Bir şefin gözünden Gazze: José Andrés ve World Central Kitchen

Akdeniz'in doğu kıyısındaki yerleşim bölgesi Gazze, Mayıs 2021’den beri süregelen çatışmalar ve siyasi istikrarsızlık nedeniyle her geçen gün daha da kötüleşen bir insani krizle boğuşuyor. Evler, hastaneler ve okullar da dahil olmak üzere bütün altyapısı yok edilen bir şehirde halk, açlık ve yoksulluğa karşı savunmasız bırakılıyor. Bitmeyen şiddet döngüsü ve bölgeye yardım akışının sürmesini kısıtlayan ablukalar nedeniyle Gazzelilerin yaşam koşulları günbegün daha da kötüleşiyor.

Geçtiğimiz günlerde, hükümetlerin İsrail yetkilileri tarafından uygulanan diplomatik engeller ve bürokratik kısıtlamalar nedeniyle giremediği Gazze’de yaşanan kargaşa ve krizin ortasında ünlü şef ve yardımsever José Andrés, Gazzeliler adına önemli bir figür olarak ortaya çıktı. Kurucusu olduğu kâr amacı gütmeyen yardım organizasyonu World Central Kitchen (WCK), José Andrés'in uluslararası itibarı ve destekçi ağının sunduğu destekle engellerin daha etkili bir şekilde aşılmasına olanak sağladı ve 20 yıl sonra ilk kez bir yardım gemisi Gazze kıyılarına ulaşmayı başardı.

“WCK nedir, ne yapar? José Andrés kimdir, alametifarikası nedir?” sorularını yanıtlamaya geçmeden evvel, yardım gemisinin detaylarını ve süreci gözden geçiriyoruz.

Bir adım geriden

WCK’ın 20 yılın ardından bir ilk olarak bölgeye ulaştırdığı insani yardım yüklü gemideki iş ortağı Open Arms, aynı zamanda mülteci ve göçmenleri Akdeniz'de boğulmaktan kurtarmak, Türkiye ve Suriye'deki depremlerden sonra yardım ulaştırmak ve Ukrayna savaşından kaçan mültecileri tahliye etmek üzere hayata geçirdiği çalışmalarıyla da biliniyor.

WCK, Kıbrıs ile Gazze arasında bir deniz yardım köprüsü kurmak için Open Arms'ın yanı sıra Kıbrıs, İsrail ve Birleşmiş Milletler ile de birlikte çalıştı. Birleşik Arap Emirlikleri ise savaş nedeniyle zorluklarla mücadele eden Filistin halkına yönelik süregelen yardım çabalarının bir parçası olarak operasyonun finansmanına yardım ediyor.

WCK’nin çatışma bölgesine ulaştırdığı ilk destekten bu yana, harap olan Gazze'deki ailelere kara, deniz ve hava yoluyla 37 milyondan fazla öğün sağlandı. Gemi yoluyla doğrudan Gazze'ye başarıyla ulaştırılan ilk teslimat yaklaşık 200 ton pirinç, un, mercimek, konserve ton balığı, tavuk ve sığır etinden oluşuyor.

^{Open Arms ve WCK işbirliğiyle insani yardım gemisi Gazze'ye ulaştı.}

Sorun: Açlık. Çözüm: İnsani yardım

Gazze'de işleyen bir liman bulunmadığı için WCK ekibi tarafından yıkılan binaların molozları kullanılarak kıyı şeridinde derme çatma bir iskele inşa edildi. WCK’nin kurucusu José Andrés, bölgeye ulaşan yardımın WCK'in Gazze'de kurduğu 60'tan fazla mutfak ve çok sayıda depoyu içeren ve halihazırda daha fazlası da inşa edilmekte olan mevcut ağı aracılığıyla dağıtılacağını söyledi.

