Avrupa’da sembollerle bezeli, ruhani bir rota: Camino de Santiago

Tarih boyunca hac yolculukları, insanların inançlarını derinleştirmek, ruhani bir deneyim yaşamak ya da manevi bir boşluğu doldurmak için çıktıkları yolculuklar olmuş. Hemen her büyük dinde karşımıza çıkan bu seyahatler, sadece bireyleri değil, toplumları da etkileyen; zamanla, mekanla ve kültürle iç içe geçmiş anlamlar taşır.

Mezopotamya, Mısır ve Yunanistan’da tarih öncesi döneme uzanan hac yolculuklarına dair çeşitli kanıtlar bulunur. Hinduizm’de ise Vedik döneme, yani MÖ 6. yüzyıla kadar uzanan birçok hac geleneği vardır; bunların çoğu kutsal nehirler ve önemli mekanlar etrafında şekillenmiştir. Budizm’de de Buda’nın kalıntılarıyla ya da onun ve diğer önemli kişilerin hayatındaki olaylarla bağlantılı pek çok hac türü görülür.

Şintoizm’de insanlar, doğa ruhları yani kamı tarafından kutsandığına inanılan pek çok yere hac yolculuğuna çıkar. Diğer pek çok dinde de farklı inanç ve motivasyonlarla yola çıkan büyük hacı gruplarını cezbeden kutsal mekanlar bulunur. Üç büyük tek tanrılı dinin her biri, her yıl yüz binlerce hacıyı ağırlayan önemli merkezlere sahiptir: Kudüs, Roma, Santiago, Mekke ve Medine bu yerlerin en bilinenleridir.

Dünyada kutsal kabul edilen, geniş manevi ya da kültürel anlamlar taşıyan birçok yer olsa da bunlardan bazıları sadece belirli bir yeri değil o yere ulaşan yolları da kapsar. İspanya’daki hac güzergahlarından Camino de Santiago da bunlardan biridir. Yarımadanın kuzeyindeki Santiago de Compostela şehrine çıkan rotaların hepsine gündelik dilde kısaca camino denir.

Kelimenin etimolojik kökenine baktığımızda yolun anlamlarına dair birçok ipucu bulabiliriz. Latincedeki camminus veya daha yaygın formuyla caminus kelimesinden türeyen camino Latinceye, Yunanca sıcaklık, yanma, enerjiyle bağlantılı kaminos kelimesinden geçmiştir. Başlangıçtaki ısıtma/yanma/dönüşme bağlamları zamanla mecazi bir genişlemeyle “geçilen yer, süreç, yolculuk, yol, patika, rota, seyahati" de kapsayan geniş bir anlam kümesine denk düşmeye başlamıştır.

“Santiago Yürüyüşü/Yolu” olarak Türkçeye çevirebileceğimiz Camino de Santiago ise, Galiçya bölgesinde yer alan Santiago de Compostela şehrinde son bulan yolların ve bu yollarda yürümenin adıdır. Binlerce yıldır ziyaret edilen Santiago de Compostela kenti, İsa’nın havarilerinden Aziz Yakup’un mezarını barındırması dolayısıyla önemli kabul edilir; Katolik dünyası için Kudüs ve Roma’yla birlikte üç hac merkezinden biri sayılır.

Aziz Yakup’un mezarının bulunmasının, sonu günümüz kelimelerine çıkan bir hikayesi vardır. Rivayete göre Pelayo adındaki bir keşiş, şu anki Santiago de Compostela yakınlarındaki bir ormanda yürürken gökyüzünde ona belirli bir yeri işaret ettiğini düşündüğü parlak ışıklar görmüş ve onları takip ettiğinde bir mezara ulaşmış. Sonraları bulunan mezarın Aziz Yakup’a ait olduğuna kanaat getirilmiş, şehir de adını bu hikayeden almıştır. 

• Santiago de Compostela, Aziz Yakup’un İspanyolca karşılığı Santa Iacobus'un kısaltılması olan Santiago ile Latince yıldız tarlası anlamına gelen campus stellae'nin İspanyolcası compostela'nın birleşimidir, yani Türkçedeki karşılığıyla “Yıldız Tarlasının Aziz Yakup’u” anlamına gelir.

Mezarın tanınmasının ardından dönemin kralı tarafından inşa edilen yapı, zamanla bugünkü Santiago Katedrali’ne dönüşmüş, mezarı onurlandırmak için uzun mesafeler yürüyerek ulaşan ilk keşişlerin rotası da 1993 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası listesine alınmıştır.

