Güle Güle 2024

Dünyahali Ekibi

2024, küresel iklim krizinin etkilerinin her zamankinden daha görünür olduğu bir yıl olarak tarihe geçti. Aşırı hava olaylarının artışı, ekosistemlere ve doğal kaynaklara olan baskıların giderek daha belirgin hale gelmesi, gezegenimizin ne kadar kırılgan bir dengede olduğunu bir kez daha gözler önüne serdi. Ancak, bu zorlukların arasında umut veren bazı gelişmeler de yaşandı. 

Önce, 2024’ün iyi haberleri...

Yeni Tür Keşfi: Schmidt Ocean Institute tarafından Kosta Rika’da dört yeni ahtapot türü keşfedildi.

Ormanlardan Doğan Umut: Brezilya Çevre ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Amazon’daki ormansızlaşmanın 2023’te yüzde 50 azaldığını duyurdu.

2008’den beri aldığımız en iyi haber: Eurostat, AB’nin karbon salımlarının 2008’e göre %22 azaldığını duyurdu.    

Yeni Koloniler: Uydu görüntüleri aracılığıyla Antartika’da dört yeni imparator penguen kolonisi tespit edildi.

Sevdiğimiz Zorunlu Uygulamalar: Fransa salımları azaltmak için 2024 itibarıyla zorunlu kompost uygulamasına başlıyor.

Yaban Hayatı Fotoğraf Yarışmasının Kazananı: Nima Sarikhani’nin uyuyan kutup ayısı fotoğrafı, dünyaca ünlü yaban hayatı fotoğraf yarışmasının kazananı oldu.

Ekokırım Suçtur!: Belçika, ekokırımı suç olarak kabul eden ilk Avrupa ülkesi oldu.

Uzay Kirliliğine Karşı Japonya!: Japonya uzay kirliliğiyle mücadele adına dünyanın ilk ahşap uydusunu fırlatma hazırlığı yaptı.

Yeni Koruma Alanı: İrlanda’da bulunan Co Wexford kıyısı boyunca kuşlar için ülkedeki en büyük koruma alanı oluşturuldu.

Mangrov Ormanlarında Artış… Uydu analizlerine göre Pakistan’da mangrov ormanları son 30 yılda üç katına çıktı.

Yaren Leylekle Kavuşma: Yaren Leylek, 13. Yılda da Adem Amca’nın kayığına kondu.

Yeni Koruma Alanı: Batı Avustralya’da kompostlanamayan tek kullanımlık kahve bardakları Eylül 2024 itibariyle yasaklandı.

Reklam Yasağı!: BM Genel Sekreteri Antonio Guterres fosil yakıt reklamlarının küresel düzeyde yasaklanması çağrısında bulundu.

Aktif Vatandaşlık Gündemde: Antwerp şehir sakinlerine ücretsiz ağaç dağıtma uygulamasıyla bölgeyi daha yeşil hale getirdi.

Tekrar Merhaba Telli Turna!: Telli turnalar on yıl sonra Muş Ovası’na geri döndü!

Kömürden Çıkış: Elektrik santralinin kapanmasıyla İngiltere, G7 ekonomileri arasında kömürü aşamalı olarak devreden çıkaran ilk ülke oldu.

Tarihi Karar: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, iklim değişikliğinin insan hakları ihlali olduğunu içeren önemli bir karara imza attı.

Yeni Koruma Alanı: Güney Atlantik’te deniz yaban hayatını korumak adına av yasağı uygulanacak 166 bin kilometrekarelik bir alan oluşturuldu.

Benzinli ve Dizele İlk Yasak: Etiyopya, elektrikli olmayan arabaların ithalatını yasaklama kararı alan ilk ülke oldu. 

İlk İç Hat Yasağı: İspanya, net sıfır hedefi çerçevesinde tren alternatifi olan kısa mesafeli iç hat uçuşlarını yasaklayacağını duyurdu.