Geçtiğimiz günlerde Kıbrıs'ta sahaya çıkan WCK CEO'su Erin Gore, "Gazze'ye deniz üzerinden sürekli yardım akan bir otoyol inşa edilmesini istiyorum" açıklamasında bulundu. José Andrés de X hesabından ABD Başkanı Biden'ı ateşkes çağrısında bulunmaya ve askerî müdahaleyi durdurmaya çağırdı. İsrail Başbakanı Netanyahu’yu ise “Çocukları öldürmeyi, insani yardım gönüllülerini ve basını hedef almayı bırakın! ABD Donanmasının gelişini iptal etmelisiniz. Rıhtım inşa etmek ve gemiyle yardım ulaştırmak için gereken çaba hiç mantıklı değil! Kontrol noktalarında bekleyen yardım dolu binlerce kamyonun içeri girmesine izin verilmeli. İnsani amaçlarla bile olsa askerî müdahale bir çözüm değildir ve ne Gazze halkı ne de benim tarafımdan memnuniyetle karşılanır” sözleriyle eleştirdi.

240 tonluk yardım malzemesinin yanı sıra boşaltma sürecini hızlandırmak amacıyla ağır makineleri de taşıyan ikinci bir gemi Kıbrıs Larnaka Limanı’ndan 17 Mart Pazar günü yola çıktı. Organizasyon, Ramazan ayında fon toplamak ve ihtiyaç sahibi Filistinlilere 4,7 milyon öğün yemek sağlama hedefine ulaşmak amacıyla özel çaba gösteriyor.

^{WCK'nın Gazze'deki mutfakları yemek servisine aralıksız devam ediyor.}

Dünya mutfağı WCK kuruluyor

Dünyayı "bir şefin gözüyle" değiştirmeyi amaçlayan WCK, uzun yıllar süren çalışmalarının ardından Maria Kasırgası sonrasında Porto Riko'da 3,7 milyondan fazla yemek servis ederek ilk kez kamuoyunun dikkatini çekti. Bir şefin liderliğinde varlığını sürdüren ve dünya çapındaki felaketleri takip etme ve hızla harekete geçme yeteneği artık dünyaca bilinen bu organizasyonun arka planına birlikte bakalım.

Şef José Andrés tarafından 2010 yılında kurulan ve kâr amacı gütmeyen WCK’in misyonunu dünya çapında doğal afetlerden ve insani krizlerden etkilenenlere yemek sağlamak olarak özetleyebiliriz. Organizasyon, yalnızca acil gıda yardımı sağlamayı değil, aynı zamanda toplulukları güçlendirmeyi ve açlık ve yoksulluğa uzun vadeli çözümler sağlamayı da amaçlıyor.

WCK fikri José Andrés'in afet yardım çalışmalarındaki deneyimlerinden doğdu. 2010 yılında Haiti'de yaşanan depremin yol açtığı yıkıma tanık olan Andrés ve bir grup şef, ihtiyaç sahiplerine yemek sağlamak için harekete geçti. Bu deneyim Andrés’e , gösterdiği çabaları resmileştirmenin ve genişletmenin bir yolu olarak WCK'i yaratma konusunda ilham verdi ve ilk adımlar atıldı.

^{José Andrés Porto Riko'da. Kaynak: New York Times.}

Bir şefin öncülüğünde, şeflerle

Organizasyon bu noktadan sonra büyüyerek Houston ve Porto Riko'daki kasırgalar ile ABD'nin batısı ve Avustralya'daki orman yangınları sonrasındaki yiyecek ihtiyacına yanıt verir hâle geldi. Artık çalışanlar, ABD-Meksika sınırında çadırlarda yaşayan insanlar ve Ukrayna'daki savaştan kaçan mülteciler için de yemek pişiriyordu. Grup misyonunu “insani, iklim ve toplumsal krizlere yanıt olarak ön saflara ilk ulaşan olup ihtiyaç sahiplerine taze yemekler sağlamak” olarak tanımlıyordu. Diğer uluslararası yardım kuruluşlarından farklı olarak WCK, bu ihtiyaçlara “şeflerle” cevap veriyordu.

2013 yılında WCK, şu anda 140 profesyonel şefin yer aldığı “şef ağını” kurdu. Bu ağ, şeflerin meslekleriyle ilgili bilgi ve kaynakları kullanarak küresel ölçekte olumlu değişim gerçekleştirebileceklerine inanan bir tür "sınır tanımayan şefler programı” olarak tanımlanıyor.

