Geri dönüşümle imtihanımız: Ambalaj tasarımından bağımsız ambalaj atığı sistemi işler mi?

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı 1 Temmuz 2026 itibarıyla başlattığı Depozitosu Olan Ambalajlar (DOA) uygulamasıyla plastik, cam ve alüminyum içecek ambalajları için vatandaşlara iade edilen teşvik bedelini 1 TL olarak açıkladı. Türkiye genelindeki market zincirleri, süpermarketler, bakkallar ve büfelerle HOREKA (otel, restoran ve kafe) işletmelerde DOA sisteminin yaygınlaştırılması hedefleniyor. 81 ilde 973 ilçede başlatılan bu uygulamayla DOA logolu içecek ambalajları depozito iade noktalarına veya depozito iade makinalarına bırakılabiliyor. 

• Sistem kapsamında tüketiciler, DOA logolu ambalajları iade noktalarına veya depozito iade makinelerine teslim ederek ambalaj teşvik bedelini anında alabiliyor. İade edilen her DOA logolu ambalaj için belirlenen 1 TL teşvik bedeli kullanıcıların telefonlarına yüklenen DOA mobil uygulamasındaki dijital cüzdana aktarılıyor. Vatandaşlar, biriken tutarı banka hesaplarına transfer edebiliyor, ATM’lerden nakit olarak çekebiliyor veya alışverişlerinde kullanabiliyor.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, bu uygulamayla ekonomiye yıllık 30 milyar TL katkı sağlanacağını dile getirerek yılda 25 milyar ambalajın geri toplanarak, üretime hammadde olarak geri verileceğini ifade etti. DOA’nın internet sitesinde şimdiye kadar dönüştürülen ambalaj sayısı 26 milyon 772 bin adet olarak gösteriliyor. 

Sistemin devreye girmesinden birkaç gün sonra durumu fırsata çeviren pek çok su şirketi ve market küçük su fiyatlarına gizli zam veya depozito bedeli eklemesi yansıttı. Tüketicilerden gelen şikayetler doğrultusunda, özellikle 0,5 litrelik ve 1,5 litrelik sularda 3 TL ile 5 TL arasında değişen ani fiyat artışları görüldü. 5,75 TL olan küçük su fiyatlarının 7,25 TL'ye kadar çıktığı tespit edildi. 

• Elbette, yurttaşların hem geri dönüşüm bilinci kazanması hem de içecek ambalajların geri dönüşüme kazandırılması son derece olumlu bir gelişme. Öte yandan sistemin işleyişindeki aksaklıklara da bakmak gerekiyor.

Sabancı Üniversitesi İstanbul Politikalar Merkezi Plastik Atık Araştırmacısı Prof. Dr. Sedat Gündoğdu ile konuştuk.

Gündoğdu'ya göre her ne kadar iyi niyetle başlatılmış olsa da bu sistemin birkaç sorunu var. Birincisi, döngüsel ekonomi felsefesine uygun şekilde bu sistemin tek kullanımlık ambalajlar yerine tekrar doldurulabilir ambalaj uygulamasına geçmesi gerekiyor. 

İkincisi, makinelerine arkalarındaki haznelerin düzenli olarak kontrol edilmesi ve boşaltılması gerekiyor. Sistemin düzgün işlemesi, makinelerin kullanımının sürdürülebilir olması için bu bir zorunluluk. 

Üçüncü konu ise, ambalaj başına verilen 1 TL’nin çok düşük bir meblağ olması. Gündoğdu’ya göre, pet şişenin ambalajı, içindeki sudan daha pahalı. 20 TL’lık suyun ambalajına 1 TL verilmesi çok yetersiz; bu miktarın en az 2-4 TL olması gerekiyor. Tabii, sistemin sadece para üzerinden kamuoyuna yansıtılması da yine Gündoğdu’nun eleştiri getirdiği yönlerden biri. 

