Altın standardı ve serüveni

Hepimiz günlük hayatımızda kullandığımız banknotların değerini nereden aldığını merak ederiz. Karşılığında mal ve hizmet alımı yapabildiğimiz, değiştirebildiğimiz ya da elimize geçince sevindiğimiz bu değerli kağıt parçaları değerini nereden alır? Pek çok insan bu kağıtların alışverişte birtakım değerli metallerin yerine geçtiğini, paranın da değerini bu metallerden aldığını düşünür. İtibari para sisteminin geçerli olduğu günümüzde belki bu düşünce doğru olmayabilir. Fakat bundan yaklaşık 60 yıl önce altın standardı uygulamasının geçerli olduğu dönemlerde bu yaklaşım paranın değerini nereden aldığı sorusunun direkt olarak doğru cevabıydı.

Altın standardının serüveni

Günümüzde banknotlarda uygulanmakta olan itibari para ya da fiat para sistemi tamamen güven üzerine dayalı bir sistemdir. Bu sistemde basılan banknotların değerli olduğu, bir alışveriş aracı olarak kullanılabileceği ve taklidinin üretilemeyeceği hükümetler tarafından garanti edilir ve iktisadi aktörler de verilen bu garantiye güvenip banknot kullanarak ekonomik faaliyetlerini gerçekleştirirler. Yani bu sistemde basılan paralar, hükümetlerin bu paraların değerli olduğunu garanti ettikleri için değerlidir. Fakat parasal sistem her zaman bu şekilde işlemiyordu.

Bundan yaklaşık 200 yıl önce ülkeler, paralarının değerini altına bağlamaya karar vermişlerdi. Hükümetler yalnızca rezervlerinde bulunan altın miktarı kadar para arz edebilecek ve dileyen vatandaşlar ellerindeki banknotlar karşılığında bu altınları merkez bankalarından çekebileceklerdi. Birleşik Krallık 1717 yılında altın standardını benimseyerek bu sisteme adapte olan ilk ülke oldu. Ülkede 7,6 gram altının değeri 21 shilling’e sabitlendi. Birleşik Krallık’ın ardından Fransa, ABD ve en sonunda 1871 yılında Almanya altın standardına geçiş yaparak sistemin tüm dünya geneline yayılmasını sağladılar. İlk aşamada sistem tıkırında işledi ve enflasyon önemli ölçüde kontrol altına alındı fakat bu durum sonsuza dek sürmedi.

I.Dünya Savaşı’nın patlak vermesinin ardından gelişmiş ülke hükümetleri özellikle olağanüstü biçimde artan askeri harcamalar nedeniyle para arzını artırmaya ihtiyaç duydu ve bu sebeple altın standardını askıya almaya karar verdi. Savaşın ardından yükselen enflasyon ve birtakım ekonomik istikrarsızlıklar ülkeleri tekrardan standarda geri dönmeye zorlasa da 1929’da yaşanan Dünya Ekonomik Buhranının ardından hükümetler olağanüstü yükselen işsizliği azaltmak için para arzını artırmaya ihtiyaç duydu ve bu sebeple altın standardı bir kez daha terk edildi.

Fakat ülkeler yine de altın standardından vazgeçmedi. 1944 yılında ABD’de imzalanan Bretton Woods anlaşması ile USD altına, diğer para birimleri ise USD’ye sabitlendi. Böylece hem altın standardından vazgeçilmemiş oldu hem de rezervler artık altın cinsinden değil USD cinsinden tutulmaya başlandı. Ülkeler rezervlerini USD üzerinden biriktirecek ve altına ihtiyacı olan ülkeler ellerindeki rezervleri 35 USD = 1 ons altın kuru üzerinden altına çevirebilecekti. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası ise bu anlaşma çerçevesinde kurularak sistemi hayatta tutma görevini edindi.

