Özge Yaka ile annelik maskesini yırtmak üzerine: 'Annelik bir içgüdü değil, öğrenilen bir ilişki ve deneyim'

Anneliği kutsallık halesiyle taçlandıran, kadınları annelik kimliğine sabitleyen ve annelik deneyiminin içgüdüsel olduğunu varsayan anlatılar tarihin her döneminde kadınların aleyhine işledi. Hatta onların prangası oldu. Anneliğin zorluklarının, çelişkilerinin, açmazlarının halı altına süpürülmesiyle doğumdan çocuk büyütmeye kadar her an tabularla kuşatıldı çünkü. Bu yüzden kim bilir kaç kadın kendini yetersiz, zayıf ve kötü anne belledi; hatayı, suçu kendinde aradı.

Akademisyen Özge Yaka, “Bu kitabı yazmayı kendime ve bana benzer yollardan geçen diğer kadınlara borç bildim” dediği Annelik Kitabı: Deneyim, Sadakat ve Dönüşüm’de, okuru hayatının farklı safhalarına ortak ediyor. Bu safhalarda doğum ve emzirme de var; kız evlat, anne ve anneanneyle kurulan ilişkiler de.

Çocuğuna karşı hissettiği şefkat kadar öfkeye de sahip çıkma cesareti gösteren, anne-çocuk ilişkisinde ortaya çıkan olumsuz duygulardan kaçmayan, duvarlara çarpınca kendiyle yüzleşen, annelikle ilgili farklı arayışları olan Özge Yaka’yla kitabı üzerine sohbet ettik.

Kitabınızda kişisel deneyimlerinizle psikanaliz, sosyoloji ve feminist kuram arasında çok dengeli bağlar kurmuşsunuz. Bu deneyimlerde anneliğe dair iyi hisler kadar tökezlemeler, zorlanmalar, yüzleşmeler de var. Nasıl karar verdiniz yazmaya?

Kendimi bir nebze rahatlatmak için yazmaya başlamıştım. Çünkü özellikle anneliğin ilk aylarında çok çelişkili duygular yaşadım. Ani duygu dönüşümleri mesela. Bir yanda yetersizlik ve çaresizlik hisleri, bir yanda da müthiş bir mutluluk... İnsanın psikolojik dengelerini gerçekten zorlayan süreçler. Vakit buldukça annelik üzerine özellikle Anglosakson literatürünü okumaya başladığımda yaşadıklarımın bana özgü olmadığını fark ettim. Bir de Türkçede anneliği dürüstlükle ele alan metinlerin az olduğunu.

Duygularımı, deneyimlerimi anlamak ve anlamlandırmak için almaya başladığım notların bir kitaba dönüşebileceği fikri doğdu bir noktada. Böyle bir metnin benim gibi yetersizlik ve çaresizlik hisleriyle boğuşan; belki bu hislerin etkisiyle kötü bir anne olduğuna inanan kadınların duygularını hafifletebileceğini düşündüm. Bir tür yoldaşlık hissi yaratabilir fikriyle yola çıktım. 

Sonra araya hayat girdi. Hem kitapta anlattığım anneliğin yoğun emek isteyen süreçleri, hem de akademi işleri kitaba odaklanmamı zorlaştırdı. Kitabı ancak akademiyi bıraktıktan sonra tamamlayabildim.

Kitabın daha ilk sayfasında, doğumdan sonraki günlerde kan, süt ve ter kokan bedeninizden, şiş karnınızdan ve kocaman olmuş memelerinizden söz ederek anneliği tüm çıplaklığıyla işleyeceğinizin ipucunu veriyorsunuz. Sonra da okur, anneliğin farklı evrelerindeki değişimlerinize eşlik ediyor. “Annelik bize hep belletildiği gibi bir içgüdü değil, bir deneyim” diyorsunuz. Popüler annelik anlatısı ve onu saran annelik miti ise bambaşka. Bu uçurumun kadınlar açısından ne tür sonuçları oluyor?

Annelik miti birkaç dinamiğin biraraya gelmesiyle oluşuyor. Sanki kadın bir süreç içinde değil de hamile kalınca ya da doğurunca bir düğmeye basılmışcasına anneye dönüşüyormuş gibi bir anlatı kuruluyor. Bu anlatıda anne çok yüceltilen, neredeyse mitik bir yaratık gibi betimleniyor. İşte çok fedakar, çok cefakar. Bunda bir doğruluk payı var tabii. Çünkü doğurduğun canlıya karşı müthiş bir sevgi besliyorsun. Bu da belki sana normalde yapamayacağın şeyleri yapma gücü veriyor. 

Ama öyle bir mitleştiriliyor ki, bu sürecin içerdiği bütün çelişkiler silikleşiyor ve annelik çok yekpare bir deneyim gibi yansıtılıyor. Sana uymayan, çok dar, korseli bir elbise giymeye benzetiyorum bunu. O tür bir anneliğin içine sokuşturmaya çalışıyoruz kendimizi.

