Biyomimikri: Doğayı taklit ederek neler öğrenebiliriz?

İnsanlık için 3,8 milyar yıldır dünyada süren yaşam ağının küçük kardeşleri denebilir. O kadar küçük ki dünyanın oluşumundan şimdiye kadar geçen zamanı 24 saate oranladığımızda insanlığın varlığı, son üç saniyeye tekabül ediyor. Peki görece yakın geçmişe kadar kendi kendine yeten hatta kendi kendini iyileştiren bu sistemden neler öğrendik ya da öğrenebiliriz? Biyomimikri işte bu sorulara cevap arıyor.

Yunanca yaşam anlamına gelen bios ve taklit etmek anlamına gelen mimesis kelimelerinden oluşan “biyomimikri” temelde insanlığın sorunlarını çözmek için taklit etmek ya da ilham almak üzere doğanın modellerini, sistemlerini, süreçlerini ve unsurlarını inceliyor.

İnsanlık karşılaştığı zorlukların üstesinden gelmek için tarih boyunca doğayı izledi. İlk insanlar avlanma, barınma ve hayatta kalma tekniklerini hayvanları çevreleriyle etkileşim hâlindeyken gözlemleyerek öğrendi. Ayılar ve kaplanlar gibi üstün avlanma içgüdüleri ve dev pençeleri yoktu belki ama benzer teknik ve aletler geliştirmeyi başardılar. Giderek daha karmaşık yöntemler uygulamaya başlayan insanlık bir noktadan sonra diğer canlıların aksine, doğayla iç içe ve uyumlu yaşamaktan uzaklaşarak doğaya hükmetme yolunu seçti.

Leonardo Da Vinci, üzerinde yıllarca çalıştığı muhteşem “uçan makine”sine binip yerden havalanamadı belki ama kuşların anatomisi ve uçuşu konusunda gözlemlerini içeren sayfalarca eskizi ve notları tarihe biyomimikrinin ilk kayıtlı örnekleri olarak geçti. 1903 yılında ilk uçağı yapmayı ve uçurmayı başaran Wright Kardeşler de uçağın tasarımında  güvercinlerden ilham almıştı.

Modern çağda doğanın işleyişi sayısız tasarım ve ürün geliştirme çalışmalarında kullanılsa da biyomimikri deyince akla ilk gelen örneklerden biri cırt cırtın icadıdır. 1941 yılında bir mühendis olan George de Mestral, köpeğiyle çayırlık alanda yürüyüşe çıkmış, geriye hem kendi pantolonuna hem de köpeğinin tüylerine yapışmış yüzlerce yabani otla dönmüştü. Bu otların yapısını büyüteçle incelediğinde kıyafet ve tüylere tutunan kısımların minik kancalara benzer bir yapıda olduğunu fark etmiş, böylece cırt cırtı icat etmişti.

Ördek ayaklarından ilhamla ortaya çıkan yüzme paletleri, örümcek ağları örnek alınarak tasarlanan dağılmadan kırılan araba camları, nilüfer çiçeğinin yapraklarının mumsu yapısı taklit edilerek üretilen su geçirmez boyalar, arıların göz yapılarında ve bal peteklerinde bulunan altıgen yapıyı taklit eden teleskoplar ve görüş kabiliyeti zayıf olan yarasaların yönlerini bulmak için yaydığı titreşimler baz alınarak hayatımıza giren radar, biyomimikrinin gündelik hayatımızdaki yüzlerce örneğinden yalnızca birkaçı.

Son olarak geçen hafta bilim insanları, aksolotlların kopan vücut parçalarını birkaç hafta içerisinde yenileme kabiliyetinden yola çıkarak benzer bir rejenerasyonun insanlar için uygulanabilirliği üzerine araştırmalara yoğunlaştı.

Doğayı “taklit” ederken çoğunlukla bu pratiklerin bütüncüllüğünü es geçip yalnızca işimize gelen, günü kurtaracak kısımlarına odaklanmamız ise bugün kendi kararlarımız sonucunda ortasında kaldığımız felaketten kaçacak delik aramamıza yol açan bakış açısının temel unsurlarından biri.

