'Öğrenme kaybı': Çocuklar yaz tatilinde ne öğreniyor?

“Öğrenme kaybı” ne demek? Bu soruyla başlayalım. Çünkü çoğu zaman bir kavramı anlamadan önce onun kim adına, kim tarafından, hangi bağlamda dolaşıma sokulduğuna bakmak, yol gösterici olabilir. “Öğrenme kaybı”, gerçekten öğrenmenin yitimi mi; yoksa okulun, kursun, testin, müfredatın, ölçme-değerlendirme anlayışlarının öğrenme diye tanımaya razı olduklarının askıya alınması mı?

Modern zamanların bilinci, öğrenmeyi büyük ölçüde okula sıkıştırdı. Öğrenmek; sanki sıraya oturmak, zil sesine göre hareket etmek, hazır bulunuşluk düzeyiyle ölçülmek, kazanım kazanım ilerlemek, test çözmek, not almak, akademik performans göstermekmiş gibi kodlandı. “Çocuk öğreniyor mu?” diye sorduğumuzda, çoğu zaman “Hayatla ne kadar karşılaşıyor?” diye değil; “Gelecek yılın müfredatına ne kadar hazır?” diye bakıyoruz.

Peki okulda öğrenmek ne anlama geliyor? Modern okulun baskın modeli, çoğu zaman çocuğu hayatın akışından çekip disiplin, gözetim ve performans ekseninde düzenlenmiş kapalı bir mekana yerleştiriyor. Henüz uykudan tam uyanmamış, gelişme çağındaki insan yavrusunu, günde sekiz-on saat boyunca, askerî disipline yakın bir ritimle, yüzlerce çocuğun arasında, kışla ile hapishane arasında salınan panoptik bir mekansallığın içine kapatmanın ürünü öğrenme olabilir mi? Bedenin kıpırtısını, zihnin merakını, sesin taşmasını, duygunun iniş çıkışını, çocuğun akranlarıyla kendiliğinden kuracağı ilişkiyi askıya alıp sonra buna “öğrenme ortamı” demek, gerçeklikle ne denli örtüşüyor?

“Öğrenme kaybı” kavramında çıplak biçimde beliren hakikat, eğitimin öğrenme üzerindeki ipoteğidir. Öğrenme, türümüzün tarihi kadar eski; aileden, ekonomiden, devletten, dinden de eski toplumsal yaşam/a becerilerimizden biridir. Canlı kalmak, hayatta kendimize yer açmak için öğreniriz. Başkasının yüzündeki ifadeyi okumak, duygusunu hissetmek, rüzgarın yönünü anlamak, suyun derinliğini tartarak ölçmek, ateşin yakıcılığını sınamak, aniden yükselen bir sesin tehdit mi yoksa davet mesajı mı taşıdığını sezmek için öğreniriz. İnsan yavrusu içine doğduğu dil ile birlikte, dünyayı anlamlandırmayı da öğrenmeye başlar.

Çocuk, doğal olarak merak eder. Çünkü merak, hayatta kalma donanımımıza can veren temel duygudur. Tam da bu yüzden “Çocuklar yaz tatilinde ne öğreniyor?” sorusunu sormadan önce, işe öğrenmeyi okulun duvarlarından kurtararak başlayabiliriz. Çünkü çocuk yazın öğrenmeyi kaybetmez; olan, okulun ölçebildiği “öğrenme”den çıkar, hayatın öğretebildiği doğal öğrenmeye döner.

Kojin Karatani, Metafor Olarak Mimari’de tanımlı mekansallıktan söz eder. Bunu bağlamımız özelinde şöyle düşünebiliriz: AVM’de başımıza gelebilecek şeyler büyük ölçüde önceden tasarlanmıştır. Nerden gireceğimiz, nereye yöneleceğimiz, neyle karşılaşacağımız, hangi kokuların bizi çağıracağı, hangi ışığın gözümüzü alacağı, hangi vitrinin arzumuzu dürteceği bellidir. AVM, karşılaşmayı bile programlar. 

