BİR İNSANIN HİKÂYESİNİ ANLATMAK

Rena Effendi, Müze Gazhane'de sergilenen Female Gaze/Kadın Bakışı sergisi süredururken 28-31 Ekim tarihleri arasında bir de fotoğraf atölyesi düzenliyor. Bu proje kapsamında etkinlikler öncesi internetin nimetleri kullanılarak bir açık çağrı çıkılıyor — seçilen kadın ve LGBTİ+ 15 kişi, dört gün boyunca fotoğrafçıyla birlikte bir insanın hikâyesini anlatmaya odaklanıyor. Atölyenin ikinci gününde orada bulunma şansı yakalıyorum. 

"Bu seçkiye neden kadın bakışı denmiş?" soruları arasında sergiyi gezdikten sonra ikinci günün ilk kahve arasına yetişiyoruz. Merhaba, Rena. Müze Gazhane'den, buranın 2002 sonrası Türkiyesi için politik öneminden ve kızından bahsediyoruz. Orada olduğumuz süre boyunca katılımcılara istedikleri soruları sormalarına izin veriyor; sektörde toplumsal cinsiyet eşitsizliği yansımalarına dair istatistikleri paylaşıyor; fotoğrafçı olmaya karar verdiği andan itibaren karşısına çıkan durumlara odaklanıyor. Dilinden ve deneyimlerini paylaşışından etkileniyorum.

Rena'nın düzenli gelirin güvenli topraklarını umursamadan "hobi"sinin peşine düşerek kendine bir meslek yaratmakla başlayan ve dünyanın çeşitli yerlerinde geçen, National Geographic'te birlikte çalıştığı editörüne "Ben burada değil, şurada çalışmak istiyorum; oraya gitmem mümkün mü?" diyerek daha önce ziyaret etmediği Yugoslavya'da saatlerce yolculuk etmesini sağlayan anekdotlarını ilgiyle dinlememek mümkün değil. 

Bir İnsan Hikâyesi Anlatmak: Rena Effendi'yle Fotoğraf Atölyesi'nden

Derken konu kadın bakışı meselesine geliyor ve daha önce eşini öldürdüğü için hapisten çıkmış bir adamın fotoğrafını ön yargısızca çektiğinden bahsediyor; esprilerine güldüğü anlar olabildiğini aktarıyor.

Yalan söylemeyeceğim, afallıyorum. "Kadın bakışı, bana eril gerçeklikten uzak bir bakış yakalamayı anlatmıyor mu?" diye sorguluyorum kendi kendime. Kadın cinayetleriyle sarılmış gerçekliğim ortasında beynim bu durumu algılayamıyor. Belli ki patriyarka beynimin tamamına nüfuz etmiş. Mimiklerimi tutmam mümkün olmuyor, bunu soracağımdan emin, hızlıca not alıyorum. Belki de belgesel fotoğrafçılığı müessesini çok anlayamıyorum — neyse ki ikinci kahve arası öğle yemeği zamanına denk geliyor ve Rena'yla röportaj yapmak üzere hep birlikte yürümeye başlıyoruz.

Merak ettiklerimiz olduğunu, sergiye neden kadın bakışı denmesini tercih edildiğine anlam veremediğimizden bahsediyoruz. Bizi yorum yapmadan dinliyor ve aynı atölyede olduğu gibi sakince anlatmaya başlıyor: "Ben bu işe başladığımda 'kadın bakışı' diye bir şeyden bahsedilmiyordu bile. Uzun süre işlerimi görenler beni yaşlı bir adam sandı."

Kınalık Köyü, Azerbaycan (2006)

Jenerasyonlar arası farkın yüzüme çarpmasına izin vermek durumunda kalıyorum. Onu dinlemek beni özgürleştiriyor, o da sorulara kızından bahsederek kesişimselliğe verdiği değeri vurguluyor: “Kızım liseye başladı. Ona sorduğum ilk sorulardan biri sınıfta kaç kız kaç erkek olduklarıydı.” Gülerek ekliyor, “İnsanın aklına geliyor işte.” Sonra hikâyenin vardığı yer, sohbetin geri kalanına yayılacak bir kesişimsellik dalgası başlatıyor: “Cevabı ‘Bilmiyorum,’ oldu, daha beyanlarını sormamış.”

