'Anonim' bir kadındı: Erkeğin ölçü olduğu bir dünyada kadın olmak

Aristoteles’in kadını “eksik erkek” olarak konumlandırıp erkeği ideal insan formu saymasının üzerinden yüzyıllar geçti. Tıp dünyasının 18. yüzyıla kadar kadın bedenini erkek bedeninin “tamamlanmamış” bir versiyonu olarak görüp “tek cinsiyetli model” üzerinden düşünmesi de öyle. Ama bu bakışın izleri, modern dünyanın dilinde, verisinde ve kurumlarında hâlâ yaşıyor. 

• Bu bakışın adı androsentrizm; erkeğin deneyimini “insanlığın normu” sayan kültürel bir düzen.

Androsentrizm terimi, ilk kez 1911’de Charlotte Perkins Gilman tarafından Erkek Yapımı Dünya: Bizim Androsentrik Kültürümüz (The Man-Made World or Our Androcentric Culture) adlı eserde kavramsallaştırıldı. Gilman’a göre insanlık kültürü “insani” olmaktan çok “eril”di: Erkeklerin bakışı ve ilgi alanları merkeze yerleşiyor, dişillik ise kenara itiliyordu. Erkeklik norm ve standart olarak kabul edilirken kadınlık bu normun dışında kalan—hatta zaman zaman “sapma” muamelesi gören-—bir kategoriye indirgeniyordu.

Gilman’ın analizi, tarihin kaydedilme biçiminden toplumsal rollerin dağılımına kadar erkek önceliğinin nasıl içselleştirildiğini gösterir. Çoğu toplumda olayları erkekler yaşamış, erkekler kaydetmiş, bu kayıtlar da “insanlık tarihi” adıyla evrenselleştirilmiştir. 

Böyle bir düzende kadınlar ancak “maskülen” sayılan nitelikleri sergilediklerinde ödüllendirilirken erkekler “feminen” kabul edilen özellikler gösterdiklerinde cezalandırılır: Asimetrik bir ödül-ceza mekanizması işler. Gilman’ın ünlü kısa öyküsü "Sarı Duvar Kağıdı" (The Yellow Wallpaper) ise bu androsentrik düzenin aile hayatı ve tıp kurumu içindeki boğucu etkisini, bir kadının ruhsal çöküşü üzerinden dramatik biçimde görünür kılar.

Sosyolojik olarak androsentrizm, toplumsal anlamın—değerlerin, sembollerin, dilin—erkek deneyimini ölçü alarak kurulmasıdır. Ölçü erkek olunca, kadınların deneyimi kolayca “eksik”, “tali” ya da “normal dışı” sayılır.

Simone de Beauvoir ve 'Öteki' kavramı

Androsentrizmin felsefi yapısökümünü yapan en temel metinlerden biri, Simone de Beauvoir’ın 1949’da yayımlanan İkinci Cinsiyet ’idir. Beauvoir, varoluşçu felsefeyi toplumsal cinsiyet bağlamına taşıyarak kadının tarihsel ve kültürel olarak nasıl “Öteki” olarak inşa edildiğini inceler.

Beauvoir’a göre erkek kendisini “Özne” ve “Mutlak” olarak konumlandırırken, kadını “Başka” (Öteki) olarak tanımlar. Erkek, kendi varoluşunu kadına göre kurmaz; tersine kadın, erkeğin onun hakkında verdiği kararın ve ona biçtiği rolün içinde sıkışır. Bu konumlandırma kadının özerk bir varlık olarak görülmesini engeller. Kadın çoğu zaman bir erkeğe referansla tanımlanır: Birinin kızı, birinin eşi, birinin annesi olarak. Erkeklik ise işaretlenmez; “insan” diye anılır. 

• Beauvoir’ın asıl teşhisi de burada keskinleşir: Erkeğin “nötr insan”a dönüşmesi, kadınınsa sürekli bir sıfatla anılması.

“Kadın doğulmaz, kadın olunur” tespiti, toplumsal cinsiyetin biyolojik bir kader değil, kültürel bir inşa olduğunu ilan eder. Dişillik biyolojik bir veri olabilir ama “kadınlık” dediğimiz şey, toplumun kadına giydirdiği rollerin, kısıtlamaların ve beklentilerin toplamıdır. Beauvoir, kadınların ikincil konuma itilmesinin doğadan gelen bir zorunluluk değil, tarihsel bir kurgu olduğunu söyler.