Biyomimikri hayata bakışımızı değiştirebilir mi?

İnsanın doğayı taklit etme çabaları 1950’lerde Amerikalı biyofizikçi ve polimat Otto Schmitt tarafından “biyomimetik”, 1960’ta Jack E. Steel tarafından “biyonik” gibi terimlerle anılsa ve “biyomimetik” terimi 1974 yılında Webster Sözlüğü’ne girse de “biyomimikri” tanımı gündelik hayata 1994 yılında yazılan bir kitapla dahil oldu.

Bilim insanı ve yazar Janine Benyus’un Biyomimikri - İlhamını Doğadan Alan İnovasyon isimli kitabı doğal ritüellerin tasarım, ar-ge ve sistem planlama süreçlerindeki etkisini anlatmanın yanında bu pratikleri kişilerin yaşam alışkanlıklarına ve düşünme biçimlerine nasıl entegre edebilecekleri üzerine fikirler üreten Biyomimikri Enstitüsü’nün kurulmasının da önünü açtı.

Yakın zamanda The Nature Of isimli podcast’e konuk olan Benyus, bu bakışı benimsemek isteyen kişilere bir karar almadan önce kendilerine şu soruyu sormalarını tavsiye ediyor:

"Yapmak üzere olduğum şey yaşam için elverişli koşullar yaratıyor mu?"

Kurucusu olduğu Biyomimikri Enstitüsü’nün sitesinde ise Benyus’un biyomimikriye paralel olarak geliştirdiği 27 yaşam prensibi 6 temel başlık altında toplanmış: Değişen koşullara uyum sağlamak; yerele uyumlu ve duyarlı davranmak; gelişim ve büyümeyi bütünleştirmek; materyaller ve enerji konusunda uyanık davranmak ve doğayla dost madde ve süreçleri tercih etmek.

Benyus’un biyomimikriyi gündelik yaşamına adapte etmek isteyenlere verdiği tavsiyeler ise şöyle:

• Dışarı çıkın ve gözlem yapın: Sağlıklı bir ekosistem bulun ve farklı doku, form ve sistemlerle zaman geçirin. Böceklerin renk cümbüşünden balıkların hidrodinamik özelliklerine kadar, yaşayan her canlı bir tasarım harikasıdır. Gördüklerinizi resmedin veya not tutun. Doğanın form ve süreçlerine dikkat kesilerek sizi çevreleyen bütüncül dehadan ilham alın.
• Dinleyin ve öğrenin: Kendinize “Bu organizma hangi problemi çözüyor? Nasıl hayatta kalıyor, gelişiyor ya da çevresine adapte oluyor?” diye sorun. Doğa atık çıkarmaz, kirlilik yaratmaz ya da gereğinden fazlasını üretmez. Bize zor durumlarla başa çıkma konusunda birçok ders verir. Bir sonraki sesi duymaya çalışmadan doğayı dinleyin. Ardından araştırma yapmaya ve gözlemlediğiniz türler hakkında bilgi edinmeye zaman ayırın.
• Taklit edin: Var olan rutinleriniz üzerine yeniden düşünmek için doğanın verdiği fikirlerden ilham alın. İçinde bulunduğunuz toplulukla birlikte gelişmek için karıncaların gruplar hâlinde nasıl hareket ettiğini izleyin ya da termitlerin yaşadıkları toprak yığınlarını serin tutma pratiklerini araştırarak evinizi nasıl daha enerji tasarruflu hâle getirebileceğinizi düşünün. En ufak değişiklikler bile yankılanan bir ses dalgasına benzer etki yaratabilir.
• Tekrar edin: Doğa sürekli gelişir ve şartlara adapte olur. Ağaçlar yapraklarını döker; nehir yatakları yer değiştirir; organizmalar çevrelerinden aldıkları geri dönüşlere göre gelişir. Tek bir fikre takılıp kalmayın; değiştirin, test edin ve geliştirin. Biyomimikri canlı bir pratik ve yaşam sistemlerinden öğrenilen dersleri elverişli koşullar yaratacak şekilde uygulama taahhüdüdür.