Olgunluktan itaate: Liseyi ne zaman kaybettik?

LGS sonuçları açıklandı. Şimdi puanlar, yüzdelik dilimler, kontenjanlar, okul listeleri konuşuluyor. Çocukların birkaç saatlik sınav performansı, önlerindeki dört yılı aşarak hayatlarının en önemli kararlarından biriymiş gibi görülüyor. Evlerden ailelerin sevinçleri, öfkeleri, hayal kırıklıkları yükseliyor. Peki ya çocuklar? Onların sesleri? Ne söylüyor çocuklar, hangi renkte çıkarıyorlar seslerini, sahi çıkarabiliyorlar mı? Peki liseye geçince iş bitmiş oluyor mu? 

• Lise, üniversite sınavına hazırlanmak için dört yıllığına girilen bir bekleme odası mı? İnsanın çocukluktan çıkarak kendi hayatının öznesi olmayı denediği, dünyayla bağ kurarak özneleştiği, kişileştiği, kendiyle, çevresiyle anlamlı ilişkiler kurarak olgunlaştığı yolculuk mu?  

Her yolculuk doğrusal anlamda bitimli olsa da zamanın içsel kavranışı bakımından sonsuzdur. LGS üzerine konuşurken sıklıkla çocukların hangi liseye gireceğini dert ediniyoruz. Oysa daha temelde üzerine düşünülesi soru bizi bekler; işte o soru, gömleğin ilk düğmesidir. O ilk düğmeyi ilikleyerek başlayalım düşünmemize: Lise ne demek?

Lise, gençlerin bedenlerini, düşüncelerini, ilişkilerini tanıdıkları; kamusal sorumluluk üstlenmeyi, yanılmayı ve kendi sözlerinin arkasında durmayı denedikleri güvenli bir olgunlaşma alanı olmalıdır. Oysa Türkiye’de lise, gençlerin bugününü üniversite sınavına rehin veren; okullar arasındaki eşitsizliği sınav sıralaması üzerinden toplumsal kadere mühürleyen dört yıllık yarı-açık bir hapishaneye dönüştürülmüştür. 

Lykeion’dan bugünün lisesine

“Lise” sözcüğü dilimize Fransızcadaki lycée üzerinden, Aristoteles’in Atina’daki okulu Lykeion’dan gelir. Lykeion birlikte yürümenin, gözlemlemenin, konuşmanın, düşünmenin mekanıydı. Bu nedenle gelenek “peripatetik”, yani yürüyerek düşünen okul olarak anılır. 

Elbette antik Lykeion ile modern lise arasında dağlar kadar fark vardır. Yine de sözcüğün hafızası, düşüncenin önünde şu patikayı açar: Bugün lise dediğimiz yerde gençler gerçekten yürüyor, gözlemliyor, karşılaşıyor, düşünüyor mu; bunları yapacak olanakları bulabiliyorlar mı? Yoksa dört yıl boyunca aynı sıralarda oturup önlerine konulan soruların doğru seçeneklerini işaretleyerek mi vakit geçiriyorlar? Hayat sürekli ertelenirken, kendi imgesi giderek silikleşen, çerçevesi başkaları tarafından çizilmiş bir geleceğin karşısında edilgen bir izleyiciye dönüşen gençler neler hisseder? Kimi zaman sözcük, unutulan hakikati anımsatır. 

Türkiye’de lise öğreniminin sonunda bir zamanlar “olgunluk sınavı” (bakalorya, abitur, matura) uygulanıyordu. İlk örneklerinden biri 1867’de Galatasaray Lisesi'nde, Fransız bakaloryasına benzer biçimde görüldü; 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, yükseköğrenime geçiş yeterliliğini düzenledi. Cumhuriyet döneminde 1926’dan itibaren uygulanan olgunluk sınavı, 1955’te lise bitirme sınavıyla “Devlet Lise Sınavı” adı altında birleştirildi; lise bitirme sınavları farklı biçimlerde 1974’e kadar sürdü. 

Bu tarihsel izi anmak, geçmişteki sınav modelini “nostaljik” anlamda “Belle Époque” yani “altın çağ” yaratarak ele almak değil. Muradım, lise mezuniyetinin yalnızca belli dersleri geçmeye indirgenemeyeceğine; zihinsel, toplumsal, etik bakımdan belirli bir eşiğe ulaşmayı da imlediğine dikkat çekmek. “Olgunluk” adlandırması, eğitimin ders geçmenin ötesinde yetişkinliğe geçiş fikrine bağlandığı normatif bir ufku gösteriyordu. Asıl kayıp sınavın kendisinden çok, eğitimin olgunlaştırma iddiasıdır. 