Bu kurgu kadını içkinlik alanına; rutin ev işleri, annelik ve edilgenliğe hapsederken erkeğe aşkınlık alanını yani dünyayı kurma, yaratma ve özgürleşmeyi tahsis eder. Ama mesele fikirler dünyasında kalmaz: “Varsayılan erkek”, bedenlerde, sağlıkta ve güvenlikte de somut sonuçlar üretir.

Görünmez kadınlar: Veri boşluğunun fiziksel ve hayati bedeli

Caroline Criado Perez, Görünmez Kadınlar: Erkekler İçin Tasarlanmış Bir Dünyada Veri Yanlılığı İle Yaşamak (Invisible Women: Data Bias in a World Designed for Men) kitabında, verinin nasıl toplandığından nasıl kullanıldığına kadar pek çok aşamada erkek bedeninin “standart” kabul edildiğini; bunun da kadınlar için gündelik ama hayati sonuçlar doğurduğunu somut örneklerle gösterir.

Klinik deneyler ve tıbbi araştırmalar da on yıllar boyunca "70 kg ağırlığındaki beyaz erkek vücudu" üzerinden yürütülmüş, kadın vücudu ise hormonları nedeniyle "veriyi bulandıran bir değişken" olarak görülüp dışlanmıştır. Bunun sonucu da ilaç dozlarından hastalık belirtilerine kadar pek çok alanda “normal” dediğimiz eşiklerin erkek bedenine göre belirlenmesi oldu.

Örneğin ofis binalarının sıcaklık standartları, 1960’larda geliştirilen ve 40 yaşında, 70 kilo bir erkeğin metabolik hızını esas alan bir formüle dayanıyor. Kadınların genellikle daha düşük metabolik hıza ve farklı vücut kompozisyonuna sahip olduğu gerçeği ise çoğu zaman hesaba katılmıyor. Mevcut standartların kadınların metabolik ısı ihtiyacını yaklaşık %35 fazla tahmin ettiğini gösteren çalışmalar var. 

• Sonuçta ofisler kadınlar için kronik bir “üşüme mekanı”na dönüşürken binalar da gereksiz enerji tüketiyor. (Üşüdüğümüze göre formül hâlâ iş başında.)

Daha hayati bir örnek: Kalp krizi. Tıp literatüründeki “klasik” belirtiler—göğüs ve sol kol ağrısı-büyük ölçüde erkek fizyolojisine dayanıyor. Oysa kadınlarda mide bulantısı, karın ağrısı ve nefes darlığı gibi semptomlar daha sık görülebiliyor. Bu veri boşluğu, kalp krizi geçiren kadınlarda yanlış/eksik teşhis riskini ve dolayısıyla ölüm riskini artırıyor.

Perez, otomobil güvenlik testlerinden akıllı telefon boyutlarına pek çok tasarımın ortalama erkek ölçülerine göre yapıldığını gösteriyor. Otomobil güvenlik testlerinde kullanılan çarpışma mankenleri uzun süre erkek anatomisini temel aldı; bu da kadınların kazalarda ağır yaralanma riskini yükseltti. Kentsel planlamada kar küreme politikalarının ana yolları (genellikle erkeklerin işe gidiş rotaları) önceliklendirip, kaldırımları ve toplu taşıma yollarını (kadınların daha yoğun kullandığı alanlar) ihmal etmesi, kadınların kış aylarında daha fazla yaralanmasına yol açtı. 

Polis, inşaat ve sağlık çalışanlarının kişisel koruyucu ekipmanlarının büyük kısmı da erkek vücut tipine göre tasarlanmış durumda. “Unisex” etiketi çoğu zaman nötrlük değil; erkek bedeninin standart kabul edilmesi anlamına geliyor.

Yapay zekada önyargının yeniden üretimi

Karar alma süreçlerinde algoritmaların ve büyük veri setlerinin ağırlığı her geçen gün artıyor. Ancak bu sistemler çoğu zaman geçmişin “varsayılan erkek” kabulleriyle şekillenmiş verilerle eğitiliyor. Sonuçta eşitsizlik, yalnızca korunmuyor; dijital ölçekte hızlanıp genişliyor. Yapay zeka modelleri internet metinleri ve tarihsel kayıtlarla beslendiği için, cinsiyetçi kalıpları sadece “kopyalamakla” kalmayıp kimi durumlarda pekiştirebiliyor. 