Aslında temelde, ambalaj tasarımından bağımsız olarak ambalaj atığı sistemi tasarlamak, sistemin randımanlı işlemesinin önündeki en büyük engel. Diğer yandan, Türkiye hatırı sayılır miktarda plastik atık ithalatı da yapmaya devam ediyor. Bu firmalar açısından da durum nasıl işleyecek merak konusu.

Problem, tekrar kullanılabilen şişelerin sistem dışına itilmesi

Dünyada birçok yerde bu sistemin aslında cam şişeler için başlatıldığını belirten Gündoğdu, sistemin o günlerden bugünlere işleyişine dair şu bilgileri veriyor:

“1970’lerde tersine lojistik denilen ürünün alındığı yerden, perakendecilerin dahil olduğu atık şişenin geri alındığı bir sistemdi. Teknoloji gelişince, satış ağlarının daha uzun mesafe katetmesi, şişelerin değerlendirmesi için şirketlerin strateji değişikliğine gitmesi tekrar doldurulabilir ambalajları tek kullanımlık ambalajlara dönüştürdü. Teknoloji gelişince lazerle ayırma, istifleme, özel mürekkeple okuma gibi yeni sistemler devreye girmeye başladı. Gün geçtikçe bu sistem tekrar doldurmaya değil geri dönüşüme uyumlu hâle getirilmesi söz konusu. Tekrar kullanılabilen şişelerin sistemden dışlanmasına sebep oluyor. Türkiye’deki sistemin en büyük problemi bu. Atılan cam şişeyi makine içerde kırıyor, plastik ve alüminyum olanları eziyor. 

Zaten doğru düzgün dönüşemeyen plastik şişeler için sistem biraz sıkıntılı. Bu şişeleri biri topluyor ve makineye uyumlu hâle getirip 1 TL veriyor ve reklamı da sadece para kazanma üzerinden yapılıyor. Bu uygulamanın duyurusu yapıldığında şişe toplamaya başlayanlar oldu. 1,5 milyar adet şişeyi depolayıp uygulama başlayınca makinelere atmaya başlayanlar var. Bu tür uygulamalar kendi rantını yaratıyor. Bu kötü bir şey değil asında bu şişelerin kazanılması lazım ama nasıl yaptığınız önemli. 

Problem ise şu: Bu makinelerin sayısı yeterli olmazsa makinelerin arka tarafındaki depolar dolacak. Her makinenin bir kapasitesi var. Haznesi dolduğunda makineler çevrimdışı olacak, depoyu boşaltmazsanız makineler uzun süre çalışamaz hâle gelecek. Uzun süre kapasitenin üzerinde kalırsa arıza verme riski artıyor. Lojistik işini bir noktadan sonra halletmek zor.” 

Tekrar kullanılabilen ambalaj sistemi neden önemli? 

Pet şişelerden tekrar pet şişe yapmanın zorluğuna dikkat çeken Gündoğdu, “Bu pet şişeleri tekrar pet şişe yapmıyorlar, mesela iplik yapılıyor. Toplanan şişelerin temiz olup olmadığı belli değil, hiçbir firma bunları standart bir fiyattan alıp yarısında fire vermek istemez. Gelen şişelerin çoğu kirli ise firmalar almak istemeyecek, tekrar yıkama maliyeti işin içine girecek. Bunlar buruşturulduğu için kırıldıktan sonra yıkanması gerekiyor, mesela ithalatçılar atık olarak hiç kullanılmamış pet şişeleri ithal ediyor” diyor.

Toplam içecek ambalajlarının yüzde 40’ının bu sisteme dahil olmadığını ifade eden Gündoğdu, şunları kaydediyor:

“Döngüsel ekonomi denen sistemde tekrar doldurulabilir ambalaj sistemine geçilmesi gerekiyor. Ancak uygulamadaki sistem, tek kullanımlıklardan uzaklaşıp tekrar doldurulabilir, yeniden kullanılabilir ambalajı öldürdü; bunun yeniden gelişebilme imkanını ortadan kaldırdı. Bunu yapabilmek için bu makineleri yeniden tasarlamaları gerekiyor. Normal şartlarda atılan şişelerin hepsinin kırılmaması gerekiyor. Bu da ambalaj yönetmeliğinde değişiklik gerektiriyor. Belli içecek tiplerinde standart bir ambalaj belirlenmesi gerekiyor; bira, maden suyu vs. Farklı boylarda olabilir ama her hacmin standart bir şişesi olması gerekiyor ki, onları yeniden doldurmak mümkün olsun.”