Orta Çağ’da başlayan bu yürüyüşler, 14.-19. yüzyıl arasında kesintiye uğrasa da 20. yüzyılın son çeyreğinde yeni anlamlar kazanarak canlanmış durumda. 1987’de Avrupa Konseyi tarafından Avrupa Kültürel Yolu ilan edildikten sonra özellikle her yıl giderek artan sayıda insan bu yürüyüş inzivalarını ruhani bir deneyim yaşamak, içsel bir anlamı olan kişisel bir yolculuğa çıkmak ya da yeşillikler içinde, kesintisiz patikalarda uzun süre yürümek amacıyla yapar ve farklı rotalar üzerinden bu kutsal şehre yürüyerek gelir.

Yürüyüşçülerin en çok tercih ettiği rota Camino Frances, İspanya-Fransa sınırındaki Pirene Dağları’ndan başlayıp yaklaşık 800 kilometre boyunca ilerleyerek kuzey batı kıyısına doğru uzanır. Son yıllarda Katolik bağlam oldukça azaldı; yürüyüşçülerin çoğu kişisel, felsefi, ruhsal veya sportif amaçlarla yolu yürümeye başladı. 

• 2024 verilerine göre yürüyüşçülerin %52’sinin kadınlar oluşturuyor, 30-60 yaş aralığı ise toplam yürüyüşçülerin %42’sini kapsıyor.

Santiago Yolu’nu yürümek yalnızca fiziksel bir yolculuk değil, aynı zamanda sembollerle, ritüellerle ve derin bireysel anlamlarla örülmüş bir deneyim. Yol boyunca en sık karşılaşılan işaret, sarı ok ve hacıların (İspanyolcada peregrinos) yol boyunca taşıdığı en yaygın sembollerden biri olan midye kabuğu (deniz tarağı vieira).

Eski zamanlarda yolu ilk yürüyen keşişler Santiago’ya ulaştıktan sonra geri dönmeden önce gittikleri deniz kıyısından midye kabuklarını toplar ve bunları yolculuklarını tamamlamalarının bir işareti olarak yanlarında götürürlermiş. Günümüzde sarı oklar; kayalara, ağaçlara, duvarlara ya da yol levhalarına çizilmiş hâlde görülüyor ve yürüyüşçülere doğru yönü gösteriyor. 

• Deniz tarağı ise hem Aziz Yakup’un simgesi olarak kabul ediliyor hem de yola çıkan yürüyüşçülerin Santiago’da birleşmesini simgeliyor. İngilizcedeki scallop kelimesi, hem bu özel midye türünü hem de kabuğun şeklini tanımlıyor. Kabuklar, sırt çantalarında taşınıyor; bazı yürüyüşçüler tarafından yolu tamamladıktan sonra varış noktasına bırakılıyor.

Taşlar da bu yolculukla taşınan ve bırakılan, yolun bir başka önemli sembolü. Yürüyüşçüler özellikle yolların kesişim noktalarında ya da yüksek geçitlerde taş yığınları (İspanyolcada mojón ya da İngilizce'de cairn) oluşturuyor. Bu taşlar bazen bir dileği, bazen bir yükü, bazen de geçmişte bırakılmak istenen bir acıyı simgeliyor. Yolun üzerindeki belirli noktalarda insanlar yanlarında getirdikleri taş ya da taşları bırakırken affetmek, anmak, hatırlamak ya da yeni bir sayfa açmak gibi manevi bir niyeti belirtirler. Bazı yerlerde yıllardır yüz binlere hacı ve yürüyüşçünün bıraktığı taşlar, fotoğraflar, nesnelerle bir anıta/heykele dönüşmüş yığınlar görülüyor.

Camino’da yürürken sadece bırakılan değil yazılan taşlarla da karşılaşmak mümkün. “Yol, sana kendi yolunu öğretir” ya da bu yolu yürüdükten sonra bir kitap yazan ve sonrasında dünyaca ünlü bir yazar olan Paolo Coelho’nun “Gemiler limanda güvendedir ama gemiler limanda beklemeleri için yapılmaz” cümleleri gibi. 

• Taşlara yazılmış bu yazılar, bireysel yolculukların kolektif bir hafıza oluşturduğunu ve Santiago Yolu’nun insanlarla birlikte yaşayan ve yazılan bir hikaye olduğunu yürüyene hatırlatıyor.

Camino, yalnız bir yolculuk gibi görünse de sosyal açıdan oldukça zengin bir deneyim. Yürüyüşçüler arasında dostluk kurma, dayanışma ve hikaye paylaşımı yaygın ve kültürel etkileşim bu deneyimin önemli bir parçası.

Yol tamamlandığında ayaklar durur ama iç yolculuk döndükten sonra da devam eder. Uzun ve yorucu yürüyüş zihinde yeni imkanlar açar. Ayaklar ağrır ama ruh hafifler. Yürüyüşü tamamlarken kazanılan sabır, sadelik ve farkındalık sayesinde çoğu kişi için Santiago Yolu bir varış noktası değil, yürüyenin kendi hayatına yeniden bakabilmesini sağlayan bir eşiktir.