Kaldırımlar kime ait?

Irmak Naz Polat

“Çok basit. Sokakta onurlu bir insan olarak, onurlu bir vatandaş olarak rahatça yürüyebileceğim kaldırımların var olmasını istiyorum. Mahallenin köpeği gibi, park etmiş arabaların arasından yol bulmaya çalışmak gücüme gidiyor ve bunun gücüme gittiğini paylaşmak istiyorum. Şehir planlamacılarına sormak istiyorum örneğin: 'Neden kaldırımları bu kadar dar planlıyorsunuz? İki kişi karşılaştığı zaman yürüyemiyor. ‘-Mış gibi’ kaldırım yapmak yerine neden doğru dürüst bir kaldırım yapmıyorsunuz?' Söylemek, haykırmak istiyorum. Farkında olmadıkları ama onların düşünce tarzını yöneten anlam verme sistemini anlayabiliyorum. O anlam verme sistemi bana diyor ki: 'Sen sıradan bir vatandaş, bir yayasın; senin gücün yok. Eğer burada mevki makam sahibi güçlü insanlar yaşıyor ve yürüyor olsaydı, gayet geniş kaldırımlar yapardık. Sen güçsüzsün, yaya güçsüzdür.'

Doğan Cüceloğlu’nun Var mısın? - Güçlü Bir Yaşam İçin Öneriler kitabındaki cümlelerini aklımdan günlerdir çıkaramıyorum. Cüceloğlu belki “çok basit” diyerek başlıyor cümlelerine ancak böylesine önemli bir konuyu çözmek o kadar da basit değil gibi. Onun zihninde yer edinen bu soruların peşine düşmek istiyorum bu hafta. Geçen hafta başlattığımız “aidiyet” teması üzerinden bu hafta kaldırımların kime ait olduğunu, şehirde yayaların yerini -yerimizi- birlikte düşünelim istiyorum.

"Mış gibi" kaldırımlar 

Saçaklanarak kontrolsüz büyüyen şehirlerde, toplu taşıma hizmetlerinin yetersizliği, özel araç sahipliliğinin hızla artışı, şehir yönetimlerinin toplu taşıma hizmetlerindeki eksiklikleri, özel araç kullanımını teşvik eden altyapı yatırımları, sürdürülebilirliği ve yaşanabilirliği azaltan kentsel gelişim ve dönüşüm politikaları, Türkiye’deki birçok şehrin yayalar için yürünemez, erişilemez ve yaşanamaz hâle gelmesine neden oluyor. Serdar Kuzuloğlu’nun dediği gibi “Dünyanın en çok kaldırım yenileyen, buna rağmen hepsi birbirinden beter hâlde olan ülkesiyiz.” desek, abartmış olmayız sanıyorum. Daracık kaldırımların şekilsizliği bir yana biraz genişlediği yerde ya dükkânlar tarafından masa atılarak işgal edilmiş ya araya bir seyyar satıcı yerleşmiş ya bir esnaf kuka koymuş ya da belediye kimse bir şey koymasın diye kendi saksı dikmiş durumda ne yazık ki. Peki o hâlde kime ait bu şehrin kaldırımları?

“Yayayım, haklarım var benim!”

Şehir bölge plancısı ve Sokak Bizim derneği kurucusu Kevser Üstündağ, yayaların alt ve üst geçitlere zorlanamayacağını, kaldırımların en az 130 santim olması gerektiğini birçok kez hatırlatıyor bize. Tıpkı insan hakları evrensel bildirgesi gibi yaya hakları bildirgesi olduğunu fırsat buldukça vurguluyor. Anlaşılan Doğan Cüceloğlu’nun “iki kişi karşılaştığı zaman yürüyemiyor” diyerek ele aldığı sorunun kaynağı yaya haklarından geliyor.  

Yaya Hakları Bildirgesi

Kevser Üstündağ yaya haklarının temelini, yayanın yürüdüğü yolun güvenli ve emniyetli olmasından geçmesine bağlı olarak anlatıyor:

“Hem kazalara karşı korumalı olmalı hem de soygun, saldırı gibi durumlara karşı da korumalı olmalı. Bir de yayanın sürekliliği olmalı. Yürürken karşısına öyle duvar, alt geçit üst geçit, refüj gibi erişimi engelleyici kısıtlamalarla karşılaşmamalı. Mesela yürürken, kaldırıma park etmiş arabayla yolu kesilmemeli. Kaldırım en az 130 santim genişliğinde olmalı. Bir insanın omuz hizası 60 santim. İki insanın birbirlerini rahatsız etmeden, birbirine değmeden yan yana geçebileceği alan da en az 130 santim. Araç trafiği düzenlenirken, şeritlerin belli bir genişliği var; çünkü arabaların boyutları belli ama kaldırım planlanırken bu yapılmıyor. Ayrıca yayanın konforu da yaya haklarının bir parçası. Bütün bunlar da aslında kent haklarının savunulması demek.”

“Kaldırım Nerede?” kampanyası

Yaya odaklı ve güvenli şehirler talebiyle ortaya çıkan “Kaldırım Nerede?” kampanyası, gündelik hayatımızı sekteye uğratan fiziksel engeller hakkında farkındalığı arttırarak kaliteli ve güvenli bir yaya ulaşımının sağlanması için vatandaş denetimini güçlendirmeyi hedefliyor. Sokak Bizim Derneği’nin 2013 yılında başlattığı kampanya, niteliksiz ve yetersiz, yürüyüş sürekliliğini bozan, engelli erişimine uygun olmayan kaldırımlara dikkat çekerek şehirde yayalar için yürüyüş alanı ihtiyacını bir hak talebi olarak ortaya koyuyor. Sorunların mekânsal görünürlüğünü artırmak amacıyla yakın zamanda hazırlanan çevrim içi bir haritayla da bu soruna karşı harekete geçmek isteyen vatandaşları bu interaktif sürece davet ediyor. 

Bir hayalim var: Araç değil insan odaklı sokaklar

Yürüme eylemi yalnızca bir ulaşım türü değil; aynı zamanda, yaya olanakları, sokak dokusu, kaldırım, yol durumu, yapılı çevre gibi kentsel tasarımın yüksek nitelikleri sayesinde kamusal yaşama katılabilmenin ve temsiliyetin önemli bir aracıdır. Bu sebepleYaşadığımız sokakla bağ kurmamızı zorlaştıran etmenlerden biri olan “mış gibi kaldırımlar” üzerinde hepimizin düşünmesi gerekiyor.

İBB’nin Bağdat Caddesi’nde oluşturduğu pop-up bisiklet yolu, kaldırım genişliğini artırarak bölge sakinleri ve yayalar için kamusal alanlar yaratma amaçlı oluşturulan yaya durakları gibi projeler umut vadediyor olsa da Kevser Üstündağ’ın dediği gibi biz daha ekme aşamasındayız ve biçmek için zaman gerekiyor.