Bunun üstüne son dönemde yeni annelik paradigması diyebileceğimiz bir şey de eklendi. Bağlanma kuramının popüler temsiline göre yaptığımız ve yapamadığımız her şey çocuğun psikolojik, duygusal ve zihinsel gelişimini etkiliyor. Bu bilgiyle annelik yapmaya çalışmak gerçekten çok ağır bir yük. Çünkü her an yaptığın ve yapmadığın her şeyden sorumlu olmak çok ama çok ağır bir suçluluk duygusuna yol açabiliyor.

Kitapta yeterince iyi anne olma çıtasının yükselmesini irdeliyorsunuz. Bunu tüm dünyada sosyal devletin gerilemesi ve sağın yükselişiyle de ilişkilendiriyorum. Daha iyi anne olma yarışı, "Normal mi doğurdun, sezaryen mi?", "Şöyle mi emzirdin, böyle mi?" kıyasları anneliğin daha bireysel bir alana sıkıştırılmasıyla ilgili sanki. Siz ne düşünüyorsunuz?

Anne-çocuk ilişkisi öyle bir şekilde sunuluyor ki, başka dinamikler ya da toplumsal koşullar yok; baba, partner veya başka insanlar yok sanki. Oysa bir annenin hem sosyal devletten hem çevresinden alabildiği destek çok önemli. Kadınlar giderek daha desteksiz kalıyor. Ücretsiz kreşler mesela çok mühim. Amerika’yı yeniden keşfetmeye gerek yok aslında. En az bir yıl ücretsiz izin (daha makbulü her iki ebeveynin ortaklaşa kullandığı bir buçuk yıl izin) ve bir yaşından itibaren çocuklarımızı bırakabileceğimiz ücretsiz kreşler olmalı. 

Yeterince iyi anne olma çıtasının yükselmesi hem bir tür “yoğun anneliğin” yerleşikleşmesi hem de çalışma koşullarının değişmesiyle ilgili. Bir taraftan çocuk yetiştirmek giderek daha yoğun emek gerektiren bir iş hâline gelirken bir taraftan da esnek, çok uzun saatler çalışma sadece ülkemizde değil, başka ülkelerde de norm olmaya başladı. Sonra güvencesizlik de var. Yarın ne olacağımız belli değil. 

“Çocuk da yaparım, kariyer de” anlatısıyla büyümüş ve buna da inandırılmış bir kuşaktanız biz. Kitaptaki annelik cezası kavramını bu anlatının çöküşü bağlamında değerlendirir misiniz?

O anlatı çok az insanın ulaşabildiği bir ideale dönüştü. Doksanlarda bunun gerçeğe dönüşme ihtimali var gibi geliyordu. Ama artık liberal kapitalizm de çözülüyor ve çöküyor. Günümüzde annelik de, iş de kadının tüm benliğini istiyor. Üstüne üstlük çocuğun giyeceği markadan yiyeceği mamanın organik olmasına kadar her konuda teknik bilgiyle yönetiliyor annelik. Yani anneliğin de profesyonelleşmesi söz konusu.

Sonuçta öyle bir noktaya geldik ki ya işinden feragat edeceksin ya da çocuğunun büyüdüğünü göremeyeceksin. Ne yönde karar verirsen ver suçluluk duyuyorsun. Ben de bir şekilde akademinin dışına düştüm mesela. Berlin’de yaşıyorum. Almanya’da profesör olana kadar akademide düzenli iş yok. Hep belirli bir süre kontratlara tabi olarak çalışıyorsun. Bu da sürekli yer değiştirmeni gerektiriyor. Çünkü sistem kadınlara göre düzenlenmemiş. Yurt dışında iş bulma şansım daha fazlaydı ama eşimin işi Almanya’daydı. Çocuğumu bırakıp gitme konusunda ikna edemedim kendimi. 

Bir taraftan da geleneksel aile hayatını kutsayan trad wife akımının güçlenmesine tanık oluyoruz. İş hayatının kadınlara uygun olmadığı söylemi çok tutuyor. Sosyal medyada evinin kadını olacağını, çocuklarını büyüteceğini paylaşan bir sürü genç kadın var. Siz de kitapta ünlü trad wife’lardan Ballerina Farm’a değiniyorsunuz. Onca mücadeleden sonra kadını yeniden eve bağlamaya çalışan bu akım hakkında ne düşünüyorsunuz?

Bu tip içerikler pandemide çok arttı diye hatırlıyorum. Youtube, huşu içinde evini temizleyen kadınların videolarıyla dolmaya başladı. Ev işleri ortada bir emek yokmuşçasına, bir meditatif pratik gibi sunuluyordu; altına da bunun ne kadar rahatlatıcı olduğuna dair yorumlar bırakılıyordu. Oysa biz buralardan geçtik. Bu modelin kadınları ne kadar sıkıştırdığını biliyoruz. İkinci dalga feminizm tam da buna tepki olarak çıktı ortaya. Nitekim Ballerina Farm örneğinde durumun göründüğünden ne kadar farklı olduğu da meydana çıktı.