Bütün uğraşlara rağmen Bretton Woods sistemi yaklaşık 27 yıl hayatta kalabildi. ABD hükümetinin Vietnam ve Kore savaşları için yaptığı harcamalar, ülkenin ciddi cari açık vermesine neden olmuş, ellerine bolca USD geçen Fransa ve Birleşik Krallık gibi ülkeler ise bu USD rezervleri karşılığında yüksek miktarda altın talep etmeye başlamıştı. Baskılara ve taleplere dayanamayan dönemin ABD Başkanı Richard Nixon ise 15 Ağustos 1971 tarihinde USD’nin artık altın ile değiştirilemeyeceğini açıkladı ve Bretton Woods anlaşmasını rafa kaldırdı. Böylece altın standardı bir kez daha terk edildi ve bu sefer tarihin tozlu sayfalarına gömüldü.

Faydaları - zararları nelerdir?

Günümüzde altın standardı anlayışı çoğunlukla terk edilmiş olsa da hala bu uygulamayı savunmakta olan ekonomistler mevcuttur. Bu ekonomistlerin öncelikli savunusu para arzını isteğe bağlı şekilde artırmanın muazzam enflasyona sebep olduğu ve parayı altın gibi güçlü bir emtiaya bağlamanın bu durumun önüne geçeceği şeklindedir. 

Bu hipoteze göre para altına bağlanırsa değeri korunur, alım gücünde ani düşüşler gözlemlenmez ve böylece enflasyonda güçlü artışlar kaydedilmemiş olur. 

Buna somut örnekler göstermek de mümkündür. Örneğin USD’nin altın standardına bağlandığı Bretton Woods anlaşmasının yapıldığı 1944 yılında 100 USD ile alınabilen mal ve hizmetlerin fiyatı sistemin çöktüğü 1971 yılında 228,74 USD’ye yükselmiştir. Yani 27 yıllık sürede ülkede %128,74’lük bir enflasyon oluşmuştur. Fakat altın standardının kaldırıldığı 1971 yılında 100 USD ile alınabilen mal ve hizmetlerin fiyatı 1998 yılında 406,03 USD seviyesine yükselmiştir. Yani standardın kaldırılmasının ardından geçen 27 yıllık sürede %306,03’lık çok daha yüksek bir enflasyon kaydedilmiştir. 2022 yılında ise bu mal ve hizmetlerin fiyatı 706,40 USD’ye yükselmiştir ki bu da %606,4’lük bir enflasyon demektir.

Öte yandan altın standardının çok ciddi dezavantajları da vardır. Bunlardan ilki ve en önemlisi para arzı üzerinde hükümet kontrolünün azalmasıdır. 

Ülkede ciddi bir kriz yaşanması ve işsizlik oranının hızla yükselişe geçmesi durumunda ülke para biriminin altına bağlı olması hükümetin elini kolunu bağlayacaktır. Hükümet doğal olarak para arzını artırmak ve piyasayı canlandırmak isteyecek fakat var olan altın standardı parasal genişleme yapmayı imkansızlaştıracak ve krizin daha da derinleşmesine sebep olacaktır.

Aynı durum finansal panik durumlarında da söz konusudur. Hükümet vatandaşların panik halinde bankalara hücum edip paralarını geri istediği durumlarda bankalara gerekli nakdi sağlayarak yardımcı olmalıdır. Fakat altın standardının geçerli olması durumunda hükümet gerekli para arzı artışını sağlayamaz ve finansal sistemin geri dönülemez boyutta hasar almasına neden olur. Altın standardı nedeniyle değil de sabit döviz kuru sistemi nedeniyle yaşansa da 2001 yılında yaşanan Arjantin krizi bu duruma bir örnek olarak gösterilebilir. 

Yine ekonominin büyümekte olduğu ve piyasada paraya ihtiyaç duyulan durumlarda para arzını artıramamak ekonomik büyümenin baltalanmasına ve ekonominin potansiyeline ulaşamamasına neden olur. Bu da hükümetlerin altın standardından uzak durmak istemesinin önemli sebeplerinden biridir.