Şişelerin üzerindeki DOA etiketi ne anlama geliyor?

DOA (Depozitosu Olan Ambalajlar), Türkiye genelinde başlatılan geri dönüşüm ve depozito iade uygulamasının adı. Üzerinde DOA logosu bulunan boş içecek ambalajları iade noktalarına teslim edildiğinde ambalaj başına 1 TL teşvik bedeli alınıyor. Makineler, sadece üzerinde DOA etiketi olan şişeleri kabul ediyor. 

Gündoğdu bu konuda da, “Sistem tanısın diye bu etiketlerin mürekkebine para vermişler. Normal şartlarda bu özel mürekkep AB gibi serbest dolaşımın olduğu yerlerde bir ülkeden diğer ülkeye ambalaj sızıntısının önlenmesi için kullanılıyor. Sınır dolaşımının serbest olduğu bölgeler için tasarlanmış bir mürekkep, şimdi belki milyonlarca TL ödenerek bu şişelerin üzerine yapıştırılıyor. Bir QR kod konmuş olsaydı da makineler bu kodu tanıyabilirdi. Dolayısıyla boşa yapılmış gereksiz bir harcama bu. Bir de bu cihazların hangi şartlarda kimlerden temin edildiği meselesi de şeffaf değil. Yine bu modelde kim ne kazanıyor buradaki paranın akıbeti de belli değil” ifadelerini kullanıyor. 

Geri dönüşüm makineleri kimin yönetiminde? 

Akla ilk olarak belediyeler geliyor ancak belediyeler sistemin tamamen dışında. DOA makineleri ve Depozito Yönetim Sistemi, Türkiye Çevre Ajansı tarafından yürütülüyor. Sistem, Çevre, Şehircilik, İklim Değişikliği Bakanlığı koordinasyonunda hayata geçirildi. Gündoğdu, buradaki işleyişi de şöyle anlatıyor: 

“Türkiye Çevre Ajansı, perakende marketlerle anlaşarak onlara veriyor, marketler bunlara alan tahsis ediyor. Atık yönetimi belediyelerin sorumluluğunda ama atık yönetiminin bir parçası olan bu sistem bağımsız gerçekleşiyor. Çünkü, bu işte ciddi para var. 

Büyük içecek markaları bu sisteme çok direndiler. Coca-Cola, Pepsi gibi firmalar onlara sorumluluk yüklenecek ve para ödeyecekler diye yapmak istemediler. Piyasaya sürdükleri her bir ambalaj için ekstra para ödeyecekler. Biri çıkıp biz bu sistemi yeniden doldurulabilir şişelere göre tasarlayacağız, şişelere standart getirdik dese büyük perakendecilere ek maliyet getirecek. Bu firmalar bu riskleri gördükleri için hep karşı çıkıyorlardı. Atık yönetimi dediğimiz şey devamı gelecek bir sistem, genişletilmiş üretici sorumluluğu gibi durumlar devreye giriyor. Coca-Cola kendi sistemini kurmaya çalıştı ancak bu başarılı olamadı.” 

Her şişe başına 1 TL verilmesi uygun mu?