WCK’nin çalışmalarının çoğunluğu dünya çapında doğrudan eğitim, sağlık, istihdam yaratma veya sosyal girişim konularını ele alıyor. Çocukların okulda yemek yemesini sağlamak için devlet okullarında çalışan mutfaklar inşa ederek onları okula gitmeye teşvik ederken bir yandan da istihdam yaratmak için aşçılık okulları kuruluyor. Bu okullar aynı zamanda konaklama endüstrisini güçlendirerek Haiti başta olmak üzere aktif olduğu bölgelerde ekonominin canlanmasına katkı sağlıyor.

^{World Central Kitchen depremlerin ardından Hatay'da.}

Yardımların üzerine düşen gölge: Soruşturmalar

Kâr amacı gütmeyen bu organizasyon hep iyi haberlerle gündeme gelmiyor, olumsuz eleştirilerle karşı karşıya kaldığı da oluyor: Geçen yıl yürütülen iki Bloomberg soruşturması, Andrés'in WCK ekibinin itibarını sorgulayarak kuruluşun hızlı büyümesine uyum sağlayacak yeterli güvenlik, yönetim ve muhasebe protokollerinden yoksun olduğu gibi iddiaları içeriyordu. Bu soruşturmayı kıdemli bir çalışanın cinsel tacizine ilişkin dava takip etti. Yaşananlar neticesinde WCK Bloomberg'e, liderlik ekibinde değişiklikler yaptığını ve yeni güvenlik önlemleri aldığını söyledi.

WCK’ın büyüme sancıları bununla sınırlı kalmıyordu. Bağımsız bir hukuk firması,  Ukrayna ve Türkiye'deki varlığıyla bağlantılı birkaç milyon dolarlık dolandırıcılık olaylarının WCK tarafından doğrulandığını açıkladı.

Organizasyonun sözcüsü yaptığı açıklamada, büyük krizlerde ve aktif savaş bölgelerinde faaliyet gösteren kâr amacı gütmeyen kuruluşların dolandırıcılığa maruz kalma olasılıklarının yüksek olduğunu belirtti. WCK’nin her geçen gün biraz daha büyüyerek küresel bir yardım organizasyonuna dönüştüğü bu süreçte, deneyimlerinden öğrenmeye ve operasyonları iyileştirmek için ek adımlar atmaya kararlı olduğunu vurguladı.

İfşalar her iki lokasyonda da personel değişikliklerine yol açarken şirket tarafından yapılan açıklamada, WCK edindiği misyonun yavaşlamasına sebep olmayacak şekilde dolandırıcılıkla mücadele etmek üzere isimsiz bir ihbar hattı ve çeşitli yapısal iyileştirmeler dahil olmak üzere ek güvenlik önlemleri uyguladığı paylaştı.

Tüm bu tartışmalara rağmen, afet müdahalesine ek olarak, dünya genelindeki savunmasız topluluklarda açlık ve yoksulluğu ele almak için gıda güvenliği girişimlerine, aşçılık eğitim programlarına ve topluluk mutfaklarına odaklanan WCK, gitgide kapsamını genişletiyor. Gıda yardımı ve toplumları güçlendirmeye yönelik yenilikçi yaklaşımları, insani krizlere yönelik etkili çalışmaları nedeniyle geniş çapta tanınırlık ve destek kazanıyorlar.

^{Şef ceketiyle José Andrés. Fotoğraf: Josh Telles.}

Yıldızlı bir şef: José Andrés 

Gerek şeflik kariyeri gerek gösterdiği insani çabalarla hatırı sayılır bir kesim tarafından parmakla gösterilen şef José Andrés kimdir? 

Mutfak yolculuğuna İspanya'da başlayan José Andrés, El Bulli gibi ikonik restoranlarda, Ferran Adrià gibi saygın şeflerin yanında mesleki eğitim aldı. Andres’i avangard mutfak teknikleriyle tanıştıran bu deneyim, geleneksel İspanyol mutfağının sınırlarını zorlama hevesini kamçıladı. 1990'ların başında ABD’ye taşınan Andrés, çeşitli restoranlarda çalışmaya başladı. Kazandığı deneyimlerle mutfak becerileri gelişen Andres’in günden güne kariyer yolu şekilleniyordu. Derken, bir noktada Washington DC'ye yerleşmeye karar verdi.

