Türkiye'de ürün ihtisas borsacılığı üzerine

Ali Cem Suca - Anadolu ÜPAK Genel Müdürü

Tarım ve gıda, hem gıda arz güvenliği bakımından, hem de kendi ayakları üzerinde duran ülke tarımı ve ekonomisi bakımından günümüzün en önemli konularından. Tarım ve gıda arz güvenliğinin ne kadar önemli olduğu, önce pandemide, sonrasında ise Rusya- Ukrayna savaşında çok daha net bir şekilde ortaya çıktı. Pandemi sürecinde dünyanın en önemli iki buğday üreticisi, Rusya ve Ukrayna, belirli dönemler itibarıyla hububat kapılarını dünyaya kapattılar. Böylece Rusya, Ukrayna ile savaşa girdiğinde Putin’in sadece enerji kozu olduğunu düşünenler, hububat kozunu gözardı ederek yanıldıklarını gördüler.

Türkiye'de de hem gıda hem de ekonomi açısından tarım her geçen gün daha önemli hâle geliyor. Buna rağmen ülkemizde tarım, gelişmiş ülkeler ile kıyaslandığında geride kalıyor. Bu noktada, üç ana unsur ön plana çıkıyor: Finansman, üretim ve dağıtım. Önem sıralaması bakımından bunlar arasında finansmanı, üretim ve dağıtım aşamaları takip eder.

Tarımın finansmanı konusunda öne çıkan çözüm yollarından biri ise Ürün İhtisas Borsacılığı ve Lisanslı Depoculuk Sistemi’dir.

Ürün İhtisas Borsacılığı

Ürün İhtisas Borsacılığı, üç ana bacaktan oluşan ve birbirinin devamı olan bir zincirdir: Lisanslı Depoculuk, Ürün İhtisas Borsası ve Aracılı Sistem.

Sistem, ürünlerin belirli koşullarla denetim ve gözetim altında depolanması, ürün ihtisas borsasında kaydileştirilmesi, yani elektronik hâle gelmesi ve aracılı sistem aracılığıyla ürün ihtisas borsasında alım-satıma konu edilmesi üzerine kurulmuştur. 

Lisanslı Depoculuk Sistemi

Türkiye'de lisanslı depoculuk konusundaki çalışmalar, TOBB ve TMO öncülüğünde 1990’lı yıllarda başlamış, bilahare Tarım Bakanlığı ve Ticaret Bakanlığı’nın destek ve katkıları ile artarak devam etmiştir. 

10.02.2005 tarih ve 5300 Sayılı “Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Kanunu” 17.02.2005 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiş ve ardından ikincil mevzuat olarak yönetmelikler yayımlanmaya başlanmıştır. 26.02.2010’da bu alandaki ilk şirket olan TMO-TOBB Tarım Ürünleri Lisanslı Depoculuk Sanayi ve Ticaret A.Ş., TMO ve TOBB ortaklığında kurulmuştur. Sonrasında, diğer lisanslı depoların kurulmasıyla sistem ülke geneline yayılmış ve 2023 yılı sonu itibarıyla 186 faal lisanslı depo ve toplamda 261 şubeye ulaşmıştır.

Türkiye Ürün İhtisas Borsası A.Ş. (TÜRİB)

Sistemin ikinci halkası, Türkiye Ürün İhtisas Borsası’nın (TÜRİB) 2018 yılında kurulması ve Spot Piyasa’nın 26 Temmuz 2019’da faaliyete başlaması ile hayata geçmiştir. 17 adet ürünün lisanslı depolara depolanması ve hemen akabinde Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde Elektronik Ürün Senetleri'nin (ELÜS) oluşturulmasıyla ürün depolarda saklanırken, aynı zamanda TÜRİB’de alım-satıma konu olan bir finansal enstrüman hâline de dönüşür.

Sermaye piyasalarındaki pay senetlerine benzer şekilde, ELÜS’ler, TÜRİB’de lisanslı depoculuk kapsamında işlem görmektedir. Aradan geçen 5 senelik süre zarfında, mudi ve yatırımcı sayısı artmış; daha şeffaf ve adil fiyat oluşumu sağlanmıştır. Lisanslı depoculuk kapasiteleri de gün geçtikçe artmaktadır. Mümkün olan en kısa zamanda, mümkün olan azami oranda, daha fazla ürünün hem çeşit hem miktar olarak, lisanslı depoculuk sistemine dahil edilmesi önem arz etmektedir.