• Sokak ise öyle değildir. Sokakta sonsuz ihtimal vardır. Komşu pencereden seslenir, çocuk topunu kaçırır, kedi yolunuzu keser, ayağımıza sürtünür, bir yaşlıyla göz göze gelir, kavgaya tanık olur, satıcıyı duyar, yağmur telaşıyla koşuşanları görürüz. Sokak, hayatın kendiliğinden gerçekleştiği yerdir.

Okul çoğu zaman AVM’ye, yaz tatili ise sokağa benzer. Hayatı ne kadar yapılandırırsanız karşılaşmaları o kadar sınırlandırırsınız. Karşılaşmaları sınırlandırdığınızda öğrenmenin doğallığını da azaltırsınız. Oysa çocuk için öğrenme, çoğu zaman önceden planlanmış içeriklerin düzenli aktarımından çok, beklenmeyenle karşılaşma, ona tepki verme, onu anlama, onunla baş etme, çözüm yolu üretme deneyimidir.

Peki, çocuk yazın ne öğrenir? Sıkılmayı, sıkıntının içinden oyun çıkarmayı öğrenir. Gölge aramayı, güneşten kaçmayı, susamayı, terlemeyi, suyun iyi gelip gelmediğini, dalganın ne zaman sertleştiğini, bisikletin dengesini, düşmenin acısını, yeniden kalkmanın gururunu öğrenir. Akran topluluğunda yer açmayı, oyuna alınmayı, oyundan dışlanmayı, kural koymayı, kuralı bozmayı, itiraz etmeyi, küsmeyi, beklemeyi, içsel hesaplaşmayı, barışmayı, paylaşmayı, sıraya girmeyi, haksızlığa uğrayınca ses çıkarmayı öğrenir.

• Bunların hangisi müfredatta var? Hangisi testle ölçülebilir? Hangisi karneye yazılır? Ama hayat, tam da bu görünmez becerilerin toplamı değil midir?

Johan Huizinga’nın Homo ludens kavramı bize insanın düşünen, maddeye bilgiyle şekil veren, bir varlık olmak yanında oyun oynayan bir özne olduğunu hatırlatır. Oyun, modern yetişkin aklının sıklıkla iddia ettiği gibi boş zaman faaliyeti değildir. Oyun, çocuğun dünyayı prova ettiği, kendini kurduğu, başkasıyla ilişkiyi denediği, kuralın anlamını kavradığı, adalet duygusunu yokladığı, rızasıyla bir topluluğun parçası olduğu ilk gerçek sahnelerden biridir.

Aristoteles’in ayrımıyla söylersek, bazı şeyleri yalnızca sonuçları için yaparız; mesela ilacı iyileşmek için içeriz. Bazı şeyleri, kendisi için yaparız. Bazı şeyler de vardır ki hem kendisi için hem de sonuçları için yapılır. Oyun bunlardandır. Çocuk oyunu öğrenmek için oynamaz. Oyun oynamak için oynar. Ama tam da bu yüzden öğrenir. Çünkü oyun araçsallaştırılmadığında sahicidir. Oyun, çocuğu çağırır; çocuk, bu çağrıya koşulsuzca koşar. Coşkusu koşulsuzluğundan, araçsallaştırmamasındandır.

Bu nedenle oyun, çocuğun en ciddi “işi”dir. Herhangi bir oyunu dikkatle izleyelim. Ortada yetişkin otoritesi yoktur ama norm vardır. Çocuklar kendi kurallarını koyar, bozar, yeniden kurar. “Sen ebe olacaksın”, “Hayır, az önce ben ebeydim”, “Orası kale değil”, “Böyle oynanmaz”, “Tamam baştan başlayalım” cümleleri, toplumsal sözleşmenin mikro evrendeki izdüşümüdür. Oyun, akranların kendi aralarında kurduğu minyatür kamusal alanlardandır. Burada çocuk, zamanın dışına çıkarak eğlenir, müzakere eder, itiraz eder, ikna etmeye çalışır, ikna olur, geri çekilir, yeniden dener.