Bu durum insanların körlüğünden ziyade içinde bulunduğumuz koşullarla ilgili bir şey gösteriyor bence. Kişinin çalışarak kendini gerçekleştirmeye dair inancı çok azaldı. Çalışmak hayatta kalmak için yaptığın bir şey oldu. Faturalarını bile zor ödediğin, borçlanarak yaşadığın bir hayat var artık. Sürekli yorgun olduğun... İnsanlar böyle bir hengamenin içinde yuvarlanıyorlar. Tevekkeli değil aileciliğin güçlenmesi.

Kitapta üzerinde durduğunuz konulardan biri de annelik maskesi. Mecburen ya da farkında bile olmadan takılan bu maske kadınlara annelikle ilgili ne hissettiriyor?

Hem hamilelikte hem de doğumdan sonra annenin şikayet etmesi veya zorluklardan bahsetmesi pek iyi karşılanmıyor. Sana bu kadar büyük bir şey bahşedilmişken nasıl müteşekkir olmazsın gibi bir yaklaşım var. Annelik, hayatımda yaptığım en zor şey. Bundan bahsetmek bile çocuğunu sevmemek ve istememekle bağdaştırılıyor.

Annelik maskesini yırtmakta, güvendiğimiz kadın arkadaşların çok yardımcı olduğunu düşünüyorum. Özellikle anne olmuş kadınlarla daha dürüst sohbetler yapmak önemli kesinlikle. Bir de konunun yazılı kültüre sızmasını önemsiyorum. Kitabı da onun için yazdım. 

Bebeğiniz uyurken Youtube’da izlediğiniz “saçları boyalı, makyajlı, 36 beden, güzellik salonundan yeni çıkmış gibi görünen; 6 haftalık bebeklerinin nasıl da sabaha kadar deliksiz uyuduğunu anlatan” kadınlarla ilgili bir bölüm var. Bu tuzaklardan kaçmanın bir yolu var mı sizce?

Özellikle daha zayıf ve kırılgan olduğumuz anlarda sosyal medyanın olumsuz etkilerine daha çok maruz kalıyoruz galiba. Bebeğinin altı saat deliksiz uyuduğunu söyleyen birine inanıyorsun ve “Ya bende ya da çocukta bir şey var” diyorsun. Ciddi ciddi bir terslik olduğuna inanıyorsun.

Öte yandan annelik nasıl yapılırcılık akımlarını ve bu akımları yayan fenomenleri de zararlı buluyorum. Bir de mesela kitapta da anlattım; çok sevdiğim İngiliz psikanalist Donald Winnicot, uzmanlardan ziyade kendi iç sesimizi dinlememizi söylüyor. Fakat annelikle ilgili o kadar çok gürültüye maruz kalıyoruz ki! Nasıl duyacağız kendi iç sesimizi? 

O gürültüyü biraz kısmak için sürekli her şeyi takip etmekten kaçınmak lazım. Bebeğimizle ilişkimize odaklanmamız gerek. Çünkü aslında anneliğin en temel meselesi, o karşındaki insanı tanımaya çalışmak. Onun ihtiyaçlarını fenomenlerden öğrenmeyeceğiz. Bu konuda bir şeyler okumayalım demiyorum elbette. Kendinize yakın bulduğunuz birtakım kaynaklardan faydalanıp kendi annelik tarzınızı oluşturabilirsiniz. Ama özellikle bu fenomenlik meselesinden biraz uzak durmak gerektiğini düşünüyorum.

Kitap boyunca sezdirdiğiniz ilişkisel annelik kavramını kitabın sonunda etraflıca ele alıyorsunuz. Bu kavrama nasıl vardınız? 

Benliğin, öznelliğin kurduğumuz ilişkiler içinde oluşması fikrine hep yakın hissetmişimdir. Hem insanlarla hem de insan olmayan varlıklarla kurduğumuz ilişkiler içinde var oluyoruz. Yani ilişki, kurucu bir şey benim açımdan.

Anneliğin de çocukla kurulan ilişki içinde oluştuğuna inanıyorum. Ve bu sürekli bir ilişki, sürekli bir oluş hâli. Aslında bunu herkes az çok fark eder. Mesela anne olunca daha sabırlı olduğunu söyleyenler vardır. Ben buradaki dönüşümün biraz daha derin olduğunu düşünüyorum. 

Farklı dönemlerde farklı zorlukları var anneliğin. Bu zorlukları, çelişkileri bir kaldıraç gibi kullanabilir miyiz acaba? Yani annelik bizi nasıl dönüştürür; hayatla, dünyayla, kendimizle ve başkalarıyla ilişkimiz için neler söyler? Anneliği bir rol ya da içgüdü olarak değil de, öznelliği ve benliği de tanımlayan bir ilişki olarak görmenin imkanlarını sorguluyorum.