Bir dönem Amazon’un denediği işe alım algoritması bunun çarpıcı örneklerinden biri olarak anılıyor: Bu algoritmanın teknoloji sektöründeki erkek egemen geçmişi “başarı sinyali” gibi okuyarak özgeçmişinde “kadın” kelimesi geçen adayları dezavantajlı konuma iten bir örüntü ürettiği raporlanmıştı.

LinkedIn cephesinde de tablo pek farklı değil. Aposto'da yayımlanan Doğa Yurduneri imzalı yazıda, LinkedIn kullanıcısı Megan Cornish’in cinsiyet etiketini değiştirip iletişim dilini daha “erkek kodlu” hâle getirdiğinde etkileşiminin %415 arttığı anlatılıyor. Deney, platform dinamiklerinin “nötr” olmadığına; görünmez varsayımların performans ölçümlerine bile sızabildiğine işaret ediyor.

Sesli teknolojilerde sorun daha da görünür: Akıllı asistanlar ve araç içi komut sistemleri belirli ses tipleriyle daha yoğun eğitildiğinden kadın seslerine cevap verirken yaptıkları hata oranları artabiliyor. Ve belki de en rahatsız edici taraf şu: Dil modelleri “genel” bir talimatı yanıtlarken, bazı bağlamlarda eril zamiri varsayılan seçebiliyor. Kısacası dijital sistemler bile çoğu zaman, kendilerine öğretilen dünyanın “varsayılan ayarlarıyla” konuşuyor.

Dil, edebiyat ve sanatta 'eril bakış'

Bitti mi? Bitmedi. “Varsayılan erkek” yalnızca fiziksel dünyayı değil, sembolik dünyamızı da şekillendiriyor. Dil, düşüncenin altyapısı; birçok dilde erillik, insan türünün tamamını ifade eden “genel” form gibi kullanılıyor. Bu tercih masum görünse de zihnimizde “insan” imgesini otomatik olarak erkekle eşleyebiliyor.

Pek çok dilde “adam” (man) ya da “insanoğlu” (mankind) kelimelerinin “insan” (human) yerine geçmesi, erili norm; dişili ise ondan türetilmiş bir alt kategori gibi kodluyor. Dilbilimci Jennifer Saul, bu tür jenerik kullanımların kadınları kamusal alanda görünmez hâle getirdiğini savunur. 

• İngilizcedeki “-ess” eki (örneğin actress, huntress) de benzer bir mekanizmayı besler: Mesleğin “asıl sahibi” erkekmiş, kadın ise o işi yapan bir istisnaymış gibi.

Cinsiyetli dillerde bu daha da belirginleşir. İspanyolca, Fransızca ve Almanca gibi dillerde karma bir gruptan söz ederken eril zamirin seçilmesi, dinleyicinin zihninde baskın bir erkek figürü yaratır. Psikolinguistik deneyler, “genel eril” formlarla karşılaştıktan sonra bir kadından söz edildiğinde bunun daha “uyumsuz” algılanabildiğini gösteriyor. Dil böylece kadınları istisna konumuna iter; toplumsal görünürlük de oradan erozyona uğrar.

The Pudding Analizi

“The Pudding" analizi, edebiyatta karakterlerin fiziksel tasvirlerinin ne kadar cinsiyetli kalıplara yaslandığını gösteren iyi bir örnek. Doğal Dil İşleme (NLP) yöntemleriyle 2000 civarı romandaki betimleme dili taranıyor; bulgular, beden anlatısında “varsayılan bakışın” ne kadar otomatikleştiğine işaret ediyor.

Analize göre öne çıkan iki eğilim var:

• Kadınlar daha çok “estetik/arzulanabilirlik” üzerinden tarif ediliyor. Saç, cilt, dudak, kalça ve göğüs gibi beden parçaları kadın karakterlerde daha sık anılıyor; kadınlar “yumuşak”, “narin” gibi sıfatlarla pasif bir çerçeveye yerleştirilebiliyor. (Örneğin analizde “saç” kelimesinin kadınlar için kullanımının erkeklere kıyasla belirgin biçimde daha yüksek olduğu not ediliyor.)
• Erkekler daha çok “güç/otorite” üzerinden anlatılıyor. Yumruk, çene, göğüs, eklem gibi dayanıklılık ve sertlik çağrıştıran parçalar öne çıkıyor; “sert”, “kaslı” gibi sıfatlar erkek karakterlerin fiziksel imgesini pekiştiriyor.

