuki BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) sürecinde hiçbir zaman böyle bir hedef yer almadı ve iklim etkilerinin hızla kötüleştiği bir dönemde, fosil yakıt endüstrisinin iklimi kirletmeye devam etmesine olanak tanıyan her türlü adım, ciddi bir geri adım olacaktır."

Oil Change International'ın Küresel Politika Sorumlusu Romain Ioualalen, 19 Kasım'daki açıklamasında fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrılarının çıkarılmasına karşılık karbon yakalama hedefinin korunmasını eleştirdi:

"Metnin en endişe verici yanı karbon yakalamanın dahil edilmesi. Bu, fosil yakıt şirketi yöneticilerinin hayallerini süsleyen bir gelişme. İlgili paragrafın tamamı reddedilmeli."

Uluslararası Çevre Hukuku Merkezi (CIEL) COP31'e kayıt yaptıran katılımcılar arasında karbon yakalama teknolojileriyle bağlantılı 700 lobici bulunduğunu bildirdi. Kuruluşun incelemesine göre bunlardan 45'i ulusal ülke heyetlerinde yer aldı. CIEL'in Kıdemli Karbon Yakalama Kampanyacısı Rachel Kennerley, sektörün bu teknolojiler aracılığıyla fosil yakıt kullanımını uzatmaya çalıştığını savunarak "Karbon yakalama, kirleticiler için bir can simididir" dedi. Rakamlar kuruluşun kayıt listeleri üzerinden yaptığı sınıflandırmaya dayanıyor.

Öte yandan: Taslak da atmosferden karbon gideriminin doğrudan emisyon azaltımlarını tamamlaması, bunların yerine geçmemesi veya geciktirmemesi gerektiğini belirtiyor. Ayrıca özellikle emisyon azaltımının zor olduğu sektörlerde karbon yakalama teknolojilerinin rolüne işaret ediyor. Ancak 2035 için önerilen sayısal hedeflerin hangi sektörlerde gerçekleştirileceği, yakalanan karbonun ne kadarının kalıcı olarak depolanacağı ve elde edilen gerçek emisyon azaltımının nasıl izleneceği konusunda ayrıntılı koşullar getirmiyor.

Uyum finansmanında geri adım

İkinci taslakta geri adım atılan başlıklardan biri de iklim değişikliğine uyum finansmanı oldu. İlk taslakta gelişmiş ülkelerin, gelişmekte olan ülkelere sağladıkları uyum finansmanını 2035'e kadar yıllık en az 120 milyar dolara çıkarması öneriliyordu. Ancak 19 Kasım'da yayımlanan yeni metinden bu rakam çıkarıldı. Finansmanın 2035'e kadar en az üç katına çıkarılması çağrısı korunurken artışın hangi tutar üzerinden hesaplanacağı, finansmanın nasıl sağlanacağı ve ilerlemenin nasıl takip edileceğine ilişkin kararlar sonraya bırakıldı.

Neden önemli? İklim değişikliğine uyum, küresel ısınmanın artık kaçınılmaz hâle gelen etkilerine karşı hazırlık yapılması anlamına geliyor. Sellerden korunmak için altyapının güçlendirilmesi, kuraklığa dayanıklı tarım yöntemlerinin geliştirilmesi, su kaynaklarının korunması veya aşırı hava olayları için erken uyarı sistemleri kurulması bu çalışmalar arasında. Ancak iklim değişikliğinden en fazla etkilenen ülkelerin önemli bir bölümü, gerekli yatırımları kendi kaynaklarıyla karşılayamıyor. Bu nedenle özellikle gelişmiş ülkelerden sağlanacak finansman, uyum çalışmalarının hayata geçirilmesinde belirleyici rol oynuyor.

Bir adım geriden: 2021'de Glasgow'da düzenlenen COP26'da gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelere sağladıkları uyum finansmanını 2019 seviyesine göre 2025'e kadar iki katına çıkarma çağrısını kabul etmişti. Bu, yıllık yaklaşık 40 milyar dolara karşılık geliyordu. 2025'te Brezilya'nın Belém kentinde düzenlenen COP30'da ise finansmanın 2035'e kadar en az üç katına çıkarılması çağrısı karara girdi. Ancak hangi yılın ve hangi tutarın başlangıç kabul edileceği belirlenmedi.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) Kasım ayında yayımladığı Uyum Açığı Raporu'na göre, gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine uyum için 2035'e kadar yıllık yaklaşık 305 milyar dolara ihtiyacı olacak. Buna karşılık gelişmiş ülkelerden sağlanan uluslararası kamu finansmanı 2024'te yalnızca 28,2-31,7 milyar dolar düzeyindeydi. Rapora göre finansmanın üç katına çıkarılması hedefi gerçekleştirilse bile ihtiyaçların ancak %20-29'u karşılanabilecek.

