Su iflası çağı: En büyük 100 şehrin 50’si yüksek düzeyde su stresi altında

Watershed Investigations ve The Guardian’ın hazırladığı yeni analiz ve haritalama çalışması “Water Security Atlas”a göre dünyanın en büyük 100 kentinin yarısı yüksek düzeyde su stresi yaşıyor. Bunların 38’i ise “aşırı derecede yüksek su stresi” görülen bölgelerde yer alıyor. Haritada kırmızı renkle işaretlenen bölgeler arasında İstanbul’un Avrupa Yakası, Ege kıyılarının neredeyse tamamı ve İç Anadolu’daki kentlerin büyük kısmı yer alıyor.
Su iflası çağı: En büyük 100 şehrin 50’si yüksek düzeyde su stresi altında

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

Watershed Investigations ve The Guardian’ın hazırladığı yeni analiz ve haritalama çalışması “Water Security Atlas”a (Su Güvenliği Atlası) göre dünyanın en büyük 100 kentinin yarısı yüksek düzeyde su stresi yaşıyor; bunların 38’i ise “aşırı derecede yüksek su stresi” görülen bölgelerde yer alıyor. Haritada kırmızı renkle işaretlenen aşırı derecede yüksek su stresi yaşayan bölgeler arasında İstanbul’un Avrupa Yakası, Ege kıyılarının neredeyse tamamı ve İç Anadolu’daki kentlerin büyük kısmı yer alıyor.

  • Su stresi, kamuya yönelik su temini ve sanayi için yapılan su çekimlerinin mevcut kaynakları aşmaya yaklaşması anlamına geliyor. İklim krizinin daha da derinleştirdiği bu durumun temel nedeni yetersiz su kaynakları yönetimi.

Kentlerin stres altındaki havzalarla eşleştirilerek haritalandığı, University College London’daki bilim insanları tarafından derlenen NASA uydu verilerine dayanan ayrı bir yağış analizini de içeren çalışmada İstanbul, Pekin, New York, Los Angeles, Rio de Janeiro ve Delhi aşırı stresle karşı karşıya olan büyük kentler arasında yer alırken; Londra, Bangkok ve Cakarta yüksek stres altında sınıflandırılıyor.

Çalışmaya göre dünya çapında yaklaşık 1,1 milyar insan, belirgin kuraklık yaşayan bölgelerde bulunan büyük metropollerde yaşıyor. Buna karşılık, yağışlarda artış ve daha sulak alanlara dönüşme eğilimleri görülen bölgelerdeki şehirlerde ve bu şehirlerin yakınlarında yaşayan insan sayısı yalnızca 96 milyon civarında. 

Belirgin biçimde daha nemli hâle gelen bölgelerin çoğu Sahraaltı Afrika’da yer alıyor; istisnalar yalnızca Tokyo ile Dominik Cumhuriyeti’ndeki Santo Domingo. En sert kuraklık emarelerinin görüldüğü alanlardaki kentsel merkezlerin büyük bölümü ise Asya genelinde, özellikle Hindistan'ın kuzeyi ve Pakistan’da yoğunlaşıyor.

Üst üste altı yıldır olağanüstü kuraklık yaşayan, suyun tamamen tükeneceği “sıfırıncı güne” (DZD) her an ulaşması beklenen 15 milyon nüfuslu Tahran’ın su krizi nedeniyle taşınması söz konusu. Güney Afrika’da Cape Town (2018’de) ve Hindistan’da Chennai (2019’da) gibi şehirler, DZD koşullarına çok yaklaşmış, son anda aldıkları yağışlarla eşiği geçmekten kurtulmuştu. Sıfırıncı günün eşiğindeki kentleri ve yetersiz su yönetimine karşı alınabilecek önlemlere bu yazımızda daha önce yer vermiştik.

Küresel su iflası

Ocak ayında, Birleşmiş Milletler'in “Küresel Su İflası” başlıklı raporu dünyanın bir su iflası durumuna girdiğini ve bazı su kaynaklarındaki bozulmanın kalıcı ve geri döndürülemez hâle geldiğini ortaya koymuştu. Suyun aşırı kullanımının ve kirletilmesinin acilen ele alınması gereken bir kriz olduğu vurgulanan raporda insan yapımı birçok su sisteminin, eski seviyelerine döndürülemeyecek bir eşiği aşmış olduğu; iklim krizinin de birer su deposu görevi gören buzulları eriterek ve aşırı kurak ile aşırı yağışlı dönemler arasında sert geçişlere neden olarak sorunu daha da ağırlaştırdığı belirtiliyordu.

  • Rapora göre, 1990’ların başından bu yana dünyanın büyük göllerinin yaklaşık yarısı ciddi anlamda küçüldü. Görece bol yağış alan Birleşik Krallık gibi ülkeler bile, suya yoğun biçimde bağımlı gıda ve diğer ürünlerin ithalatına muhtaç olmaları nedeniyle risk altında bulunuyor.