Bu uygulamada verilen depozito 1 TL çok düşük. 20 TL, 30 TL ödeyerek aldığınız içecek için 1 TL ambalaj fiyatı olur mu? Gündoğdu’nun bu konudaki görüşleri ise şöyle:

“Ambalaj, üretilen ürünün yüzde 20’sine yakın olması lazım. Pet şişenin ambalajı içindeki sudan daha pahalı. Su 20 TL ama ambalajına 1 TL veriyorsun, en az 2-4 TL olması lazım. Yüzde 20’nin altında olmaması gerekiyor ki, bir kıymeti olsun. Her gün 50 tane şişeyi herkes toplamaz, o sırayı herkes beklemez. Bunu herkesin yapabileceği bir vatandaşlık sorumluluğu hâline dönüştürmeleri lazımdı ama amaç o değil. Böyle bir davranış değişikliğine hizmet etmiyor, para üzerinden pazarlamalarının nedeni de o zaten. Vatandaş içtiği içeceğin ambalajından para kazanmayı neden düşünsün, sadece hakkı olanı alsın. 

1 TL ile günde 50 TL anlamlı bir para değil, 2 şişe su içebilirsin. 2 şişe su için kimse 50 şişe taşımaz. 

Avrupa’da sistem şöyle işliyor: Bir içecek aldığınız zaman en düşük depozito 0,75 cent. Suyun 1,5-2 euro olduğu yerde, plastik su şişesi 1-1,25 euro olduğunda ve makineye 5 tane atıldığında 5 euro para alınabiliyor. 5 euro az para değil alım gücü yüksek ülkelerde. Burada 5 şişe atınca 5 TL alınıyor, bu parayla bir ekmek alınamaz. 

Bu açıdan tekrar düzenlenmesi ve fiyatın artırılması gerekiyor ama bu da pek mümkün olmayacak gibi."

Bu sistem sürdürülebilir mi?

Her ambalajlı içecek üreticisi, ambalaj başına depozito katılım bedeli ödüyor. Katılım bedeli ödediği depozitolu ambalajları toplama maliyetini oradan karşılıyor. Bunun bir yönetmeliği var, her ambalajlı ürün için değişiyor. Bu para Türkiye Çevre Ajansı’nda toplanıyor ama nasıl harcandığı bilinmiyor. Sistemin nasıl işlediğini Gündoğdu anlatıyor:

“Makinelerin haznelerinde dolan cam, pet, alüminyum gibi atıkları toplamak üzere özel yetkilendirilmiş şirketler var. Depozito iade sistemi yetkilendirilmiş çevre yönetim şirketleri. Şirketler bu atıkları toplama/ayırma tesisine ya da geri dönüşüm tesisine satıyor. Vatandaş makineye atıyor, onları gelip lisanslı firma alıyor, başka bir lisanslı firmaya geri dönüştürsün diye veriyor. Lojistiği çok büyük bir iş. 

Bu sisteme makine üreten ve makinelere de yazılım üreten şirketler çok büyük gelir elde edecek. Buradaki sistemin bir çok bileşeni var. Toplama/ayırma tesisinden lisanslı firmasına, perakendecisine herkesin ayrı bir payı var. Sonucunda pet şişe geri dönüşümcüler için ayrı bir atık şişe sistemi oluşturulmuş, sadece parasını verip o pet şişeyi satın alacaklar. Onun maliyetini makine sistemi kurarak kamu kuruluşları üstlenmiş oluyor, bu ambalajları piyasaya süren firmalar da sistemin maliyetinin bir kısımını karşılıyor. 

Sistem uzun vadede sürdürülebilir değil, bu hâliyle çökebilir. Geri dönüşüm çok manipülasyona açık bir alan. Yurt dışından daha ucuza getirdiği bir şeyi burada niye toplamak için uğraşsın. Sıfırdan üretmek daha ucuzsa niye geri dönüştürmek için çaba sarf etsin. Bu sistem o nedenle bir süre sonra işlemez hale gelecek. Sayıları arttığında bunların teknik arızalarına kim yetişecek, hangi firmalar yapacak. 

Ambalaj tasarımından bağımsız olarak ambalaj atığı sistemi tasarlanamaz. Diğerleri toplanmayacak mı ki, zaten toplanmıyordu. Onların yükümlülüğü de belediyelerin üzerine kalacak. Belediyelerin eline sadece depozito iade sistemine girmeyen plastikler kalacak, onların maliyeti kamu kaynaklarına kalacak. Doğru düzgün sisteme kazandırılmayacak.”