Edebiyatın gücü: Alternatif dünyalar ve cinsiyet deneyleri

Edebiyat, “varsayılan erkek” fikrini ters yüz etmek için benzersiz bir alan açar. Çünkü kurgu, en temel soruyu sormakta serbesttir: Ya dünya böyle kurulmasaydı? Özellikle feminist ütopyalar ve distopyalar, toplumsal cinsiyetin “doğal” sandığımız pek çok düzenlemesinin aslında ne kadar kurgusal olduğunu görünür kılar.

Kadınlar Ülkesi | Charlotte Perkins Gilman

Gilman, androsentrizmi yalnızca kuramsal bir kavram olarak tarif etmekle kalmaz; Kadınlar Ülkesi’nde onu bir dünya tasarımına dönüştürür. 1915 tarihli bu ütopya, iki bin yıldır yalnızca kadınların yaşadığı ve erkeklerin hiç bulunmadığı bir toplumu üç erkek kaşifin gözünden anlatır. Erkeklerin yokluğunda kurulan düzen, “doğal” diye benimsediğimiz birçok alışkanlığın aslında erkek merkezli bir kurgu olduğunu gösterir.

Karanlığın Sol Eli | Ursula K. Le Guin

Le Guin, Karanlığın Sol Eli’nde cinsiyeti sabit bir kimlik olmaktan çıkarır. Gethen gezegenindeki insanlar androjen; yalnızca belirli dönemlerde (kemmer) rastlantısal olarak dişi ya da erkek olurlar. Anlatıcı Genly Ai dünyalı bir erkektir ve Gethenlileri anlamakta zorlanır; zihni o kadar “kategori” arar ki karşısındakileri mutlaka bir cinsiyet kategorisine sokmaya çalışır; onlara sürekli "o" (he) diye hitap eder, oysa Gethenliler ne tam erkektir ne de tam kadın. 

Le Guin’in asıl etkisi burada belirir: Cinsiyet hiyerarşisinin olmadığı bir toplumda savaşın, mülkiyetin ve iktidarın nasıl başka türlü örgütlenebileceğini düşündürür ve okuru kendi dünyasındaki varsayılan ayarlarla yüzleştirir.

Güç | Naomi Alderman

Alderman’ın Women’s Prize for Fiction ödüllü romanı Güç, androsentrizmin en sağlam dayanaklarından biri olan fiziksel güç farkını bir gecede tersine çevirir. Kadınların bedenlerinde elektrik akımı üretme yeteneği kazanmasıyla güç dengeleri hızla kayar. 

Üstelik romanın çerçevesi de manidar: Binlerce yıl sonra bir erkek yazar, bu dönemi “tarih” diye kaleme alır; kadın egemen gelecekte, geçmişin erkek egemenliği neredeyse anlaşılması güç bir mit gibi görünür. Alderman, tarih yazımının da bir “bakış” meselesi olduğunu hatırlatır.

Damızlık Kızın Öyküsü | Margaret Atwood

Atwood, Damızlık Kızın Öyküsü kitabında androsentrizmin distopik uçlarını gösterir. Gilead rejimi kadını bir özne olmaktan çıkarır; onu doğurganlık üzerinden tanımlanan bir “işlev”e indirger. Bu dünyada kadınların isimleri bile silinir: Kahraman “Offred” diye anılır yani “Fred’inki”. 

Atwood kadın bedeninin biyo-politik bir kontrol aracına dönüşmesini anlatırken, iktidarın en çıplak arzusunu da açığa çıkarır. Offred’in iç sesi ve hatıraları ise bu monolitik düzende hâlâ bir direniş alanı bırakır.

Değişim nereden başlar?

Yazıyı bitirirken Virginia Woolf’un o cümlesini hatırlayalım:

“Tarihin büyük bölümünde ‘Anonim’ bir kadındı.” 

Değişim belki de buradan başlar: Hikayeyi baştan yazmaktan çok, kimin adının eksik bırakıldığını fark etmekten... Küçük ayarlar dediğimiz, bazen yalnızca ismi yerine koymak, veriyi tamamlamak, dili genişletmektir.

İstisna değil, norm olduğumuz bir gelecek mümkün.

8 Mart Dünya Kadınlar Günü kutlu olsun.