Sistemin avantajları

Sistemin ana avantajları, üreticinin ürünü elinden anında çıkarmak zorunda kalmaması, ürünlerin uzun süreler depolanabilmesi, fiyatların daha adil ve şeffaf bir ortamda oluşması, tarım piyasalarındaki risklerin ve fiyat belirsizliklerinin azalması ve tarımın finansman ayağında elektronik alım-satıma konu olabilen bir enstrüman yaratılması olarak özetlenebilir.

Bunlara ilaveten, ELÜS’lere yönelik desteklerle çiftçiler, ürünlerini lisanslı depolarda saklayarak ve ELÜS’e bağlayarak nakliye desteği, analiz desteği, kira desteği ve muhtelif vergi istisnalarından oluşan devlet teşviklerinden istifade ederler.

TÜRİB’de artan işlem hacmi, ELÜS’lerin finansal sistemde kalıcı bir yere sahip olacağına işaret etmektedir.

• ELÜS ile tarımsal ürün varlığı nakde dönüşür.

• ELÜS piyasası likittir.

• ELÜS satarak hızlı nakit girişi sağlanır.

• ELÜS alarak tarım piyasalarına yatırım yapılabilir.

Aracılı Sistem ve Ürün Piyasası Aracı Kurumları (ÜPAK)

Aracılık, T.C. Ticaret Bakanlığı tarafından faaliyet izni verilen ve TÜRİB tarafından Borsa Üyeliği’ne kabul edilen Ürün Piyasası Aracı Kurumları (ÜPAK) tarafından müşterilerin ELÜS ve ELÜS’e dayalı vadeli işlem sözleşmelerine ilişkin alım veya satım emirlerinin müşteri adına ve hesabına TÜRİB’e iletilmek suretiyle gerçekleştirilmesidir. 

Bu noktada ÜPAK’lar, sistemin son halkası olarak ortaya çıkmıştır. 2024 yılından itibaren, “Aracılı Sistem”e geçilecek ve mudi/müşteri kayıtları ile TÜRİB’e emir iletimi, ÜPAK’lar tarafından gerçekleştirilecektir. “Aracılı Sistem”, tarımsal piyasalarda sermaye piyasalarının örnek alınması ve revize edilerek uyarlanması suretiyle kurgulanmıştır. Sermaye piyasası aracı kurumları ve bankalar, 31.12.2026 tarihine kadar söz konusu piyasada “aracı” olarak faaliyet gösteremeyeceklerdir.

Anadolu Ürün Piyasası Aracı Kurumu A.Ş. (Anadolu ÜPAK)

Anadolu ÜPAK, 5 Ocak 2024 tarihi itibarıyla, “Türkiye’nin Ürün Piyasası Aracı Kurumu” mottosu ile 23 adet İç Anadolu ve Karadeniz Ticaret Borsası sermayedarlığı ile kurulmuştur. Anadolu ÜPAK, sermaye piyasalarında bir sermaye piyasası aracı kurumu ne yapıyorsa, aynısını tarım piyasalarında gerçekleştirecektir. 

TÜRİB ve aracılı sistem yol haritası

Spot Piyasa

Spot piyasalarda “aracılı sistem”e geçişten bir sonraki aşama, “kredili işlemler, gün içi alım satımlar, yatırım danışmanlığı vb. hizmetler” olacaktır. Söz konusu hizmetler ile sermaye piyasalarından yatırımcı gelecek; işlem hacmi, likidite ve derinlik artacaktır. 

Vadeli İşlemler Piyasası

Pek tabii ki TÜRİB'in bir sonra açacağı piyasa, tarım ürünlerinin olmazsa olmazı, “Vadeli İşlemler Piyasası”dır. Bu piyasa ile sanayici ve tüccar kesimi, girdi maliyetlerini daha rahat planlayabilecek ve kendilerini “fiyat anlamında” koruma altına alabilecektir. 

Sonuç olarak, Ürün İhtisas Borsacılığı ve Lisanslı Depoculuk Sistemi, tarım piyasalarımız ve nihayetinde ülke ekonomimiz için önemli katma değer yaratan, çiftçileri koruyan, vadeli işlemlerin gelmesi ile birlikte sanayici ve tüccarımızı kur ve fiyat riskinden koruyan ve tarıma finansman açılımı getiren bir sistemdir. Hızla büyüyen sistemin çok daha hızlı bir şekilde geliştirilip ülke geneline yayılmasından elde edilecek faydalar da büyüktür.