Tepkiler: Finansman miktarının açıkça belirlenmesini en güçlü biçimde savunanlar, iklim değişikliğinin etkilerinden daha fazla zarar gören Afrika ülkeleri, en az gelişmiş ülkeler ve küçük ada devletleri oldu. G77 ve Çin grubu, COP31'in başında yaptığı ortak açıklamada, gelişmiş ülkelerden sağlanan finansmanın yetersizliğine ve kaynaklara erişimde yaşanan sorunlara dikkat çekti:

"Uyum finansmanının 2035'e kadar en az üç katına çıkarılması taahhüdünü memnuniyetle karşılıyoruz. Ancak bir taahhüdün değeri, ne ölçüde yerine getirildiğiyle belirlenir."

Grup, finansmanın ağırlıklı olarak hibe şeklinde sağlanmasını, gelişmekte olan ülkelerin borç yükünü artırmamasını ve üç katına çıkarma hedefi için açık bir uygulama planı hazırlanmasını istedi.

Bangladeş Çevre, Orman ve İklim Değişikliği Devlet Bakanı Shaikh Faridul Islam da 19 Kasım'da Climate Home News için kaleme aldığı yazıda, COP31'de yıllık en az 120 milyar dolarlık bir uyum finansmanı hedefi üzerinde anlaşılması gerektiğini savundu:

"Uyum finansmanı için en az 120 milyar dolarlık bir hedef üzerinde anlaşmalıyız. Bu, kabul edebileceğimiz asgari tutar."

Islam, finansmanın ne zaman sağlanacağı, ne kadarının hibe olacağı ve ihtiyaç sahibi ülkelerin kaynaklara nasıl erişeceği konusunda da açıklık istedi.

Gelişmiş ülkeler ise finansmanın artırılmasını desteklemekle birlikte bunun 120 milyar dolarlık somut bir taahhüde dönüştürülmesine mesafeli yaklaştı. Avrupa Birliği, finansmanın 2035'e kadar üç katına çıkarılması çağrısını desteklerken hedefin daha geniş iklim finansmanı çerçevesinde değerlendirilmesini savundu. Gelişmekte olan ülkeler ise bu yaklaşımın gelişmiş ülkelerin sorumluluklarını belirsizleştirebileceği görüşünde.

Türkiye'nin UNDP ortaklığıyla geliştirdiği İklim Uygulama Köprüsü (BRIDGE), gelişmekte olan ülkelerin iklim projelerini finansman sağlayabilecek hâle getirmeyi amaçlıyor. COP31 sırasında kapsamı dokuz ülkeye genişleyen girişim için Türkiye 3 milyon dolarlık hibe taahhüt etti.

Görüşüne başvurduğumuz İstanbul Politikalar Merkezi İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Ümit Şahin, BRIDGE'i olumlu bir gelişme olarak değerlendiriyor. Şahin'e göre girişim, yeterli teknik kapasiteye sahip olmayan ülkelerin projelerini yatırım yapılabilir ve kredi alabilir hâle getirmelerine yardımcı olacak. Böylece bu ülkeler, Dünya Bankası ve diğer çok taraflı kalkınma bankalarından daha kolay finansman sağlayabilecek.

Ancak Şahin, BRIDGE'in sınırlarına da dikkat çekiyor. Girişimin Avrupa Birliği'nin müzakerelerdeki yaklaşımını yansıttığını savunan Şahin, AB'nin yeni finansman kaynakları yaratmak veya mevcut finansmanı artırmak yerine kaynaklara erişimi kolaylaştırmaya odaklandığını belirtiyor:

"BRIDGE iyi bir şey tabii. Ama tam anlamıyla Avrupa Birliği'nin yaklaşımını yansıtıyor. Avrupa Birliği burada finansmanın artırılmasına karşı çıktı. Sadece mevcut finansmana erişimi kolaylaştırmakla ilgilendi. BRIDGE de tam bunu yapıyor."

Şahin'e göre mevcut finansmana erişimin kolaylaştırılması, finansman miktarının artırılması ihtiyacını ortadan kaldırmıyor.

