ZONGULDAK'TA ADİL DÖNÜŞÜM, ŞİMDİ

"Zonguldak'ta kömüre bağlı ekonomi hem halk sağlığı hem çevre hem de toplumsal refah ve iktisadi istikrar açısından alarm veriyor." Greenpeace Akdeniz İklim ve Enerji Proje Sorumlusu Onur Akgül'le Zonguldak'ta başlatılan "adil dönüşüm" kampanyası üzerine konuştuk.

Röportaj: Alara Demirel

Adil dönüşüm ne demek?

Adil dönüşüm kavramının kökeni, 2. Dünya Savaşı'nın bitimini takip eden dönemde şekillenen emek hareketi ve barış hareketinin toplumsal taleplerine dayanıyor. Doğası gereği bölgeden bölgeye, ekonomik yapıya ve çevresel problemin özelliğine göre değişiklik gösterebilen bir çerçeve. Gezegen üzerindeki her bölgeye uygulanabilecek bir reçetesi yok. 

"Savaş ekonomisinin doğayı ve iklimi tahrip eden endüstri ve sermaye hareketinin yol açtığı ekolojik yıkımın ve ekonomik adaletsizliğin tamir edilmesi ve bunun emekçilerle toplumsal grupları gözetecek, onlara adalet getirecek bir programla uygulanması için geliştirilen fikir, eylem ve ortak örgütlenmelerin eylemliliği," olarak özetleyebiliriz.

Stratejik plan nedir, nasıl uygulanır?

Stratejik plan(lama), 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu'yla nüfusu 50 binin üzerindeki bütün belediyelerin yükümlü kılındığı bir planlama ve uygulama süreci: "Kamu idarelerinin orta ve uzun vadeli amaçlarını, temel ilke ve politikalarını, hedef ve önceliklerini, performans ölçütlerini, bunlara ulaşmak için izlenecek yöntemlerle kaynak dağılımlarını içeren plan." Kanun, bu planın katılımcı yöntemlerle hazırlanması gerektiğine de işaret ediyor.

Belediyeler, plan dahilindeki hedeflere ulaşmak için alınacak aksiyonları, görev ve yetki alanlarına göre departmanlar arasında paylaştırarak iş bölümü ve koordinasyon temelinde planın uygulanmasını sağlıyor. 

İdeal bir dünyada iklim ve çevre dostu bir ekonomi neleri kapsar?

"İdeal bir dünya" kavramı tüm kesimler için oldukça farklı. Dolayısıyla birinin ideali, diğerinin ölüm fermanı anlamına gelecek. Fakat insanlık için kendi dışındaki türlere saygı duyarak yaşamanın mümkün olduğu bir ekonomi senaryosundan bahsedebiliriz.

Bu ekonomide başta elektrik üretimi olmak üzere fosil yakıt kullanımı terk edilmiş, sera gazı salınımlarını da çoktan sıfırladığı için sera etkisi dramatik ölçüde azalmış ve doğal olarak küresel ısınmanın hızı düşmüş olur. Gereksiz ve aşırı tüketimi yüreklendiren yani aşırı atık ve israf sorununu yaratan üretim ve tüketim ilişkilerinin bilinci böylece dönüşebilir.

İnsan merkezciliği sorgulayan ekonomi, iklime, doğaya ve insana saygılı bir yol tuttuğu için sektörlerini büyük ölçüde toksinlerden arındırmayı başarabilir. Yani eski üretim biçiminin yarattığı sağlık sorunlarını gidermek için yapılan bütçe harcamaları da yeni ve büyük bir kaynağa aktarılabilir. 

İşçiler için adil geçiş fonu nasıl oluşturulur?

Adil dönüşümün hedeflerinden biri de emisyon azaltımı. Mevcut sektör haritasında değişiklik, çeşitlilik ve istihdam yapısında kayma, yani çalışan nüfusun belli bir kısmının başka sektörlere veya mesleklere yönlendirilmesi anlamına geliyor.

Bu istihdamla yani alternatif sektörlerin geliştirilmesini ve istihdam kapasitelerinin artmasını sağlayacak desteklerin planlanmasıyla mümkün. Bir diğer kulvarsa işçiler için mesleki eğitim ve geçiş desteği. Bu da farklı sektörlere kayması öngörülen çalışan nüfusun süreçte işsiz kalmaması ve geçiş yapacakları istihdam alanındaki yetkinliklerini sağlayacak mesleki eğitimlerin verilebilmesi anlamına geliyor.

Kömürle bağlantılı sektörlerde çalışanlar için enerji dönüşümünün öncelendiği eğitimlerin içeriği neler?

Enerji sektörü en büyük emisyon kaynağı olduğundan elbette yenilenebilir enerji alanındaki eğitimler de öne çıkıyor. İlgili bölgenin veya ülkenin barındırdığı kendine has emisyon düşürme fırsatları da işçilere verilecek eğitimlerin belirlenmesinde ve planlanmasında rol oynayabilir. Enerjinin potansiyelinin belirlenmesi ve çatılara güneş panellerinin yerleştirilmesi gibi iş akışları, adil dönüşüm süreci içerisindeki düşük emisyonlu enerji üretimi başlığında yerini alabilir. 

Greenpeace Akdeniz olarak Zonguldak için adil dönüşümü talep eden projemizde şehrin kömür sektöründeki iktisadi yoğunluğunun — belli bir plan dâhilinde — hâlihazırda potansiyel barındıran başka sektörlere kaydırılmasını öneriyor ve talep ediyoruz. Zonguldak'ta bu anlamda geleneksel ve endüstriyel kültürel miras turizmi, tarım ve seracılık, arıcılık, orman ürünleri yetiştiriciliği, doğa sporları, yüksek katma değerli teknoloji geliştirme alanları öne çıkıyor. 

Kömür nedeniyle atıl ve kirli duruma gelen arazilerin rehabilitasyonu şehre yeniden kazandırılırken nasıl bir yol haritası izlenecek?

Zonguldak'ta kömür çok uzun zamandır şehrin hem sosyal ilişkilerini hem ekonomik akışını hem de fiziksel yapısını etkisi altına almış durumda. Fiziksel durum gözle görülür olduğu için hem yapılabilecekler hakkında fikir veriyor hem de şehrin ekonomik potansiyelini canlandırma fırsatı barındırıyor. 

Hangilerinin seracılığa tahsis edilme gibi ekonomik akışta yer alabileceği ve kimisinin yeşil alan veya parklar gibi şehir hayatını güzelleştirebileceği konusundaki değerlendirmelerin yapılması faydalı olacak. Bu faydaların ortaya çıkarılması için ihtiyaç olan yol haritası, yerel karar vericilerin daveti ve koordinasyonunda, meslek uzmanlarının, ilgili kurum ve kuruluşlardan temsilcilerin, sivil toplum temsilcilerinin ve bizzat yurttaş temsilcilerinin katılımıyla oluşturulabilir.

♻️ Editörün notu: Zonguldak'ta adil bir dönüşüm için sen de imza ver.