Su iflası çağı: En büyük 100 şehrin 50’si yüksek düzeyde su stresi altında

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
Watershed Investigations ve The Guardian’ın hazırladığı yeni analiz ve haritalama çalışması “Water Security Atlas”a (Su Güvenliği Atlası) göre dünyanın en büyük 100 kentinin yarısı yüksek düzeyde su stresi yaşıyor; bunların 38’i ise “aşırı derecede yüksek su stresi” görülen bölgelerde yer alıyor. Haritada kırmızı renkle işaretlenen aşırı derecede yüksek su stresi yaşayan bölgeler arasında İstanbul’un Avrupa Yakası, Ege kıyılarının neredeyse tamamı ve İç Anadolu’daki kentlerin büyük kısmı yer alıyor.
- Su stresi, kamuya yönelik su temini ve sanayi için yapılan su çekimlerinin mevcut kaynakları aşmaya yaklaşması anlamına geliyor. İklim krizinin daha da derinleştirdiği bu durumun temel nedeni yetersiz su kaynakları yönetimi.

Kentlerin stres altındaki havzalarla eşleştirilerek haritalandığı, University College London’daki bilim insanları tarafından derlenen NASA uydu verilerine dayanan ayrı bir yağış analizini de içeren çalışmada İstanbul, Pekin, New York, Los Angeles, Rio de Janeiro ve Delhi aşırı stresle karşı karşıya olan büyük kentler arasında yer alırken; Londra, Bangkok ve Cakarta yüksek stres altında sınıflandırılıyor.
Çalışmaya göre dünya çapında yaklaşık 1,1 milyar insan, belirgin kuraklık yaşayan bölgelerde bulunan büyük metropollerde yaşıyor. Buna karşılık, yağışlarda artış ve daha sulak alanlara dönüşme eğilimleri görülen bölgelerdeki şehirlerde ve bu şehirlerin yakınlarında yaşayan insan sayısı yalnızca 96 milyon civarında.
Belirgin biçimde daha nemli hâle gelen bölgelerin çoğu Sahraaltı Afrika’da yer alıyor; istisnalar yalnızca Tokyo ile Dominik Cumhuriyeti’ndeki Santo Domingo. En sert kuraklık emarelerinin görüldüğü alanlardaki kentsel merkezlerin büyük bölümü ise Asya genelinde, özellikle Hindistan'ın kuzeyi ve Pakistan’da yoğunlaşıyor.
Üst üste altı yıldır olağanüstü kuraklık yaşayan, suyun tamamen tükeneceği “sıfırıncı güne” (DZD) her an ulaşması beklenen 15 milyon nüfuslu Tahran’ın su krizi nedeniyle taşınması söz konusu. Güney Afrika’da Cape Town (2018’de) ve Hindistan’da Chennai (2019’da) gibi şehirler, DZD koşullarına çok yaklaşmış, son anda aldıkları yağışlarla eşiği geçmekten kurtulmuştu. Sıfırıncı günün eşiğindeki kentleri ve yetersiz su yönetimine karşı alınabilecek önlemlere bu yazımızda daha önce yer vermiştik.
Küresel su iflası
Ocak ayında, Birleşmiş Milletler'in “Küresel Su İflası” başlıklı raporu dünyanın bir su iflası durumuna girdiğini ve bazı su kaynaklarındaki bozulmanın kalıcı ve geri döndürülemez hâle geldiğini ortaya koymuştu. Suyun aşırı kullanımının ve kirletilmesinin acilen ele alınması gereken bir kriz olduğu vurgulanan raporda insan yapımı birçok su sisteminin, eski seviyelerine döndürülemeyecek bir eşiği aşmış olduğu; iklim krizinin de birer su deposu görevi gören buzulları eriterek ve aşırı kurak ile aşırı yağışlı dönemler arasında sert geçişlere neden olarak sorunu daha da ağırlaştırdığı belirtiliyordu.
- Rapora göre, 1990’ların başından bu yana dünyanın büyük göllerinin yaklaşık yarısı ciddi anlamda küçüldü. Görece bol yağış alan Birleşik Krallık gibi ülkeler bile, suya yoğun biçimde bağımlı gıda ve diğer ürünlerin ithalatına muhtaç olmaları nedeniyle risk altında bulunuyor.
BM Üniversitesi Su, Çevre ve Sağlık Enstitüsü’nden raporun yazarı Kaveh Madani, bu çalışmanın ortaya koyduğu tabloyu “rahatsız edici” bulduğunu, pek çok hayati su sisteminin zaten fiilen çökmüş durumda olduğunu söylüyor.

Madani, suyun ulusal ve uluslararası düzeyde işbirliği yaratma potansiyeline sahip, stratejik ama hâlâ yeterince değerlendirilmeyen bir fırsat olduğuna; solun ve sağın, Kuzey'in ve Güney'in önemini kabul ettiği ender başlıklardan biri olduğuna dikkat çekiyor.
Yeraltı sularının aşırı kullanımı, dünya genelinde şehirlerin çökmesine de neden oluyor. İran’ın Rafsancan kenti yılda yaklaşık 30 santimetre çökerken, ABD’de Tulare’de bu oran 28 santimetreye, Meksiko kentinde ise yılda yaklaşık 21 santimetreye ulaşıyor. Cakarta, Manila, Lagos ve Kabil de benzer biçimde etkilenen diğer büyük kentler arasında yer alıyor.
Raporda, su iflasının en somut göstergelerinden biri olarak Türkiye’de yoğun tarımsal üretimin yapıldığı Konya Ovası’nda oluşan yaklaşık 700 obruğa dikkat çekiliyor.