Koruma Geçitleri: Hollanda’da yaban hayatını trafikten korumak için 3.000’den fazla geçit oluşturuldu. 

2024’ün ilk günlerinde…

Dünya Ekonomik Forumu, 2024 Küresel Riskler Raporu’nu yayınlandı…

Küresel düzeyde 1500’den fazla risk uzmanı, politika yapıcı ve sektör liderlerinin katılımıyla yapılan anket sonucu hazırlanan rapor, dünyanın karşı karşıya olduğu kısa ve uzun vadeli riskleri ortaya koydu. Kısa vadede yanlış bilgi & dezenformasyon ile aşırı hava olayları öne çıkarken, önümüzdeki on yıl için ise en büyük riskler; aşırı hava olayları, doğayı dengede tutan sistemlerde kritik değişiklikler, biyoçeşitlilik kaybı ve doğal kaynak kıtlığı olarak gösterildi.

Sulak alanlar için kırmızı alarm!

Dünya kara yüzeyinin yaklaşık %6’sını kaplayan sulak alanlar, ormanlardan 3 kat daha hızlı azalıyor. 1970 yılından bu yana sulak alanların %35’ini iklim krizi ve insan faaliyetleri nedeniyle kaybettik. 

1.5 derece krizi!

Paris Anlaşması’nın hedefi küresel ısınmayı 1,5 derece ile sınırlamaktı. Şubat 2023 - Ocak 2024 arasındaki 12 aylık dönemde küresel ortalama sıcaklık sanayi öncesi döneme oranla 1,52 derece daha sıcak olarak ölçüldü. Bu ölçümlere göre son 12 aylık dönemde ilk defa 1,5 derece ısınma seviyesi aşılmış oldu.

Gezegenin Dokuz Kritik Sınırının Altısını Aştık!

“Daha ne kadar fazla alanda tarım yapabiliriz, daha ne kadar fazla su kullanabiliriz, biyoçeşitliliğe daha ne kadar zarar verebiliriz, tarımda daha ne kadar fazla suni gübre kullanabiliriz ‘’ gibi sorulara cevap arayan Gezegenin Sınıları yeryüzünde yaşamaya devam edebilmek için doğaya daha en fazla ne kadar zarar verebileceğimize bir sınır koyuyordu. Yıl itibarıyla gezegenin dokuz sınırından altısını aşmış durumdayız.

Grönland ve Batı Antarktika: Deniz seviyesi tehdidi büyüyor!

Küresel ısınma dolayısıyla Kuzey Kutbu’ndaki buzulların erimesi buradaki buz çok ince olduğu için deniz seviyesini ciddi şekilde artırmıyor. Fakat Antarktika ve Grönland üzerindeki buzullar kara üzerinde olduklarından eridiklerinde doğrudan deniz seviyesini artırıcı etki yapıyorlar. Bu nedenle, bu yüzyıl içerisinde Grönland ve Batı Antarktika’nın tamamen erimesi tüm dünyadaki deniz seviyesini yaklaşık 10 metre yükseltebilir, ve ne yazık ki bunu yaşayacak nesil de bizler olabiliriz.

Peki ya Anadolu?

Küresel ısınma, Anadolu’daki buzulların erimesinden su kaynaklarının azalmasına, tarımsal üretim desenlerinin değişmesinden ekosistemlerin bozulmasına kadar geniş bir etki yelpazesi yarattı.

Gelelim Olimpiyatlara..

Paris Olimpiyatları’nda Seine Nehri’nde gerçekleşen erkekler triatlon yarışı kirlilik nedeniyle iptal edildi. Paris’in birleşik kanalizasyon sistemine sahip olması nedeniyle şehrin atık suları ve yağmur suları aynı borulardan akıyor. Şiddetli yağışların görüldüğü zamanlarda ise boruların kapasitesi doluyor ve atık sular arıtma tesisi yerine nehre akıyor.