1993 yılında Washington D.C.'de açtığı ilk restoranı Jaleo'yla ABD halkını otantik İspanyol tapaslarıyla tanıştırdı, eleştirmenlerin beğenisini kazandı. Jaleo, Andrés'i adım adım ABD'deki İspanyol mutfağının öncüsü hâline getirdi. Yıllar geçtikçe Andrés, restoran imparatorluğunu kaliteli restoranlardan sıradan yemek mekanlarına kadar çok çeşitli mutfak konseptlerini içerecek şekilde genişletti. İşletmelerinde, geleneksel ve yenilikçi yaklaşımlarını harmanlayan mutfak becerilerini ve yaratıcılığını sergileyen Andres, MICHELIN yıldızları da dahil olmak üzere çok sayıda ödül ve övgü aldı.

^{Ukrayna'da WCK'nin gıda paketleri boşaltılıyor. Fotoğraf: Efrem Lukatsky, 2022.}

İnsan hakları savunucusu bir aktivist

Haiti'deki yıkıcı depremden sağ kurtulanları beslemek için gönüllü olarak yaptığı deneyimlerden ilhamla 2010 yılında, kendisini doğal afetlerden ve insani krizlerden etkilenenlere gıda sağlamaya adadığı organizasyonu WCK ile şeflik serüveni artık bambaşka bir rotaya çevrildi. Andrés, kasırgalar, depremler, orman yangınları ve diğer acil durumlar sırasında hayatta kalanlara ve acil müdahale ekiplerine yemek dağıtmak üzere ekibiyle beraber o gün bugündür sahada.

Andres’in çalışmaları doğrudan gıda yardımı çabalarıyla sınırlı değil elbet. Ünlü şef aynı zamanda gıda güvenliği ve afet müdahale politikalarının da sesli savunucusu pozisyonunda. Platformunu açlık ve besleyici gıdalara erişimin önemi konusunda farkındalığı artırmak için kullanıyor ve küresel ölçekte gıda güvensizliğine çözüm bulmak için sistemik değişimi savunuyor. José Andrés'in hem mutfak dünyasına hem de insani yardım çabalarına yaptığı katkılar, James Beard Vakfı'nın Yılın İnsani Yardımı Ödülü ve Time dergisinin en etkili 100 kişisinden biri olarak seçilmesi gibi ödüllerin de etkisiyle, geniş çapta hayranlık ve tanınırlık kazandırdı.

Söz tekrar Gazze’de

José Andrés ve WCK’in Gazzelilere yönelik sürdürdüğü çalışmalar sadece gıda sağlamakla sınırlı kalmıyor. Şef, her fırsatta bölge için barış ve uzlaşma çağrısında bulunuyor. Yaptığı açıklamalarda çatışmanın insani maliyetinin altını çizen Andrés, her fırsatta Gazze halkına kalıcı bir düzen ve refah sağlamak için altta yatan sorunları ele almanın önemini vurguluyor. 

Gazze'ye yardım ulaştırmak karmaşık ve yoğun bir çaba olmayı sürdürürken nasıl oluyordu da hükümetlerin aşamadığı engellere rağmen bir şef ve aktivist olarak José Andrés, açlık ve gıda güvensizliğiyle mücadelede bu denli anlamlı bir etki yaratabiliyordu? İki anahtar kelimeyle: kararlılık ve bağlılık.

Her fırsatta insanlara "insanca" davranılmasını istediğini vurgulayan şef José Andrés, zorlu koşullarda durum ne olursa olsun bireylerin bizlerden onlara acımamızı istemediğini unutmamamız gerektiğini özellikle yineliyor ve ekliyor: "İnsanların tek isteği saygı görmek ve onurlarını korumak. Bunu yapmanın yolu da en karanlık zamanlarda onların yanında olmaktır."