• Hangi kurs bunu sağlayabilir? Hangi yaz okulu, çocuğun kendi rızasıyla katıldığı, bedenini, sesini, hızını, öfkesini, sevincini, korkusunu, cesaretini aynı anda işe koştuğu bu akran evreninin yerini tutabilir?

Bir arkadaşımın oğlu geliyor aklıma. Elinden telefonu bırakmayan, “hiperaktivite” etiketiyle anılan, yetişkinlerin kaygılı bakışları altında sürekli düzenlenmeye çalışılan bir çocuk. Ama yazlığa gidince bambaşka bir özneye dönüşüyor. Arkadaşlarıyla bisiklete biniyor, denize giriyor, sokak oyunları oynuyor, acıkınca yemeğini yiyip yeniden kendi rızasıyla parçası olduğu topluluğa dönüyor. Ekranı unutuyor. Çünkü hayat onu çağırıyor.

Burada mesele ekranın büyüsü mü, hayatın yoksullaşması mı? Rat Park diye bilinen, bağımlılık üzerine çokça anılan deneyleri hatırlayalım. İzole edilen farelerin uyuşturucuya yönelmesi, ilişki ve oyun imkanı olan ortamlarda ise bağımlılık davranışının görülmemesi, bize güçlü bir metafor sunar: Canlı, yalnız bırakıldığında ikame hazlara tutunur. Habitat zenginleştiğinde, ilişki çoğaldığında, oyun mümkün olduğunda, beden hareket ettiğinde, yaşamın doğal yolları açılır.

Çocuk, çoğu zaman ekran dışı hayat çocuğu yeterince çağırmadığında ekrana gömülür. Ekran çocuğun doğası değildir; toplumsallıktan mahrum bırakıldığında bir ikame aracı olarak ekrana yönelir. Sokaktan, akrandan, oyundan, bedenden, doğadan, ev içi sorumluluktan, büyüklerin dünyasına katılma imkanından koparılan çocuk, dopaminerjik bir adaya hapsolur. Parmağının ucunda sonsuz uyarıcı vardır ama hayatla kuracağı bağ incelmiştir. Sonra buna “ekran bağımlılığı” deriz. Oysa sorun, çocuğun ekranla kurduğu ilişkiden daha çok, bizim çocuk için kuramadığımız dünya(da)dır. 

Modern çocuk kavramı nasıl şekillendi?

Burada çocuğu nasıl gördüğümüz temel belirleyicilerdendir. Yıllardır çocuklarla felsefe eğitimlerine şu yüzleştirici soruyla başlıyorum: Çocuğu neyle imgeleştiriyorsunuz? Bilincinizdeki çocuk imgesi nedir? Yanıtlar şaşırtıcı biçimde benzer: Melek, bulut, gökkuşağı, hamur, fidan, boş kağıt. Bu imgeler “masum” görülür oysa radikal anlamda temel bir soruna içkindir. Çünkü her imge, pedagojik tasarrufun kapısını aralar. 

• Çocuğu hamur olarak görüyorsak yoğurmak isteriz. Fidan olarak görüyorsak budamaya kalkarız. Boş kağıt olarak görüyorsak üzerine kendi yazımızı yazmayı hak sayarız. Melek olarak görüyorsak öfkesini, kıskançlığını, karanlığını, arzularını, bedensel taşkınlığını inkar ederiz. Gökkuşağı olarak görüyorsak rengini sever, çamurunu görmek istemeyiz.

Çocuk kavramımız, çocuğa yaklaşımımızın altlığıdır. Modern çocuk kavramı, ulus-devletin makbul yurttaş üretme arzusu ile sermayenin kâr maksimizasyonu iştahı arasında şekillendi. Çocuk, bir yanda “geleceğimiz çocuklarımız” retoriğiyle kutsanır, diğer yanda piyasalaştırılan eğitimin müşterisine dönüştürülür. Devlet müfredatla biçimlendirmek; piyasa onu kaygılı ebeveynler üzerinden etiketlemek ister. Çocuk, bu iki büyük el arasında çoğu zaman kişi olmaktan çıkıp nesneleştirilir.