Sivil toplumdan gelen tepkiler de daha çok verilen sözlerin nasıl yerine getirileceğinin belirsiz kalmasına odaklanıyor. Greenpeace COP31 Heyeti Başkanı Jasper Inventor, ikinci taslağın uyum finansmanını üç katına çıkarma taahhüdünün nasıl uygulanacağına ilişkin kritik kararları ertelediğini belirterek şunları söyledi:

"Gelişmekte olan ülkelerin ve toplulukların bugün, açık bir başlangıç noktası, uygulama takvimi ve hesap verebilirlik mekanizmalarıyla birlikte öngörülebilir finansmana ihtiyacı var."

ActionAid International İklim Adaleti Programı Lideri Teresa Anderson da 19 Kasım'daki basın toplantısında müzakerelerdeki durumu eleştirdi. Anderson, "İklim değişikliğine uyum finansmanı isteğe bağlı bir destek değil, zorunluluktur. Uyum, bu iklim krizinden hep birlikte sağ çıkabilmemizin yoludur" ifadelerini kullandı.

Ayrıca CAN'ın 20 Kasım'daki basın toplantısında gelişmiş ülkelere, özellikle de Avrupa Birliği'ne yöneltilen eleştiriler öne çıktı. Hindistan merkezli Bilim ve Çevre Merkezi'nin (CSE) İklim Değişikliği ve Yeşil Ekonomi Program Yöneticisi Avantika Goswami, AB'nin kritik müzakere başlıklarında ilerlemeyi engellediğini savundu:

"Gelişmiş ülkelerin, özellikle de Avrupa Birliği üyesi ülkelerin ve bir blok olarak AB'nin, birçok kritik konuda esaslı tartışmaları engellediğini gördük. ABD'nin bıraktığı engelleyici rolü bir anlamda onlar üstlendi. Liderlik etmelerini bekliyorduk ama bizi hayal kırıklığına uğrattılar."

Öte yandan: COP31 Başkanlığı, ikinci taslakla birlikte Antalya'dan Addis Ababa'ya Uyum ve Dayanıklılık Finansmanı Yol Haritası hazırlanmasını önerdi. Gelecek yıl Etiyopya'da düzenlenecek COP32'ye kadar yürütülecek çalışma, finansman kaynaklarının artırılmasını ve ihtiyaç sahibi ülkelerin bu kaynaklara erişiminin kolaylaştırılmasını amaçlıyor. Taslak ayrıca üç katına çıkarma hedefinin hangi başlangıç tutarına dayanacağı konusunda teknik rapor hazırlanmasını ve uygulama planının 2027'de ele alınmasını öngörüyor.

COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum

COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, 19 Kasım'daki basın toplantısında finansmanın hangi tutardan başlayarak üç katına çıkarılacağı konusunda anlaşmazlıklar bulunduğunu kabul ederek "Tabii ki bunun başlangıç noktasıyla ilgili tartışmalar var. Nereden başlayacak?" dedi ve bunun daha sonra kararlaştırılacağını açıkladı. Kurum, finansmana erişimdeki sorunların yalnızca kaynak yetersizliğinden kaynaklanmadığını da savundu:

"Para var ama kullandırılmıyor. Sebebi hazır proje yok."

Başkanlık, teknik çalışmaların ve proje hazırlama kapasitesinin artırılmasının finansmanı daha hızlı kullanılabilir hâle getireceği görüşünde. Ancak gelişmekte olan ülkeler ve sivil toplum kuruluşları, yeni çalışma takvimlerinin finansman taahhütlerinin yerine geçmemesi gerektiğini savunuyor.

Bilimsel raporun takvimi neden tartışılıyor?

İkinci taslakta korunan önemli başlıklardan biri de Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin (IPCC) yedinci değerlendirme raporuna yapılan atıf oldu. Metnin 70. maddesi, IPCC'nin üç çalışma grubunun hazırladığı bilimsel değerlendirmelerin 2028'de yapılacak ikinci küresel durum değerlendirmesine katkı sunmasını istiyor. Ancak raporların ne zaman yayımlanacağı konusunda ülkeler arasında henüz uzlaşma sağlanamadı. İlk taslakta ayrıca nihai sentez raporunun da bu değerlendirmeye yetişmesi çağrısı bulunuyordu; ikinci taslakta sentez raporuna yapılan açık atıf çıkarıldı.