Yüzündeki tebessümü ve kızının cevabıyla duyduğu gururu fark ettikten sonra sorularımdan şüphe etmeyi bırakıyorum — kaygılarımın yerini merak ve Rena’yı anlama isteğine dönüşüyor. Böylece tekrar “Female Gaze/Kadın Bakışı” ismine şüphelerimize dönüyoruz. Sorularımıza ve kaygılarımıza alan tanıyor; güç ilişkileri jenerasyonlar arası tekrardan üretilmiyor ve bize bu tercihi neden sorgulamadığını, kendi deneyimlerine göre alıştığı erkek egemen fotoğrafçılık sektörünü eleştirişine odaklandığını ifade ediyor: “Tabii ki siz bunu sorgulamaya devam edin. Olması gereken bu.”

Eşit temsil meselesi

Fail eş konusuna dönmeden edemiyorum. Foto muhabirlik meselesini Rena’nın gözlerinden daha iyi anlamaya ihtiyacım var. Konu şimdiki eşiyle mutlu mesut yaşayan, “cezasını çekmiş” adama geri dönüyor. “Ben bir foto muhabirim,” diyerek giriyor konuya. “Bakışıma kendi yargımı yansıtamam. Onu çekmeyi ben tercih etmeyebilirdim,” diyor. Peki temsil meselesi ve faile görünürlük sağlama durumu? Woody Allen gibileri ne yapacağız: failler, işlerinden bağımsız ele alınabilir mi? Rena, aradaki farkı şöyle vurgulamayı tercih ediyor: “İkisi farklı. Bir yerde herhangi bir yargı eklemeden, durumu olduğu gibi yansıtma gayesi var. Allen gibi isimler toplumda kutlanmaya devam ediyorlar. Burada olması gerekenden az bir ceza aldığına emin olsam da cezaevinden çıkmış bir adam var. Onu kameramla yüceltmiyorum veya hikâyesini önceliklendirmiyorum.”

Belgesel fotoğrafçılığını anlamak ve sorudaki haklı kaygıya verilen destek beni rahatlatıyor. Genişlediğimi hissediyorum. İnsan kendi örneklerine mahkûm, ben edebiyatçıyım ve gördüğüm her şeyi okumayı öğrendim — düzenli olarak anlıyorum ki temsil meselesi, problemli bir karakteri yazmamakla ilgili değil. Irkçı, cinsiyetçi, nefret suçlarıyla bezenmiş binbir türlü karakter olacak. Kesişimsellik, kapsayıcılık ve öz eleştiri, sanıyorum kurgunun veya dilin bu beyanları meşrulaştırmamasıyla ilgili.

Derya, Rena ve Alara

Onu atölyeye geri uğurlamadan Rena’ya kadın bakışı yerine ne demeyi tercih edeceğini soruyoruz. Cevabı “Görülmeyen bakış demeyi seçerdim,” oluyor — kafamda binbir soruyla başladığım görüşmeyi Rena’ya ve kızına hayran, ilham dolmuş, kapsayıcılığa güvenimin artışıyla terk etmeye hazırlanıyorum. Ona teşekkür ediyorum, “yetişkin tahakkümü”yle bana yaklaşmadığı, sorularıma alan tanıdığı ve güç ilişkilerini yeniden üretmediği için. 

İşte öyle bir gerçeklikte yaşıyoruz, insan yüzen balık gördü mü ponponlarını çıkarıp sallamak istiyor. Rena’nın kamerası, jenerasyonlar arası birbirlerini geliştiren farklar ve bir zamanlar görülmeyen, belki de bazen hâlâ elde olunsa görülmemeyi tercih edilecek bakış iyi ki var.