“Öğrenme kaybı” söylemi de tam burada devreye girer. Yaz tatili, çocuğun nefes alma zamanı olmaktan çıkarılıp akademik telafi alanına dönüştürülür: Özel dersler, matematik kampları, yabancı dil programları, sınava hazırlık paketleri, yazı “boş geçirmeme” telaşı… Böylece çocuğun yazı, okulun uzatılmış gölgesine çevrilir. Tatil bile çalışmaya içkin düşünülür; hatta “yaz tatili” ifadesinin kendisi, öğrencinin yıl boyunca işçi gibi çalıştı(rıldı)ğının sessiz ikrarına dönüşür. 

Sınav tatile sirayet edince çocukluk nereye saklanır?

Daha önce “Sınav eve girince çocukluk nereye gider?” diye sormuştuk. Şimdi soru şu: Sınav yaz tatiline de sirayet edince çocukluk nereye saklanır? Çünkü “öğrenme kaybı” söylemi, orta sınıfın kaygısını piyasaya, piyasanın ürününü “pedagojik zorunluluk”a dönüştürür. Bu olanaklara sahip olmayan aileler ise çocuklarının yazı “boş geçirdiğini” düşünmeye başlar. Oysa insan her yerde, yaşta, karşılaşmada öğrenir; öğrenme, deneyimin, ilişkinin, bedenin, dilin, oyunun, hatanın, tekrarın, çözüm arayışının kişide kalıcı iz bırakmasıdır. 

Öğrenme, transferdir, bağ kurmadır. Zihindeki bir bağlantının bir başka yere taşınarak işlevlendirilebilmesidir. Bugünün popüler bilim diliyle söylersek insan zihni, sonsuz bağlantı olanağından oluşan mimari bir yapıdır. Ama bu mimari yalnızca kitapla, dersle, testle kurulmaz. Çocuk taşı kaldırırken, dalgadan kaçarken, bisikletin gidonunu toparlarken, annesine sofrayı kurarken, babasının tamir ettiği şeye bakarken, akranıyla kavga edip barışırken, kaybolup yolu bulurken, pazarda domates seçerken, köpeğin beden dilini okurken de bağlantı kurar.

Düşünmek bazen bağ kurmaktır; bazen de yanlış bağları kırmak. Zihindeki bu bağlantısal mimari yalnızca soyut bir düşünmeye indirgenemez, doğrudan hayatın sert pratikleriyle, emekle de inşa edilir. Nitekim ben de “çocuk işçi” olarak çalıştım ailemin yanında. Babamın işinde ona yardım etmenin, annemle ovaya gidip pamuk toplamanın, atölyelerde çalışmanın bana kazandırdığı becerilerin bugün hâlâ hem donanımımın hem de yazılımımın önemli bir parçası olduğunu hissederim. 

• Bunu söylerken yoksulluğu romantize ettiğim, çocuk işçiliğini güzellediğim anlaşılmasın. Çocuğun emeğinin sömürülmesi ile çocuğun hayatın içine dahil olması arasındaki farkı belirginleştirmek istiyorum. 

Ama şunu da biliyorum: Hayatın içinde olmak, yer yer sert olsa da okulun öğretemediği kalıcı beceriler kazandırır. Zamanı, emeği, yorgunluğu, dikkati, paranın ağırlığını, bedenin sınırını, başkasına yardım etmenin sorumluluğunu öğreniriz. Sorun, pedagojimizin çocuğun hayatla temasına olanak yaratıp yaratmamasıdır.

Ne yapmalı?

Peki ne yapabiliriz? Çocukları sürekli edilginleştiren derslere boğmayı bir kenara bırakıp daha zengin habitatlar sunabiliriz. Haftalık ders, kurs, özel ders, ulaşım gibi kalemler biraraya gelince hayatla temas etmeye ne güç ne de zaman kalıyor. Çocuğun doğal ortamlarda toprak, su, taş, dal, koku, hayvan, bitki, gece, yıldız, rüzgar, gölge, sıcak, serinlik gibi uyaranlarla karşılaşmalarını sağlayabilir; bunlarla çocuğun duyusal, zihinsel evrenini zenginleştirip genişletebiliriz.