Bugün lise diploması neyi imliyor? Mezun olan genç kendisini açık, gerekçeli biçimde ifade edebiliyor, karşısındakini anlamaya çalışarak dinleyebiliyor mu? Kendisine sunulan içeriğin doğruluğunu sınayabiliyor, temel haklarını biliyor, kamusal bir mesele hakkında görüş geliştirip kanaatini ifade edebiliyor mu? Kendi bedenini, duygularını, sınırlarını tanıyor; çatışmalarını şiddete başvurmadan ele alıp gerektiğinde yardım isteyebiliyor mu? 

Dört yıl boyunca, yılda yaklaşık 36 hafta, haftada kırk saate yaklaşan bir ders yükünden söz ediyoruz. Bu, lise boyunca altı bine yakın ders saati demek. Böylesine uzun bir sürenin sonunda sorulması gereken, gençlerin kaç formülü ezberlediği ya da gerektiğinde bir tıkla ulaşabilecekleri kaç veriyi hatırladığı değildir. 

Çünkü bilgi, verilerin birbiriyle ilişkilendirilerek anlamlı, gerekçelendirilebilir, sınanabilir bir yargıya dönüşmesidir; oysa eğitim anlayışımız, veri biriktirmeyi bilgi edinmekle karıştırıyor. Gençler lise sonunda hukuki yetişkinliğin de eşiğine geliyor. Peki altı bin saatin sonunda hangi yaşam becerileriyle donanıyorlar? 

Lise, gencin kendini prova ederek hayata hazırlandığı dönemdir. Bedenin hızla değiştiği, aileyle ilişkinin yeniden biçimlendiği, akranların hayatın merkezine yerleştiği; ilk büyük hayranlıkların, hayal kırıklıklarının, aşkların yaşandığı kelimenin birinci anlamıyla “abartılı” ya da “aşırılıklı” yıllardır. Posterler asılır, indirilir; müzikler, topluluklar, rol modeller hızla değişir.

Genç, fikirlerini deneyebileceği, yanılabileceği, utanabileceği; kararlarını değiştirdiğinde bunun tutarsızlık değil prova hakkı sayılacağı güvenli bir alana ihtiyaç duyar. Bir düşünceyi savunup sonra vazgeçebilir; şiir yazabilir, bir müzik grubuna kapılabilir, tiyatroyla ilgilenebilir, içindeki bir şarkının peşinden koşabilir. Güvenli alan, hatanın bütün geleceğe yazılmadığı, başarısızlığın kişiliğin nihai hükmüne dönüşmediği yerdir. 

Lise bu nedenle hayatın hareket hâlinde deneyimlendiği, sanatla, sporla harmanlanmış canlı bir yer; gençlerin okulun kararlarına katılarak demokrasiyi gündelik yaşamlarında deneyimleyerek öğrendikleri; farklı yeteneklerin aynı ölçü cetveline zorlanmadan tanınabildiği bir yere dönüşmedikçe gençler, prova hakkına erişemezler.

• Oysa bugünün lise düzeni, gencin en fazla hareket etmek istediği çağda bedenini sıraya; en çok soru sorduğu çağda zihnini müfredata; özünü en fazla gürleteceği yani özgürleşeceği çağda iradesini sınava bağlamaktadır.  Her şeyden önce de üniversite sınavının uzun gölgesi altındadır.

Beden eğitimi, müzik, resim, tiyatro dersleri hâlâ “esas derslerden” arta kalan zamanın etkinlikleri olarak görülüyor. Bazı okullarda beden eğitimi saatlerinde bile matematik testi çözdürülmesi, eğitim anlayışımızın itirafıdır: Bedenin, oyunun, sanatın, duygunun eğitimden sayılmadığını gösterir. Sürekli oturmaya, susmaya, izin istemeye, doğru cevabı otoriteden beklemeye alıştırılan genç, otoriteye bağımlı düşünme biçimini de normalleştirir. 

• Türkiye’de çok sayıda lise türü var: Fen liseleri, Anadolu liseleri, sosyal bilimler liseleri, meslek liseleri, imam hatip liseleri, spor liseleri, güzel sanatlar liseleri, mesleki eğitim merkezleri…

Kağıt üzerinde bu çeşitlilik "makul", "mantıklı" görülebilir. Çocukların ilgilerine, yeteneklerine, eğilimlerine göre farklı okul türlerine gitmesi beklenebilir. Fakat bu okulların büyük bölümüne giriş, çocuğun ilgilerini, eğilimlerini, değerlerini araştıran bir protokole değil, merkezî sıralama sınavlarının sonuçlarına göre yapılmakta. 

