Yeni megatrend: Sanayisizleşme

Hem gelişmiş hem de gelişen bazı ekonomilerde gözlenen, son dönemde gündemdeki ağırlığı iyice artan bir yapısal dönüşüm trendi olan sanayisizleşme (deindustrialization) ifadesini önümüzdeki yıllar boyunca sıklıkla duyacağız. Bu yazımızıda da bu kavramın temel bileşenlerine değineceğiz.

Nedir? 

Sanayisizleşme, bir ekonomide sanayi sektörünün (özellikle de imalat sanayiinin) ekonomideki ağırlığının, diğer bir ifadeyle göreli öneminin azalması anlamına gelir. Teknik olarak, sanayisizleşme toplam GSYH içinde imalat sanayiinin payının düşmesi olarak da özetlenebilir. Bu durum genellikle GSYH’nin küçülmesi anlamına değil, bileşenlerinin ağırlıklarının değişmesi (örneğin GSYH içinde sanayiden azalan kısmı hizmetler kaleminin alması) şeklinde kendini gösterir.

Ekonomilerin gelişme yolculuklarında tarımdan sanayiye oradan da hizmetler sektörüne kaydıkları yönündeki teorinin desteklediği bu yapısal dönüşüm trendi kendini pek çok gelişmiş ekonomide göstermiştir. Örneğin ABD’de 1970’lerde GSYH içindeki payı %25’e yaklaşan imalat sanayiinin bugünkü payı %10’lar seviyesindedir. Benzer durum istihdam dağılımında da (teknolojik gelişim ve imalat tekniklerinin gelişmesiyle üretim faktörleri içinde işçiliğin payının azalmasının da şüphesiz bir etkisi olmakla birlikte) izlenmektedir.

Nasıl gelişir?

Sanayisizleşme sürecinin başlaması ve olgunlaşmasını tek bir değişkene bağlamak olası değildir. Süreç, bir dizi ekonomik, teknolojik ve siyasi nedene bağlı olarak ve ekonomilerin yerel dinamikleriyle şekillenir.

Bir ekonomide, hanehalkının gelir düzeyi yükseldikçe harcama alışkanlıkları da değişir. Bu aşamada, artık gelir esnekliği daha yüksek olan hanehalkının temel ihtiyaçlarını karşıladıktan sonra hizmetlere olan talebinin artış hızı (turizm, kültür, finansal hizmetler vb.) endüstriyel ürünlere olan talebin artış hızına kıyasla yüksek seyreder. Bu durum da temel imalat ürünlerine yönelik hanehalkı talebinin ve (orta/uzun vadede), imalat sektörünün GSYH içindeki payının düşmesi eğilimini güçlendirir.

Küresel ticaretin serbestleşmesi, imalat sanayiinin maliyetlerinin daha ucuz olduğu ülkelere kayması eğilimini güçlendirir. Hanehalkı geliri yüksek olan gelişmiş ekonomilerde işçilik maliyetlerinin yüksekliği (ki bu konu ayrı bir makale konusu olmayı hak eden derinlikte önemli bir başlıktır), David Ricardo’dan bildiğimiz karşılaştırmalı üstünlükler (comperative advantage) teorisinin uygulanışını gerçek dünyada görmemizi sağlar. Bugün, gelişmiş ekonomilerde yerleşik ve imalat yapan pek çok küresel şirketin imalat üslerinin Asya ve Latin Amerika’daki düşük maliyetli ülkelere kayması bu bağlamda doğal bir sonuçtur. Bu süreç, gelişmiş ekonomilerde imalatın GSYH içindeki payının küçülmesine, gelişen ekonomilerde ise büyümesine yol açar.

Hayatın hemen her noktasına doğrudan ya da dolaylı olarak etki eden politika tercihleri ve siyasi faktörler de bu kavram dahilinde önemli değişkenler arasındadır. Hükümetlerin izlediği ekonomi politikaları sanayisizleşme hızını doğrudan etkileyebilir. Örneğin 1980’ler İngiltere’sinde ağır sanayide devlet desteğinin azaltılması, ülkede bu dönüşümü hızlandıran en önemli faktörler arasında sayılır. Serbest pazar işbirlikleri de bu başlık altında yer verilebilecek bir başka politik unsur olarak değerlendirilebilir.

Girişte kısaca değindiğim teknolojik gelişim süreci de bu manzarada etki sahibidir. İmalat sanayiinde verimlilik artışları (otomasyon, dijitalleşme vb.) sayesinde fabrikalarda aynı miktarda ürünü üretmek için daha az işgücüne ihtiyaç duyulur. Bu durum, imalat kanadının toplam içinden aldığı payı azaltmasa da istihdam tarafında daralmaya yol açan önemli bir etmendir.

Bunlarla sınırlı olmamakla birlikte, bir ülkenin yer altı kaynaklarının çeşitliliği ve hacmi, toplumsal alışkanlıklar, sendikalaşma, eğitim sisteminin eleman arzını destekleme potansiyeli gibi çok sayıda değişken de bu trendin gelişimi üzerinde etki sahibidir.