Konya ve çevresi, Su Güvenliği Atlası’nda da su stresinin en yoğun (aşırı) olduğu kırmızı alanlardan. Akdeniz Yangın Kuşağı’ndaki Yunanistan, İtalya ve İspanya ile birlikte kırmızı bir şerit üzerinde bulunan Türkiye’de, su stresinin “düşük” olduğu iller iki elin parmaklarını geçmiyor: Doğu Karadeniz ile Orta Karadeniz’in bir kısmı, Erzincan, Bingöl ve Malatya civarı ile Adapazarı ve Bolu tarafları.
Her iki çalışma da küresel su iflasının gelecekteki bir felaket senaryosu değil bugün yaşanan bir gerçek olduğunu ortaya koyuyor. Öyle ki bilim insanları “su stresi” ve “su krizi” gibi kavramların, dünyanın yeni su gerçekliğini tanımlamak için artık yetersiz kaldığını belirtiyor. Yaklaşık 2,2 milyar insan hâlâ güvenli biçimde yönetilen içme suyuna erişemiyor; 3,5 milyar insan güvenli sanitasyondan yoksun; neredeyse 4 milyar insan ise her yıl en az bir ay ciddi su kıtlığı yaşıyor. Dünya nüfusunun yaklaşık dörtte üçü, su güvensizliği ya da kritik düzeyde su güvensizliği yaşayan ülkelerde yaşıyor.
BM verilerine göre son 50 yılda insanlık yaklaşık 410 milyon hektar doğal sulak alanı kaybetti; bu alan, Avrupa Birliği’nin yüzölçümüne neredeyse eşit. Yok olan sulak alanlara yaklaşık 177 milyon hektarlık iç bataklık ve sazlıklar da dahil; bu da Libya’nın yüzölçümüne ya da Birleşik Krallık’ın yedi katına denk geliyor. Bu sulak alanların sağladığı ekosistem hizmetlerinin kaybı, 5,1 trilyon dolarının üzerinde bir değere yani dünyanın en yoksul yaklaşık 135 ülkesinin toplam gayrisafi yurtiçi hasılasına eşit.
Küresel gıda üretimi de, su miktarındaki düşüş ve bozulmaya giderek daha açık hâle geliyor. İnsanların dünyadan çektiği tatlı suyun yaklaşık %70’i tarımda kullanılıyor. Milyonlarca çiftçi, giderek azalan, kirlenen ya da tamamen ortadan kalkan su kaynaklarıyla daha fazla gıda üretmeye çalışıyor; üstelik Hindistan ya da Pakistan’daki bir su krizi, bu ülkelerden yapılan pirinç ihracatı üzerinden dünyanın pek çok bölgesini de doğrudan etkileyebiliyor.
Yaklaşık üç milyar insan ve küresel gıda üretiminin yarıdan fazlası, toplam su depolamasının zaten azaldığı ya da istikrarsız olduğu bölgelerde yoğunlaşmış durumda. Yaklaşık 170 milyon hektar tarım arazisi (Fransa, İspanya, Almanya ve İtalya’nın toplam yüzölçümüne yakın) yüksek ya da çok yüksek su stresi altında. Tuzlanma, yaklaşık 82 milyon hektar yağmurla beslenen tarım arazisini ve 24 milyon hektar sulanan tarım arazisini bozarak, dünyanın başlıca gıda havzalarında verim kaybına yol açıyor.
Eşitliği merkeze alan bilinçli bir yaklaşım benimsenmediği sürece su iflasının maliyeti orantısız biçimde çiftçilere, kırsal topluluklara, yerli halklara, kayıt dışı kent sakinlerine, kadınlara, gençlere ve diğer kırılgan gruplara yüklenecek. Bunu önlemek için hükümetlerin ilk olarak kriz yönetiminden iflas yönetimine geçmesi gerekiyor. Rapor, 2026 ve 2028 BM Su Konferansları’nın, 2028’de sona erecek Su Eylemi On Yılı’nın (Water Action Decade) ve 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri takviminin, küresel su gündemini yeniden kurmak için kullanılmasını öneriyor.
Mandani küresel su iflası ilanını şöyle yorumluyor:
"Sert uyarılarına rağmen, bu rapor bir umutsuzluk beyanı değildir. Bu, dürüstlük, gerçekçilik ve dönüşüm çağrısıdır. İflas ilan etmek pes etmek değil, yeni bir başlangıç yapmaktır. Su iflasının gerçekliğini kabul ederek, nihayet insanları, ekonomileri ve ekosistemleri koruyacak zor kararları alabiliriz. Bunu geciktirdikçe, var olan zarar daha da artacaktır."