11 Haziran’da kaynaklar tükendi!

Global Footprint Network’ün araştırmasına göre dünyamızın kaynaklarını sanki 1.7 katına sahipmiş gibi kullanıyoruz. Büyüme odaklı ekonomik modellerin de etkisi ile sürdürülemez bir oranda tüketim sonucu, gezegenimiz gittikçe artan bir baskının altında artık hissedilir etkilerle bizi uyarıyor. Dünyanın her yerinde tüketim aynı seviyede olmadığından, Global Footprint Network bu tarihi her ülke için aynı zamanda ayrı ayrı hesaplıyor. Bu kapsamda Türkiye için Limit Aşım Günü 2024 yılı için 11 Haziran olarak hesaplandı. 11 Haziran’dan itibaren tükettiklerimiz, gelecekten geldi.

Alerjik hastalıkların sıklığı ve şiddeti arttı.

Lancet Planet Health’de yayınlanan araştırmaya göre Kuzey yarımkürede 17 şehirde 10-28 yıl boyunca günlük polen sayımları ve hava sıcaklığı kayıtları incelendiğinde polenli gün sayısının 0.9 gün/yıl arttığı gözlemlendi. Günlük en yüksek ve en düşük sıcaklık ölçümleri arasındaki fark arttıkça polenli gün sayısı da arttı. Şehirde yaşayanlar kırsal kesimde yaşayanlara göre daha fazla trafik ilişkili egzoz partikülleri, yüksek CO2 ve yüksek ozon birlikteliğinde sıcaklık artışına maruz kaldı. Bu nedenle kentlerde yaşayanlar aslında daha alerjenik ve daha uzun polen mevsimi geçirdi.

Tarihe Geçen Rekor: İnsanlık en sıcak gününü yaşadı!

Avrupa Birliği Copernicus İklim Değişikliği Servisi’ne göre 22 Temmuz 2024 Pazartesi günü 17.15 derecelik küresel ortalama sıcaklık ile insanlığın yaşadığı en sıcak gün olarak tarihe geçti. Temmuz’un bazı günlerinde Antarktika’da kaydedilen sıcaklıklar, beklenenin 28 derece üzerine çıktı. Aylık ortalama ise 10 derece daha yüksekti. Bu, bölgeyi son iki yılda etkileyen en sıcak ikinci sıcak hava dalgası. 2022 yılında Antarktika’da günlük bazda ortalamanın 39 derece üstünde bir sıcaklık kaydedilerek Roma büyüklüğündeki buz tabakasının bir kısmının çökmesine neden olmuştu. Bilim insanları kışın bu tür bir ısınmanın yaşanması ve durumun yaz aylarında sürmesinin buz tabakalarının çökmesine yol açabileceğinin altını çizdi.

Ciğerimiz yanmaya devam etti.

Yaz geldi ve orman yangınları haberleri her gün artarak karşımıza çıkmaya devam etti. Antalya, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Diyarbakır, Edirne, İzmir, Karaman, Mardin, Muğla ve ülkemizin diğer illerinden gelen çok sayıda yangın haberlerini üzüntüyle takip ettik. Özellikle şiddetli rüzgar ve nemin düşük olduğu bölgelerde sıcaklık artışıyla birlikte artan orman yangını riski kendini gösterdi. Orman Genel Müdürlüğü verilerine göre, Türkiye’de geçen yıl 1-21 Haziran döneminde 84 orman yangını çıkarken, bu yılın aynı döneminde yaklaşık beş kat artışla 400’e yakın yangın kayıtlara geçti.

Valencia, iklim krizi gerçeğiyle yüzleştirdi.

İspanya’nın doğusundaki Valencia’da 29 Ekim’den beri etkili olan yağmur şiddetli sel felaketine neden oldu. Bölge sular kalırken köprü, yol ve kasabalar yıkıldı. 

Fuji Dağı'na 130 yıl aradan sonra ilk kez ekim ayı boyunca kar yağmadı.