Biyoritmini önce doğayla, ardından yaşadığı hanenin günlük rutiniyle eşitleyebiliriz. Gece yatıp sabah kalkmasını, sabahın serinliğini, günün ışığını, yemeğin zamanını, bedenin yorgunluğunu yeniden hissetmesini sağlayabiliriz. Ev içi emeğe katkıda bulunma bilinci kazandırabiliriz. Sofra kurmak, bulaşık taşımak, çamaşır asmak, alışverişe gitmek, yemek hazırlamak, küçük tamir işlerine bakmak; bunlar çocuğa beceri yanında aidiyet de kazandırır. İnsan katkıda bulunduğu yerin de topluluğun da etkin öznesine dönüşerek kişileşir.

Akran dünyasına alan açabilir, serbest oyun, bisiklet, yüzme, saklambaç, top, sokak, bahçe, yazlık arkadaşlığı, kuzenler, komşu çocukları… Bunlar pedagojik olarak tasarlanmaz, yapılandırılmadığından sahicidir. 

Çocuğun sıkılmasına izin verebiliriz. Çünkü sıkıntı, oyunun rahmidir. Her boşluğu etkinlikle, sessizliği ekranla, yaz gününü kursla doldurduğumuzda çocuğun oyun kurma kapasitesini zayıflatır, yaratıcılığını öldürürüz. 

Elbette akademik destek gereken çocuklar olabilir. Yazın bütünüyle amaçsız, ritimsiz, sınırsız bir boşluk olması gerektiği hiç kuşkusuz söylenemez. Ama ölçü önemlidir. Çocuğun bütün yazını “gelecek yıl geri kalmasın” diye kurslarla kapatmak, çocuğu geleceğe hazırlarken bugünden mahrum bırakmaktır.

İyiniyetli koruyuculuk

Hayat, sonsuz değişkenin etkileşmesidir. Sonsuz değişken, hiçbir dünyevi güç tarafından belirlenemez. Çocuğu her atipik durumdan koruyarak büyütürsek ilk beklenmedik karşılaşmada donakalır; bunun sorumlusu da “iyi niyetli koruyuculuk”tur. Çocuğa deneyim alanı açmak, onun hayatla güvenli biçimde karşılaşma hakkını kullanacak olanak deseni sunmaktır. 

Belki yaz tatili tam da bunun için vardır. Bütün yıl Prometheus gibi ciğeri kartallar tarafından didiklenen çocuk, yazın yeniden kendine gelir. Okul, sınav, performans, ekran, yetişkin kaygısı, “geleceğimizsiniz” retoriği, “başarı” beklentisiyle kemirilip sömürülen çocukluk, yazın suya girer, toprağa basar, terler, sıkılır, kavga eder, barışır, uyur, büyür. Ciğerini yeniden sağlıklı hâle getirir.

Bu yüzden “Çocuklar yaz tatilinde ne öğreniyor?” sorusuna verilecek yanıt, kamp ya da kurs listeleriyle sınırlı olamaz. Çocuk yazın hayatı öğrenir. Hayatın ritmini, belirsizliğini, kokusunu, tuhaflıklarını, anlamlarını, anlamsızlığını, ağırlığını öğrenir. Okulun tanımlı mekansallığından çıkar; sokağın sonsuz ihtimalli açıklığına, bir başka deyişle anlam evreninin aralanan kapısından hayata karışır.

Asıl öğrenme kaybı, çocuğun bedeninden, akranlarından, oyundan, doğadan, sıkıntıdan, evin gündelik işlerinden, kendi iradesinden, hayatın beklenmedik karşılaşmalarından kopmasıdır. Çocuklar yaz tatilinde öğrenmeyi kaybetmez. Biz öğrenmeyi okul sanma yanılgımız yüzünden, çocukların hayattan öğrendiklerini görme yetimizi kaybederiz.