BM Üniversitesi Su, Çevre ve Sağlık Enstitüsü’nden raporun yazarı Kaveh Madani, bu çalışmanın ortaya koyduğu tabloyu “rahatsız edici” bulduğunu, pek çok hayati su sisteminin zaten fiilen çökmüş durumda olduğunu söylüyor.

Madani, suyun ulusal ve uluslararası düzeyde işbirliği yaratma potansiyeline sahip, stratejik ama hâlâ yeterince değerlendirilmeyen bir fırsat olduğuna; solun ve sağın, Kuzey'in ve Güney'in önemini kabul ettiği ender başlıklardan biri olduğuna dikkat çekiyor.

Yeraltı sularının aşırı kullanımı, dünya genelinde şehirlerin çökmesine de neden oluyor. İran’ın Rafsancan kenti yılda yaklaşık 30 santimetre çökerken, ABD’de Tulare’de bu oran 28 santimetreye, Meksiko kentinde ise yılda yaklaşık 21 santimetreye ulaşıyor. Cakarta, Manila, Lagos ve Kabil de benzer biçimde etkilenen diğer büyük kentler arasında yer alıyor. 

Raporda, su iflasının en somut göstergelerinden biri olarak Türkiye’de yoğun tarımsal üretimin yapıldığı Konya Ovası’nda oluşan yaklaşık 700 obruğa dikkat çekiliyor.

Konya ve çevresi, Su Güvenliği Atlası’nda da su stresinin en yoğun (aşırı) olduğu kırmızı alanlardan. Akdeniz Yangın Kuşağı’ndaki Yunanistan, İtalya ve İspanya ile birlikte kırmızı bir şerit üzerinde bulunan Türkiye’de, su stresinin “düşük” olduğu iller iki elin parmaklarını geçmiyor: Doğu Karadeniz ile Orta Karadeniz’in bir kısmı, Erzincan, Bingöl ve Malatya civarı ile Adapazarı ve Bolu tarafları.

Her iki çalışma da küresel su iflasının gelecekteki bir felaket senaryosu değil bugün yaşanan bir gerçek olduğunu ortaya koyuyor. Öyle ki bilim insanları “su stresi” ve “su krizi” gibi kavramların, dünyanın yeni su gerçekliğini tanımlamak için artık yetersiz kaldığını belirtiyor. Yaklaşık 2,2 milyar insan hâlâ güvenli biçimde yönetilen içme suyuna erişemiyor; 3,5 milyar insan güvenli sanitasyondan yoksun; neredeyse 4 milyar insan ise her yıl en az bir ay ciddi su kıtlığı yaşıyor. Dünya nüfusunun yaklaşık dörtte üçü, su güvensizliği ya da kritik düzeyde su güvensizliği yaşayan ülkelerde yaşıyor.

BM verilerine göre son 50 yılda insanlık yaklaşık 410 milyon hektar doğal sulak alanı kaybetti; bu alan, Avrupa Birliği’nin yüzölçümüne neredeyse eşit. Yok olan sulak alanlara yaklaşık 177 milyon hektarlık iç bataklık ve sazlıklar da dahil; bu da Libya’nın yüzölçümüne ya da Birleşik Krallık’ın yedi katına denk geliyor. Bu sulak alanların sağladığı ekosistem hizmetlerinin kaybı, 5,1 trilyon dolarının üzerinde bir değere yani dünyanın en yoksul yaklaşık 135 ülkesinin toplam gayrisafi yurtiçi hasılasına eşit.

Küresel gıda üretimi de, su miktarındaki düşüş ve bozulmaya giderek daha açık hâle geliyor. İnsanların dünyadan çektiği tatlı suyun yaklaşık %70’i tarımda kullanılıyor. Milyonlarca çiftçi, giderek azalan, kirlenen ya da tamamen ortadan kalkan su kaynaklarıyla daha fazla gıda üretmeye çalışıyor; üstelik Hindistan ya da Pakistan’daki bir su krizi, bu ülkelerden yapılan pirinç ihracatı üzerinden dünyanın pek çok bölgesini de doğrudan etkileyebiliyor. 

Yaklaşık üç milyar insan ve küresel gıda üretiminin yarıdan fazlası, toplam su depolamasının zaten azaldığı ya da istikrarsız olduğu bölgelerde yoğunlaşmış durumda. Yaklaşık 170 milyon hektar tarım arazisi (Fransa, İspanya, Almanya ve İtalya’nın toplam yüzölçümüne yakın) yüksek ya da çok yüksek su stresi altında. Tuzlanma, yaklaşık 82 milyon hektar yağmurla beslenen tarım arazisini ve 24 milyon hektar sulanan tarım arazisini bozarak, dünyanın başlıca gıda havzalarında verim kaybına yol açıyor.

