Haritada bir nokta: Burgazada

Elif Ece Acar 

Bu sözlerle başlamış Sait Faik, Haritada Bir Nokta hikâyesine. Büyüdüğünde de gözünün aradığı o adalardan birine, haritadaki üçüncü en büyük nokta olan Burgazada’ya yerleşmiş. Burası Büyükada ve Heybeli’nin daha sessiz ve sakin küçük kardeşi, huzur arayan İstanbullular için bir nevi kaçış noktası gibi. Uzaktan yalnızca bir nokta olarak görünse de eni boyu 2 kilometre uzunluğundaki bu küçücük ada içine nice efsaneler sığdırmış. Eski isimlerinden kiliselerine, sahilinden tepesine her köşesine gizlediği hikâyeleriyle İstanbul’un en özel noktalarından biri.

Bir varmış bir yokmuş

Adanın ilkçağlardan kalma bilinen en eski adı “Panormos”muş. “Güvenilir liman” anlamına gelen bu isim, muhtemelen adanın hemen yanındaki Heybeli ile arasında oluşan sığ ve korunaklı bölgeden dolayı konulmuş. Bizans döneminde ada, Makedonya Kralı Büyük İskender’in komutanlarından ve aynı zamanda bir Yunan mitolojisi kahramanı olan “Antigoni”nin adıyla anılıyormuş. Rivayete göre komutan Antigonos’un oğlu Poliorkites, Boğaz'ları ele geçirmek için burada babasının adına bir kale inşa ettirip adaya onun adını vermiş. 

Pyrgos’tan Burgaz’a

Evliya Çelebi gibi gezginlerin notlarına göre adanın Hristos, şimdiki adıyla Bayrak Tepesi denen zirvesinde bir gözetleme kulesi bulunuyormuş. Bu kuleden dolayı adaya, Yunancada “kule” veya “kale/burç” anlamlarına gelen “Pyrgos” denilmeye başlanmış. Daha sonraları Osmanlı döneminde çıkan bir yangında bu kule tarihe karışmış. Adaya yerleşen Türkler de “Pyrgos”u farklı telaffuz ettiklerinden kelime şekil değiştirmiş ve böylece ada bugünkü “Burgaz” ismine kavuşmuş.

Burgazada iskelesine vapur henüz yanaşırken göze çarpan ilk yapı kuşkusuz Aya Yani Kilisesi. Kırmızı kiremitli tepesi ve yüksek kubbesiyle sahildeki evlerin hemen ardından ada ziyaretçilerini karşılayan bu kilisenin de kelimenin tam anlamıyla “altında” bir efsane yatıyor. 

Zindan adası

Vaftizci Yahya’ya adanmış Aghios Ioannes Prodromos veya Aya Yani Kilisesi’nin günümüzde görünen binası 1899 yılında yapılmış. Ancak bu kilise, 822 yılında yapılan ve adanın en eski binası olan ilk kilisenin üzerine inşa edilmiş. Efsaneye göre ilk kilisenin 11 basamak altında da Bizans döneminde zindan olarak kullanılan bir mahzen bulunuyormuş. Bu zindanın en ünlü tutsağı da Ortodoks dünyasının saygın patriklerinden olan Aziz Methodius’muş. Methodius, ikona sevgisi yüzünden imparator tarafından buraya sürgün edilmiş ve yerin altında tam yedi yıl esir kalmış. 

Suya âşık bir kadın

Elbette adada tek efsanevi olan bu tür yapılar ve binalar değil, denizi ve sakinleri de unutulmaz hikâyelerle dolu. İskeleden indikten sonra sağa dönünce inişli çıkışlı yolu 20 dakika boyunca takip ederseniz, Sait Faik’in bahsettiği o mavi sahillerden birine ulaşacaksınız. Burgaz’ın belki de en hüzünlü mavisi olan bu koyun adı: Madam Martha.

Madam Martha, 1920 yılında Mısır asıllı Ermeni ve Hristiyan bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiş. Osmanlı Bankası’nın müdürü olan babasının tayini çıkınca aile İstanbul’a taşınmış. Burada St. Benoit Lisesi’ni bitiren Martha, aynı zamanda bale okuluna giderek ülkenin ilk balerinlerinden biri olmuş. Eşi Berc Kazar ile evlendikten sonra Burgazada’ya yerleşmişler. Adada Martha’nın vakit geçirmeyi en çok sevdiği yer, o zamanki adıyla Halikya Koyu olmuş. Bu koyda her mevsim onu izleyenlere aldırış etmeden çıplak bir şekilde yüzüyor, hatta bazen yağmur sularını da biriktirip burada o sularla yıkanıyormuş. Bu sevdayı Bercuhi Berberyan, Burgazada Sevgilim… kitabında şöyle anlatmış:

"...Deniz onun canıydı… İbadet eder gibi yüzerdi, meditasyon yapar gibi… Çocuğunun doğum sancısı bile denizdeyken gelmiş, bıraksalar suda doğururdu belki de…"

Martha aynı zamanda koyun temizlik ve bakımını yapıyor, topladığı taşlardan yaptığı takıları çocuklara hediye edermiş Kocaman küpeler, halhallar takarak renkli elbiseler içinde eşini her akşam iskelede karşılarmış. Fakat zamanla adada, Madam Martha’nın bu davranışlarıyla ilgili dedikodular başlamış. 1980’lerin başında hakkında söylenen kötü sözlere dayanamayan Madam Martha, “Artık rahat edersiniz.” notunu bırakarak intihar etmiş. Ölümünün ardından da adalılar çok sevdiği bu koya Madam Martha Koyu adını vermiş.

Bu yaz adaya yolunuz düşerse siz de MadamMartha’yı anabilir, onun efsanelere konu olan güzellikteki koyunda güneşi batırabilirsiniz.