Neden önemli? IPCC, dünyanın dört bir yanından bilim insanlarının iklim değişikliğine ilişkin araştırmaları değerlendirdiği Birleşmiş Milletler bünyesindeki bilimsel kuruluş. Raporları, Dünya'nın ne kadar ısındığını, bunun ne gibi sonuçlar doğuracağını ve ısınmayı sınırlamak için neler yapılabileceğini ortaya koyuyor. Paris Anlaşması kapsamında beş yılda bir yapılan küresel durum değerlendirmeleri ise ülkelerin iklim hedeflerine ulaşmak için yeterince çaba gösterip göstermediğini inceliyor. Bu nedenle yeni bilimsel bulguların 2028'deki değerlendirmeye yetişmesi, ülkelerin bir sonraki iklim hedeflerini belirlemesi açısından önemli.

Bir adım geriden: IPCC'nin son kapsamlı değerlendirmesi 2023'te tamamlanmış ve aynı yıl Dubai'deki COP28'de yapılan ilk küresel durum değerlendirmesine temel oluşturmuştu. Yedinci değerlendirme döngüsünde iklim bilimi, iklim değişikliğinin etkileri ve emisyonların azaltılmasına ilişkin üç ayrı rapor hazırlanıyor. Bu raporların 2028'de yayımlanması öneriliyor. Hepsini biraraya getirecek nihai sentez raporunun ise 2029'un sonunda tamamlanması planlanıyor.

Ancak IPCC'nin Ekim ayında Etiyopya'nın başkenti Addis Ababa'da düzenlenen toplantısında ülkeler, raporların takvimi ve bütçesi üzerinde anlaşamadı. Görüşmelerin 1 Aralık'ta devam etmesi kararlaştırıldı.

Tepkiler: Suudi Arabistan, Hindistan ve Rusya'nın başını çektiği ülkeler, iklim değişikliğinin etkileri ve emisyonların azaltılmasına ilişkin iki raporun 2029'da yayımlanmasını savunuyor. AFP'nin haberine göre Çin de gecikmeyi destekleyen ülkeler arasında. Bu ülkeler, daha kısa takvimin gelişmekte olan ülkelerden bilim insanlarının çalışmalara katılmasını ve hükümetlerin binlerce sayfalık raporları değerlendirmesini zorlaştıracağını öne sürüyor.

Buna karşılık Avrupa Birliği ülkeleri, Türkiye ve çok sayıda küçük ada devleti raporların 2028'de tamamlanmasını istiyor. Bu ülkeler, bilimsel bulguların ikinci küresel durum değerlendirmesine yetişmemesinin iklim hedeflerini güçlendirme sürecine zarar verebileceğini savunuyor.

Görüşüne başvurduğumuz İstanbul Politikalar Merkezi İklim Değişikliği Çalışmaları Koordinatörü Ümit Şahin de raporların 2029'a bırakılmak istenmesinin ardında siyasi nedenler bulunduğu görüşünde. Şahin'e göre bazı ülkeler, yeni raporların mevcut iklim politikalarının yetersizliğini ortaya koymasından ve bu bulguların 2028'de alınacak kararlara yansımasından kaçınmaya çalışıyor:

"İkinci küresel değerlendirmeye yetişmesin diye engellemeye çalışıyorlar. IPCC raporu çıktığında aynı şeyi söyleyecek: Mevcut önlemler çok yetersiz."

Şahin, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) gibi kuruluşların bilimsel değerlendirmelerinin hükümetlerin ortak onayından geçmediği gerekçesiyle bazı ülkeler tarafından yeterli dayanak kabul edilmediğini de belirtiyor. IPCC raporlarının farkı ise bilim insanları tarafından hazırlanmasına karşılık, karar vericiler için hazırlanan özetlerinin hükümet temsilcilerince satır satır onaylanması. Şahin'e göre bu durum, ülkelerin yeni bilimsel bulgularla yüzleşmesini siyasi açıdan daha zor hâle getiriyor.

Bir adım sonrası: Raporların 2029'a ertelenmesi durumunda yeni bilimsel değerlendirmeler 2028'deki küresel durum değerlendirmesine yetişmeyecek. Sonraki değerlendirme ise 2033'te yapılacak.

Haklar ve adil geçişte ne değişti?

Metindeki kısaltma, emisyon hedeflerinin güçlendirilmesi ve insan haklarıyla ilgili maddelere de yansıdı. Ülkelerin ulusal katkı beyanlarını ikinci küresel durum değerlendirmesi öncesinde gözden geçirip güçlendirmesi çağrısı çıkarıldı. İnsan hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği, işçi hakları ve adil geçişe ilişkin ayrıntılı paragraflar da yeni çerçeve metninde yer almadı. Bununla birlikte çocukların, gençlerin, yerli halkların ve yerel toplulukların katılımına ilişkin bazı ifadeler korundu.