Eşitliği merkeze alan bilinçli bir yaklaşım benimsenmediği sürece su iflasının maliyeti orantısız biçimde çiftçilere, kırsal topluluklara, yerli halklara, kayıt dışı kent sakinlerine, kadınlara, gençlere ve diğer kırılgan gruplara yüklenecek. Bunu önlemek için hükümetlerin ilk olarak kriz yönetiminden iflas yönetimine geçmesi gerekiyor. Rapor, 2026 ve 2028 BM Su Konferansları’nın, 2028’de sona erecek Su Eylemi On Yılı’nın (Water Action Decade) ve 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri takviminin, küresel su gündemini yeniden kurmak için kullanılmasını öneriyor.

Mandani küresel su iflası ilanını şöyle yorumluyor:

"Sert uyarılarına rağmen, bu rapor bir umutsuzluk beyanı değildir. Bu, dürüstlük, gerçekçilik ve dönüşüm çağrısıdır. İflas ilan etmek pes etmek değil, yeni bir başlangıç yapmaktır. Su iflasının gerçekliğini kabul ederek, nihayet insanları, ekonomileri ve ekosistemleri koruyacak zor kararları alabiliriz. Bunu geciktirdikçe, var olan zarar daha da artacaktır."

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

YAZARLAR

Deniz Aytekin

Deniz Aytekin

Aposto'da kültür sanat ve çevre editörü

Angst

Angst

Her cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.

İLGİLİ OKUMALAR

AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31 sırasında ev sahibi Antalya’nın sorunları ne kadar gündeme geldi?

COP31 vesilesiyle uluslararası iklim diplomasisinin merkezindeki Antalya'da denizlerdeki mikroplastik kirliliği, azalan yeraltı suları, taş ocakları, madencilik faaliyetleri ve doğal alanlardaki yapılaşma dikkat çekiyor. Kentte en acil müdahale edilmesi gereken ekolojik tahribat ise İdyros Antik Kenti üzerine yapılan otel projesi olarak öne çıkıyor. Kentin çevre gündemi, iklim hedefleriyle yerel uygulamalar arasındaki mesafeyi ortaya koyuyor.

Pelin Cengiz

·

19 Kas 2026

COP31 sırasında ev sahibi Antalya’nın sorunları ne kadar gündeme geldi?
AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31’de ilk karar taslağı yayımlandı: Fosil yakıtlardan çıkış ve finansmanda ne değişebilir?

Antalya’daki COP31 zirvesinin ilk genel sonuç taslağı, fosil yakıtlardan çıkışın hızlandırılmasını ve uyum finansmanının 2035’te yıllık en az 120 milyar dolara ulaşmasını öneriyor. Henüz taslak aşamasındaki metne ilişkin tartışmalar, hedeflerin nasıl ve hangi takvimde uygulanacağı ve gelişmekte olan ülkelere sağlanacak desteğin nasıl güvence altına alınacağı üzerinde yoğunlaşıyor.

Deniz Kaynak

·

16 Kas 2026

COP31’de ilk karar taslağı yayımlandı: Fosil yakıtlardan çıkış ve finansmanda ne değişebilir?
AngstAngst
∙

HİKAYE

Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?

Çok emek verdiğimiz bir yoldan dönmek, geçmişimize ve hayallerimize ihanet gibi gelebiliyor. Seth Godin’in Dip ve Annie Duke’un Quit kitaplarından hareketle, değişen koşullarda hangi mücadeleyi sürdüreceğimize nasıl karar verdiğimizi ve geçmişte gösterdiğimiz sabrın bizi bugün nasıl bir çıkmaza sokabildiğini düşünüyoruz.

Cem Arıdağ

·

15 Kas 2026

Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?
AngstAngst
∙

HİKAYE

COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?

Antalya'da COP31'e paralel düzenlenen Halkların İklim Zirvesi, iklim adaleti, fosil yakıtlardan çıkış, emek mücadelesi ve savaş karşıtlığını gündemine taşıdı. Zirvenin uluslararası ilişkiler gönüllüsü Çiğdem Özbaş'la dokuz aylık hazırlık sürecini, gönüllülerle kurulan dayanışma ağını, resmî zirveye yönelik eleştirilerini ve iklim hareketinin geleceğini konuştuk.

Alev Karakartal

·

15 Kas 2026

COP31’in ötesinde başka bir iklim siyaseti: Halkların İklim Zirvesi'nin gündeminde ne var?
AngstAngst
∙

HİKAYE

Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?

Gıda güvenliğini yalnızca bir sonraki krize yetecek kadar ürün depolamakla sağlayamayız. Bir sonraki krizden sonra da iyi ve sağlıklı gıda üretebilme kapasitesinin kurulması gerekir. Bunun için de tohuma, suya, sağlıklı toprağa, biyoçeşitliliğe ve üretimi sürdürebilecek çiftçilere ihtiyacımız var. Antalya'nın, özellikle de bugün COP31'in düzenlendiği EXPO binasının üzerinde kurulduğu toprakların son kırk yılı bize bu konuda çok şey anlatıyor. Seraların, sarayların ve sazlıkların tarihi, birbirinden bağımsız üç hikaye değil. Aynı coğrafyanın farklı ekonomik ve toplumsal önceliklerle yeniden şekillendirilmesinin tarihi.

Zafer Yenal

·

13 Kas 2026

Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?