Pandemi döneminde küçük işletmeler

Covid-19 yalnızca bir sağlık krizi yaratmadı; hepimizin hayatında iz bırakan karantina önlemleri, pek çok sektörü uzun bir süre boyunca çalışamaz hâle getirdi. 

Kafe, restoran ve barların zararını detaylıca ortaya koyan güvenilir bir çalışma henüz elimizde yok. Yine de milyonlarca insana istihdam sağlayan işletmelerin kapalı kalmak zorunda bırakıldığı, ani açılma ve kapanmaların çalışanların mesaileri, malzeme alışverişi, temizlik gibi konularda plan yapmayı zorlaştırdığı günlerde işletmelerin ağır yara aldığı biliniyor. 

Önceki normalleşme dönemlerinde kapsam dışı bırakılan eğlence mekânları da 1 Temmuz 2021 itibarıyla yeniden açılıyor ancak sadece saat 00.00’a kadar müzik yayını yapmalarına izin veriliyor. Eğlence mekânlarının, salgın önlemlerinden en kötü şekilde etkilenen işletmelerin başında geldiğini hatırlamak gerek. Toplumun büyük bir kısmı, kamu sağlığı gerekçeli kararların, ideolojik sebeplerle kalıcılaştırılmasına, kişisel özgürlüklerin kısıtlanmasına ve bir sektörün yoksulluğa itilmesine karşı. Küçük ve orta ölçekteki işletmelerin genel durumuna baktığımızda manzara daha da netleşiyor. 

Kapanan işletmeler: Türkiye Esnaf ve Sanatkârları Konfederasyonu verilerine göre 2020 yılında toplam 99 bin 588, 2021’in ilk çeyreğinde de 29 binden fazla esnaf, dükkânını kapadı. Salgının ilk bir yılında her ay, ortalama 10 binden fazla esnaf iflas etti. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği verilerine göre 2021’in ilk çeyreğinde tasfiye olan şirket sayısı 4 bin 620’yi geçti. 

İşsizlik: Dükkânların kapanması, şirketlerin iflası, işsizliği de beraberinde getirdi. TÜİK verilerine göre Mart 2021’de mevsimlik işsizlerle umudunu kaybedip iş aramaktan vazgeçenlerin de eklendiği geniş tanımlı işsizlik oranı %29’u geçti. Yani çalışma potansiyeline sahip 9 milyon 200 binden fazla insan, çalışmıyordu. Üstelik işten çıkarma yasağına ve Mart 2020 ile Mart 2021 arasında 3 milyon 756 binden fazla çalışanın kısa çalışma ödeneğinden faydalanarak işini kaybetmemiş olmasına rağmen.

Nisan 2020’de açıklanan işten çıkarma yasağı son olarak 30 Haziran 2021’e dek uzatılmıştı. Yasağın yeniden uzatılmaması hâlinde oluşacak işsizlik sürpriz olmayacak. Uzatılması, aylarca iş yapamadan maaş ödemek durumunda kalan işverenlerin omzuna ağır bir yük daha bindirecek. 

Destek paketleri: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Mayıs 2021’de açıkladığı son destek paketinde pandemi önlemlerinden zarar gören esnafa toplam 4 milyar 622 milyon lira hibe desteği verileceğini söyledi. Bu destek kafe, çay bahçesi gibi işletmelere 5 bin; berber, oyuncakçı gibi işletmelere 3 bin liralık tek seferlik bir destek anlamına geliyordu. Oysa pandeminin başından bu yana devletin vatandaşa kestiği cezaların tutarı 20 milyar lirayı aştı. 

DİSK Araştırma Merkezi'nin IMF verilerine dayanan araştırması, Türkiye'nin Covid-19'la mücadele için en az nakit harcama yapan ve gelir desteği ayıran ülkelerden biri olduğunu gösteriyor. Örneğin Yeni Zelanda’da millî gelirin %19’u, Almanya'da %11'i, Brezilya’da %8,3’ü, Endonezya’da %2,7’si yardımlara ayrıldı. Türkiye’de bu oran sadece %1,1 oldu. 

Krediler: BDDK verilerine göre ayakta durabilmek için kredilere yönelen KOBİ’lere 2021’in ilk çeyreğinde kullandırılan kredi miktarı 879 milyar 284 milyon lirayı buldu. Cumhurbaşkanı Erdoğan, 2021 sonu itibarıyla ertelenen borçların 219 milyar liraya ulaşacağını söylemişti. Borçların geri ödeme tarihi geldiği ve kısa çalışma ödeneği süresi bittiğinde yaşanacak problemleri tahmin etmek zor değil. Mayıs 2021’de icra dairelerine günlük gelen icra ve iflas dosya sayısı 1.100’ü aşmıştı bile. 

Dünyanın olağanüstü bir dönemden geçtiği, tüm olağanüstü durumların Türkiye’deki yapısal ekonomik problemleri daha da büyüttüğü ortada. Kapanmak zorunda kalan işletmeleri, işini kaybeden nice insanları görüyor ve tanıyoruz. Hâliyle eldeki kaynakların adilce vatandaşların lehine kullanılmasını bekliyoruz.