Japonya'nın simgelerinden biri haline gelen Fuji Dağı'na 130 yıl aradan sonra ilk kez ekim ayı boyunca kar yağmadı. Bu gecikmenin nedeninin, Japonya'da yaz aylarından eylül ayına kadar devam eden alışılmadık derecede yüksek sıcaklıklar olduğu belirtildi.

Beryl Kasırgası; Karayipler ve Jamaika’yı vurduktan sonra Meksika’da ilerledi.

Atlantik'te şiddetli kasırgalar genelde Ağustos ve Eylül aylarında görülüyor. İklim krizi nedeniyle Beryl, bu kadar yüksek şiddete Haziran ayında ulaşan ilk kasırga olarak tarihe geçti. 

Dört yıl aradan sonra El Niño, 2024'ün ilk yarısında güçlü bir zirve yaptı.

Bu durum, aşırı hava olaylarını tetikleyerek zayıflayan ekonomilerde göç ve siyasi istikrarsızlığı körükledi. Ayrıca, gıda güvensizliği, su stresi, lojistik aksaklıklar ve hastalıkların yayılması gibi sorunlara yol açtı.. 

İklim Krizi ile mücadelede 15 dakikalık şehirler…

15 dakikalık şehirler “yerel yaşam tarzına geri dönüş” olarak da tanımlanıp, araç bağımlılığını azaltarak sağlıklı ve sürdürülebilir bir yaşamı teşvik eden kentsel planlama konsepti. Dünya çapında da İngiltere, Çin, Hindistan ve Brezilya gibi birçok şehir iklim değişikliğiyle mücadele ve kentsel sürdürülebilirlik kapsamında bu uygulamaları desteklemeye başladı.

İklim krizi uçuş türbülansları riskini artırdı.

Uçuş türbülansları havacılıkta sık görülen bir durum. Fakat, atmosfer bilimi profesörü olan Paul D. Williams’ın da birlikte kaleme aldığı Nature Bilim dergisinde 2019 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre, açık hava türbülansına sebep olan rüzgar makasının, iklim krizinin sıcaklık modellerini değiştirmesiyle daha da fazla arttığı gözlemlendi.

Son olarak Tartışmalı Taraflar Konferansı (COP29) ve Öne Çıkanlar

Küresel Çıktılar:

İklim Finansmanı: Gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelere 2035 yılına kadar yıllık 300 milyar dolar iklim finansmanı sağlama konusunda anlaştı. 

Karbon Piyasaları: Paris Anlaşması'nın 6. maddesi çerçevesinde, karbon ticareti kurallarının netleştirilmesi ve şeffaflık standartlarının güçlendirilmesi konusunda uzlaşma sağlandı. 

Fosil Yakıtlar Tartışması: Konferansta fosil yakıtların geleceği üzerine tartışmalar yaşandı. Bazı ülkeler fosil yakıtların hızla terk edilmesini talep ederken, enerji güvenliği gerekçesiyle daha dengeli bir geçiş önerisi sunan ülkeler de oldu. Sonuç bildirgesinde fosil yakıt ifadesinin yer almaması eleştirilere neden oldu.

Türkiye'nin Taahhütleri ve Çıktıları:

2053 Net Sıfır Emisyon Hedefi: Türkiye, 2053 yılına kadar net sıfır emisyon hedefine ulaşma taahhüdünü yineledi. Bu kapsamda, enerji, sanayi, binalar, ulaştırma, tarım ve atık gibi sektörleri içeren 18 sektörde 89 strateji belirleyen Uzun Dönemli İklim Stratejisi ve Eylem Planı hazırlandı. 

Yenilenebilir Enerji Hedefleri: Türkiye, toplam kurulu güç içerisinde yenilenebilir enerjinin payını %59'a yükseltti. 2053 yılına kadar birincil enerjide yenilenebilir enerjinin payını %50'ye, nükleer enerjinin payını ise %30'a çıkarmayı planlıyor. Böylece, ulusal çapta kullanılan enerjinin yaklaşık %80'inin karbonsuz hale getirilmesi hedefleniyor.