Dezavantajları ve avantajları

Sanayisizleşme kavramının işgücü, büyüme, verimlilik ve dış ticaret gibi başlıca göstergeler üzerinde hem olumsuz hem de olumlu etkileri bulunur.

İmalat sektörünün daralması, özellikle bu sektörde çalışan mavi yakalı işçiler için iş kaybı riski anlamına gelir. Fabrika kapanmaları sonucunda aynı becerilere sahip işçilerin hizmet sektöründe hemen iş bulması her zaman kolay olmayacağından burada doğrudan bir geçişkenlikten bahsetmek de mümkün değildir. İşgücü havuzunda, uzmanlık ve kabiliyetlerin talebi karşılayamaması hali de ekonomide yapısal işsizlik oranını artırma potansiyeli taşır.

Hızlı yaşanan bir dönüşüm sürecinin tetiklediği sektörel istihdam dengesizliği, imalat sanayiinde işlerini kaybeden ve hizmetler tarafında uzmanlıkları düşük kalan işgücünün hem ücretlerinde hem de çalışma koşullarında bozulmaya yol açabilir. Kamuoyunda “orta sınıfın erimesi” olarak bilinen bu olgu, ülke içinde coğrafi olarak da eşit olarak dağılmadığından dengesizliğe bir boyut daha eklenebilir.

İmalat sanayii, tarihsel olarak inovasyonun kalbi olma misyonunu taşır. Sanayisizleşme süreci, bu bakış açısıyla ekonominin geleneksel inovasyon gücünün törpülenmesine yol açabilir. Hizmetler sektöründe, özellikle kişisel hizmetler dikeyinde bu eğilim oldukça sınırlıdır. Bu durum, uzun vadede ekonomilerde durgunluk eğilimini besleme potansiyeli taşır ki AB’nin mevcut durumunu bu sebebe bağlayan ekonomistlerin sayısı az değildir.

Hizmet ihracatının gelişmesi zaman alır ve rekabet koşulları da imalata kıyasla kırılgandır. Sanayisizleşme, bu kası güçlü olmayan ekonomilerde ihracat kanadını zayıflatarak ödemeler dengesinde bozulma eğilimini güçlendirebilir. Ödemeler dengesinde kalıcı bozulma ise daha yapısal sorunların temelini oluşturma potansiyeli barındırır.

Madalyonun diğer yüzünde ise refah seviyesi yer alır. Diğer sektörlerin imalatı ikame edebildikleri vakalarda hanehalkının gelir seviyesi arttıkça talep seviyesi de artmaktadır. Artan talep büyük oranda temel imalat mallarından hizmetlere doğru kaydığından toplum genel olarak eğitim, sağlık, eğlence gibi alanlarda daha fazla harcama yapar.

Bu süreçte, ithalatın artması, tüketiciler için daha ucuz ve çeşitli mallara erişim anlamına gelir. Görece daha ucuza ithal edilen ürünler de pratikte hanehalkının satın alma gücünü artırır. Bu etki kendini teknolojinin geniş kesimlere yayılmasına kadar geniş bir alanda hissettirir.

Söz konusu dönüşüm süreci, finans, yazılım, bilgi teknolojileri gibi alanların gelişmesine paralel olarak orta/uzun vadede nitelikli beyaz yakalı istihdam havuzunu artırır. Bu da katma değeri daha yüksek olan start-up şirketlerinin doğumuna ve dijital ekonominin yükselişine öncülük eder.

Bunların yanında geleneksel imalat kollarının (madencilik, çelik, kimya vb.) yarattığı olumsuz çevresel etkilerin azalması, yerel çevre kalitesini de iyileştirebilir. Bu da toplumun ortalama yaşam süresine kadar pek çok alanda olumlu etkiler yaratabilir. Üstelik bu alanlar, yüksek miktarda sermaye çekme kapasitesi açısından, ihracat kanalıyla olumsuz etkilenen ödemeler dengesinin toparlanmasına katkı verebilir.

Sonuç

Haber akışımızda sıklıkla görmeye başladığımız ve görmeye devam edeceğimiz sanayisizleşme süreci avantajları ve dezavantajlarıyla birlikte gelen topyekun bir dönüşüm sürecidir. Düz bir bakış açısıyla, toplumun zenginleşmesinin doğal bir sonucu olarak da değerlendirilebilecek olan bu süreç, pratikte istihdam ve dış ticaret cephesinde zorlayıcı etkiler yaratan, uçtan uca çok iyi bir şekilde yönetilmesi gereken bir yapısal dönüşüm sürecidir.

Bu süreçte sadece ekonomik faktörlerin mevcut durumu değil, istihdamın yeninden eğitilmesi ve uzmanlaştırılmasından, yeni tip yatırımlar için yatırım ortamının iyileştirilmesine kadar çok sayıda anahtar faktörün takibi ile yönetimi sorunsuz bir dönüşüm için ön şarttır. İzlenecek çok boyutlu ve derinlikli bir dönüşüm yönetimi politikası olmadan “haydi sanayisizleşelim” diyerek hızlı aksiyonlarla adımlar atmanın yeni bir grup yapısal soruna yol açabileceğini hiçbir şartta unutmamak gerekir.