LGS, belirli sürede belirli türden sorular karşısında gösterilen performansı ölçer. Fakat ölçtüğünden çok daha fazlasına karar verir: Gencin hangi okulda okuyacağını, hangi akran çevresiyle karşılaşacağını, hangi öğretmenlere erişeceğini, hatta büyük ölçüde hangi üniversitelere yaklaşabileceğini de belirler. 

Sorun, sınavın, ölçtüğü dar alan üzerinden çocuğun geleceği hakkında geniş bir hüküm vermesidir. Meşru olmayan şey tam da budur! Burada radikal anlamda hak ihlalleri söz konusudur. 

Bu sıralama sınavları, çocuğun matematiksel işlem hızını, okuduğunu anlama becerisini ya da belli bir gündeki dikkat düzeyini ölçebilir. Ama merakını ölçemez. Israrını, hayal gücünü, el becerisini, müzik kulağını, bakım verme kapasitesini, etik duyarlılığını, birlikte çalışma yeteneğini göremez.

Güzel sanatlar ile spor liselerine yetenek sınavlarıyla öğrenci alınması, bir başka seçme mantığının mümkün olduğunu gösteriyor. Buna rağmen eğitim sisteminin genelinde çocukları hâlâ aynı cetvelle ölçüyor, sonra cetveldeki yere göre birbirinden farklı geleceklere dağıtıyoruz. Çok sayıda okul türümüz var; fakat kültürel bir varlık olarak insanı merkeze alan, insanı tanıyan, buna göre yönlendiren mekanizmalardan hâlâ yoksunuz.

Ne merkez ile taşra ne de toplumsal sınıflar arasındaki eğitim farkı yeni. Ama bugün okulun adı, çocuğun toplumsal geleceğine vurulan bir mühür hâline geldi. Ailenin yaşadığı semt, özel ders alabilmesi, evdeki kitap sayısı, anne babanın eğitim düzeyi, yabancı dil, kültürel çevre gibi öğeler sınav başarısı üzerine ihmal edilemez etkilere sahip. Okul, aileden devralınan kültürel sermayeyi bireysel başarı olarak tanıdığında, toplumsal ayrıcalığı liyakat görünümüne sokar.

Oysa bu “başarı”, “fırsat eşitliği” retoriği ile bireysel yeteneğinin sonucu(ymuş) gibi sunuluyor. Eşitsizliği derinleştiren, eğitimin temel insan haklarından biri olduğunu görünmezleştiren, sosyal devletin gereği olan eğitimin erişilebilir kılınmasını unutturan bu anlayış, eğitim olgusunu kritik edenlerin gözlerine geçirimsiz kalın perdeler indiriyor. Eğitim, toplumsal farkları azaltması beklenen bir kurumken, farkları erken yaşta tespit edip kalıcılaştıran, toplumsal sınıflar arasındaki geçişkenliğin kanallarını sıkı sıkıya kapatan ayıklama mekanizmasına dönüşmüş durumda. Sonuç olarak eğitim, toplumsallığını yitirip ekonomik bir ürün hâline geliyor.

Eşitsizlik, ihmal edilen kurumsal hafızalar ile de ilişkilidir. Bir okulun kurumsal hafızası bize, eğer dinlemesini bilen kulaklarımız varsa ne anlatır? İstanbul Çapa’daki tarihî okul binasının zaman içindeki tasarrufu, Türkiye’nin eğitim kurumlarıyla kurduğu ilişkiyi anlamak bakımından çarpıcı bir örnektir. Tanzimat döneminde öğretmen yetiştirmek üzere kurulan Darülmuallimin geleneği, Cumhuriyet döneminde Yüksek Öğretmen Okuluna, sonra Anadolu Öğretmen Lisesine, günümüzde Fen Lisesine dönüşmüştür.

• Burada tartışmak istediğim, fen lisesinin öğretmen lisesinden daha değerli/değersiz olup olmamasından çok kurumun tarihsel birikiminin, yetiştirdiği insanların, her yeni idari kararla bir başka işleve tahsis edilebilmesidir.