Metan emisyonlarının azaltılması çağrısı sürerken sızıntıların tespiti ve onarılması, rutin gaz yakma ve atmosfere salımın sona erdirilmesi gibi somut uygulama adımları çıkarıldı. Erken uyarı sistemlerinin yaygınlaştırılması, ormansızlaşmanın durdurulması ve okyanus temelli iklim eylemleri ise metinde kaldı.

Adil geçiş müzakereleri ise ayrı bir başlık altında sürüyor. Fosil yakıtlardan temiz enerjiye geçişte çalışanların haklarının korunmasını ve bu sektörlere bağımlı toplulukların desteklenmesini amaçlayan mekanizmanın geliştirilmesine geçen yıl Belém'deki COP30'da karar verilmişti. Ancak nasıl çalışacağı ve finansman sağlayıp sağlamayacağı henüz netleşmedi.

  • 19 Kasım akşamı yayımlanan yeni müzakere taslağı da farklı seçenekleri birarada tutuyor. Bunlar arasında mekanizmanın mevcut BM kurumları üzerinden yürütülmesi, ortak bir müzakere grubuna bağlanması veya ayrı bir yönetim ve uygulama yapısına sahip olması bulunuyor. Bir başka seçenek de mekanizmanın ayrıntılarının 2027'de kararlaştırılması. Gelişmekte olan ülkeler daha güçlü ve finansman erişimini kolaylaştıracak bir yapı isterken Avrupa Birliği, yeni bir kurumsal yapı oluşturulmasına karşı çıkıyor.

Tepkiler: Climate Action Network (CAN) Uluslararası Adil Geçiş Kıdemli Danışmanı Anabella Rosemberg, 20 Kasım'daki basın toplantısında müzakerelerin geldiği noktayı eleştirerek şu ifadeleri kullandı:

"Emekçiler, topluluklar ve refah mücadelesi veren ülkeler için bir Adil Geçiş Mekanizması sözü verilmişti. Şimdi bizden daha fazla boş söz kabul etmemiz isteniyor. Hayır diyoruz, mücadele etmeye devam edeceğiz."

Rosemberg, mekanizmanın yeni toplantılar ve çalışma gruplarıyla sınırlı kalmasının daha önce verilen sözleri karşılamayacağını savundu. Avustralya'nın müzakere başkanlığını da eleştirerek çerçeve karar taslağının diğer müzakere başlıklarında ilerleme sağlanmasını zorlaştırdığını ileri sürdü.

Uzlaşı için son görüşmeler

COP31'in 20 Kasım'daki planlanan kapanışı öncesinde fosil yakıtlar, iklim finansmanı, temiz elektrikleşme ve adil geçiş başta olmak üzere pek çok konuda anlaşmazlıklar sürüyor. Başkanlık, ülkeler arasında uzlaşı sağlamak amacıyla bakanlar düzeyindeki görüşmelere devam ediyor.

Fransa ve Panama'nın öncülüğündeki ortak çıkış da bu görüşmeler sürerken geldi. Ülkeler, nihai kararda en azından önceki zirvelerde varılan mutabakatları ileri taşıyan ifadeler bulunması gerektiğini vurguladı. Fransa temsilcisi, taleplerin kapsamlı bir yeni anlaşmadan çok, müzakerelerin yanlış yönde ilerlemesini önlemeyi amaçladığını belirtti.

Zirvenin son gününde Greenpeace Türkiye aktivistleri de Antalya'nın yaklaşık 1.900 yıllık Hadrian Kapısı'nın kemerleri altında eylem düzenledi. Aktivistler, üzerinde "History is watching" (Tarih izliyor) yazılı pankartlarla ülkeleri fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda harekete geçmeye çağırdı. Greenpeace Türkiye Sosyal ve Ekonomik Sistemler Kampanyaları Sorumlusu Berk Butan, şunları söyledi:

"Gelecek kuşaklar ve tarihçiler, Antalya'da alınan kararları unutmayacak: Bu karar tarihe övünülecek bir miras olarak da geçebilir, ders çıkarılacak bir hikaye olarak da."

Öte yandan: Türkiye ve Avustralya başkanlıkları, uzlaşı sağlanana kadar müzakerelerin devam edeceğini belirtiyor. COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen, bütün ülkelerin kabul edebileceği en iddialı sonuca ulaşmaya çalıştıklarını söylerken COP31 Başkanı Murat Kurum, "Çözüm çıkmadan masadan kalkmayacağız. Bu çok net" açıklamasını yineledi.

Zirvenin planlanan tarihte tamamlanamaması ve görüşmelerin hafta sonuna uzaması ihtimali bulunuyor. Panama'nın resmî itiraz tehdidi ve farklı bölgelerden ülkelerin ortak talepleri, başkanlığın uzlaşma arayışını daha da zorlaştırdı. Nihai metinde fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yeniden yer verilip verilmeyeceği, temiz elektrikleşmenin nasıl tanımlanacağı ve finansman konusunda somut taahhütlere ulaşılıp ulaşılamayacağını göreceğiz.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

YAZARLAR

Deniz Kaynak

Deniz Kaynak

Editor-in-chief at Aposto

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR

AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31 sırasında ev sahibi Antalya’nın sorunları ne kadar gündeme geldi?

COP31 vesilesiyle uluslararası iklim diplomasisinin merkezindeki Antalya'da denizlerdeki mikroplastik kirliliği, azalan yeraltı suları, taş ocakları, madencilik faaliyetleri ve doğal alanlardaki yapılaşma dikkat çekiyor. Kentte en acil müdahale edilmesi gereken ekolojik tahribat ise İdyros Antik Kenti üzerine yapılan otel projesi olarak öne çıkıyor. Kentin çevre gündemi, iklim hedefleriyle yerel uygulamalar arasındaki mesafeyi ortaya koyuyor.

Pelin Cengiz

·

19 Kas 2026

COP31 sırasında ev sahibi Antalya’nın sorunları ne kadar gündeme geldi?
AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31’de ilk karar taslağı yayımlandı: Fosil yakıtlardan çıkış ve finansmanda ne değişebilir?

Antalya’daki COP31 zirvesinin ilk genel sonuç taslağı, fosil yakıtlardan çıkışın hızlandırılmasını ve uyum finansmanının 2035’te yıllık en az 120 milyar dolara ulaşmasını öneriyor. Henüz taslak aşamasındaki metne ilişkin tartışmalar, hedeflerin nasıl ve hangi takvimde uygulanacağı ve gelişmekte olan ülkelere sağlanacak desteğin nasıl güvence altına alınacağı üzerinde yoğunlaşıyor.

Deniz Kaynak

·

16 Kas 2026

COP31’de ilk karar taslağı yayımlandı: Fosil yakıtlardan çıkış ve finansmanda ne değişebilir?
AngstAngst
∙

HİKAYE

Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?

Çok emek verdiğimiz bir yoldan dönmek, geçmişimize ve hayallerimize ihanet gibi gelebiliyor. Seth Godin’in Dip ve Annie Duke’un Quit kitaplarından hareketle, değişen koşullarda hangi mücadeleyi sürdüreceğimize nasıl karar verdiğimizi ve geçmişte gösterdiğimiz sabrın bizi bugün nasıl bir çıkmaza sokabildiğini düşünüyoruz.

Cem Arıdağ

·

15 Kas 2026

Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?
AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?

Antalya'da COP31'e paralel düzenlenen Halkların İklim Zirvesi, iklim adaleti, fosil yakıtlardan çıkış, emek mücadelesi ve savaş karşıtlığını gündemine taşıdı. Zirvenin uluslararası ilişkiler gönüllüsü Çiğdem Özbaş'la dokuz aylık hazırlık sürecini, gönüllülerle kurulan dayanışma ağını, resmî zirveye yönelik eleştirilerini ve iklim hareketinin geleceğini konuştuk.

Alev Karakartal

·

15 Kas 2026

COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?
AngstAngst
∙

HİKAYE

Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?

Gıda güvenliğini yalnızca bir sonraki krize yetecek kadar ürün depolamakla sağlayamayız. Bir sonraki krizden sonra da iyi ve sağlıklı gıda üretebilme kapasitesinin kurulması gerekir. Bunun için de tohuma, suya, sağlıklı toprağa, biyoçeşitliliğe ve üretimi sürdürebilecek çiftçilere ihtiyacımız var. Antalya'nın, özellikle de bugün COP31'in düzenlendiği EXPO binasının üzerinde kurulduğu toprakların son kırk yılı bize bu konuda çok şey anlatıyor. Seraların, sarayların ve sazlıkların tarihi, birbirinden bağımsız üç hikaye değil. Aynı coğrafyanın farklı ekonomik ve toplumsal önceliklerle yeniden şekillendirilmesinin tarihi.

Zafer Yenal

·

13 Kas 2026

Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?