Bir okul, öğretmenleri, öğrencileri, mezunları, ritüelleri, kütüphanesi, anlatıları, kuşaktan kuşağa aktarılan pedagojik kültürüyle yani her kurum gibi içindekilerle, ilişkileriyle, mazisiyle kurumdur. Peki öğretmen yetiştirme geleneğine sahip kurumu, bir başka okul türüne dönüştürdüğümüzde yalnızca tabela değişmez. Biriktirilen, kendi başına değer olan o kurumsal hafıza çöpe atılır. 

Tarihî öneme sahip bir yapıyı yaşatmak, onun taşıdığı anlamı koruyarak yeni ihtiyaçlarla buluşturmaktır. Eğitim kurumlarında genellikle hafıza kaybı yaşanıyor. Okul türleri, müfredatlar, isimler sürekli değişiyor; fakat önceki deneyimin neyi başardığı, neyi korumamız gerektiği, neyi geliştirebileceğimiz üzerine düşünmek olanağımızı da kaybediyoruz.

Anadolu liselerinin, öğretmen liselerinin, köklü devlet okullarının birikimleri de bu nedenle nostaljik anlatıların ötesinde anlamlara içkin. Şu soru, bağlamımız özelinde neleri sorunsallaştırmak istediğimizi durulaştırabilir: Türkiye neden iyi işleyen kurumlarını geliştirerek geleceğe taşımak yerine, her siyasal dönemde, ilgili kurumun birikimlerine kulaklarını tıkayıp onları yeniden kurmaya çalışıyor? Kurumsal hafızanın olmadığı yerde her reform, işe sıfırdan başlar. Böylesi başlangıçlar ise öncekinin deneyimini çöpe atar. O nedenle kim olursa olsun aynı yöntemi işlettiği sürece bir arpa boyu yol alınmaz. Aynı yöntemi kullanıp başka sonuç beklemek, cama çarpan sineğin, yaşantısını deneyime dönüştüremediğinden tekrar tekrar çarpmasına benzer. 

Lise, eğitim sisteminin zamk işlevine sahip bileşenidir. Ülkenin eğitim politikası teknoloji stratejisinden; teknoloji stratejisi sanayi politikasından; sanayi politikası kültürden; kültür ise demokrasi anlayışından bağımsız kurulamaz. Lise, bütün bu tercihlerin gençlerin bedeninde, zihninde, gelecek tahayyülünde somutlaştığı yerdir. Nasıl bir lise kurduğumuz, nasıl bir ekonomi, toplum, yurttaş, hayat tasavvuruna sahip olduğumuzun da göstergesidir.

Reform vs. perspektif

Türkiye’de eğitim sistemi sürekli reform hâlinde. Sınavların adı, müfredatlar, ders saatleri durmaksızın değişiyor. Reforma değil, perspektifimizi değiştirmeye ihtiyacımız var. Çünkü en temel soruya verilmiş felsefi cevabımız henüz yok: Nasıl bir insan yetiştirmek istiyoruz? İtaat eden mi, soru soran mı? Rekabet eden mi, dayanışan mı? Bilgiyi tekrarlayan mı, gerekçelendiren mi? Atanmış kimliklerine hapsolmadan dünyayla anlamlı bağlar kurabilen mi? 

• Eğitime dair felsefi bir perspektife dayanmadan yapılan her reform, binanın duvarlarını sürekli boyayıp temelindeki çatlağı görmezden gelmeye benzer. Müfredat, sınav, tabelalar, retorik, ambalaj değişir fakat yapı aynı kalır.

Bütün bunlardan sonra lise için ölçüt açıktır: Gence kendini, başkalarını, dünyayı tanıma; yanılma, kendi sözünün sorumluluğunu üstlenme olanağı veriyor mu? Vermiyorsa geriye okuldan çok, dört yıl süren, pahalı, eşitsizliği derinleştiren sınava hazırlık rejimi; gençlerin bugününü gelecekte başlayacağı söylenen bir hayata rehin bırakan yarı-açık bir hapishane kalır. 

Farklı politikaları aynı şekilde uygulayarak liseyi kendi başına değer taşıyan bir yaşam alanı olmaktan çıkarıp üniversitenin bekleme salonuna dönüştürdük. Şimdi çocuklara hangi liseye gireceklerini soruyoruz; dört yıl sonra da hangi üniversiteyi kazanacaklarını soracağız. Déjà vu! Peki üniversite, bu bekleyişin sonunda başlayan bir başka bekleme odası olmasın?

O hâlde sıradaki sorumuz belli: Üniversite ne demek?