Gıdadan hazır giyime pek çok oyuncunun yer aldığı perakende sektörü 3 yıl süren uzun, zorlu bir yolculuğu geride bırakıyor. Bugün perakendeciler en çok artan maliyetler, işçilik ve değişen müşteri beklentileri ile baş etmeye çalıyor. Peki sektörün üstünde gezinmeye artık alışkanlık haline getirmiş kara bulutlar 2023’te dağılıyor mu?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2022’nin Z raporu</h2>Pandemi, pandeminin gerilemeye başladığı döneme denk gelen Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ve etki alanını her geçen gün genişleten enflasyon ortamı… Geçtiğimiz yıl boyunca, tedarik zincirindeki zorluklar, enflasyonist fiyatlandırma, ekonomik belirsizlik ve jeopolitik faktörler tüm dünyada perakendecileri derinden etkiledi. Ayrıca pandemi döneminde iş gücünün farklı alanlara kayması da sektörün üstesinden gelmesi gereken bir problem haline geldi. Ancak yeni yılla birlikte müşterilerde alışveriş yolculuğuna olumlu bir bakışın ve odaklanmanın söz konusu olduğu düşünülüyor. Ancak öte yandan Dünya Ekonomik Forumu tarafından yapılan <a fr-original-style="" href="https://www.ipsos.com/en/inflation/global-inflation-monitor-november-2022" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bir araştırmaya göre,</a> her 10 tüketiciden 7'si önümüzdeki yıl maliyetlerin artmasını bekliyor ve bu da sektörün önündeki tabloyu belirsizleştiriyor. Statista’nın <a fr-original-style="" href="https://www.statista.com/statistics/443522/global-retail-sales/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">verilerine göre</a> ise değişimin başlangıcı olarak kabul edilen 2020'de yaklaşık 23,74 trilyon dolar olan global perakende satışlarının 2025'te yaklaşık 31,7 trilyon dolar olacağı tahmin ediliyor. Peki bu büyümenin bir parçası olmak isteyen perakende şirketlerinin önünde nasıl bir yol var?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2023 portresi</h2>Perakendeciler yeni normale uyum sağlamaya çabalarken, sorunsuz bir deneyim ve dijital dünya perakendenin geleceğini şekillendiriyor. 2023’te sektördeki kasvetin dağılması umulurken, enflasyon soru işareti olarak havada asılı kalmaya devam ediyor. Perakende sektörünün bir yanında olumsuz ihtimaller kol gezerken, bir yanında trendler bambaşka bir gelecek ihtimaline öz kırpıyor:<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tehditler</h3>Durgunluk:&nbsp;Enflasyonun hızı kesiliyor gibi görünüyor ancak makroekonomik güçler isteğe bağlı harcamalar için bir tehdit olmaya devam ediyor. Bazı ekonomistler, talebi yavaşlatma ve fiyatları kontrol etme çabalarının sonucu olarak durgunluğun kaçınılmaz olduğunu savunuyorlar.&nbsp;Ufukta iflaslar:&nbsp;2020’de pandeminin perakendecileri vurmasıyla birlikte iflas başvuruları artmıştı. Ancak pandemi sonrasında dönemde perakendeciler için piyasa olumlu yönde değişmişti. &nbsp;2023’e yaklaşırken enflasyon ve ekonomik belirsizlik tüketici harcamalarını etkiledi. Bu da yeni yılda sektörde iflasların yeniden canlanması anlamına gelebilir.&nbsp;<h3 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Fırsatlar</h3>Çok kanallı pazarlama ve yeni reklam alanları: Alışveriş yolculuklarında farklı cihaz ve platformları kullanan müşteriler için şirketin birden fazla kanalda yer almak hayati önem taşıyor. Bu da perakendeciler için mağaza içi, çevrimiçi, sosyal medya ve SMS dahil olmak üzere hem fiziksel hem de dijital kanalları kapsayan bir pazarlama ve iletişim stratejisine sahip olmak demek. Fiziksel mağazalar ve web siteleri, perakendeciler ve perakende mağazalarında faaliyet gösteren satıcılar için giderek daha önemli reklam alanları haline geliyor. Web siteleri, mağaza içi ekranlar, mobil uygulamalar ve akış hizmetlerindeki reklam alanı satışlarının büyüme eğilimini sürdüreceği öngörülüyor.Kişiselleştirme:&nbsp;Müşteriler kişiliklerine, yaşam tarzlarına, tercihlerine ve tanımlayıcı özelliklerine uygun hale getirilmiş ürünlere, tekliflere ve marka deneyimlerine giderek daha fazla önem veriyor. New York merkezli danışmanlık şirketi McKinsey &amp; Company'ye göre, <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/capabilities/growth-marketing-and-sales/our-insights/the-value-of-getting-personalization-right-or-wrong-is-multiplying" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tüketicilerin %71'i&nbsp;</a>şirketlerin kişiselleştirilmiş hizmetler sunmasını bekliyor ve bu olmadığında %76'sı hüsrana uğruyor. Bu da perakende sektöründe kişiselleştirme rüzgarlarının esmeye devam edeceğini gösteriyor.Metaverse: Perakende sektöründeki metaverse yöneliminin 2023’te de hız kesmeden devam etmesi bekleniyor. Geçen yıl, sektörde çeşitli şirketlerin markalarını tanıtmak ve daha genç tüketicilerle bağ kurmak için sanal alanlarda etki alanını genişletmesini izledik. Gucci, H&amp;M, Puma ve <a fr-original-style="" href="https://www.retaildive.com/news/gap-roblox-teen-expression-metaverse/624002/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Gap</a> metaverse’e adım atan şirketlerden birkaçı oldular. McKinsey, meta evreninin 2030 yılına kadar 5 trilyon dolar değerinde olabileceğini ve özellikle e-ticaret üzerinde tahmini 2 trilyon ila 2,6 trilyon dolar etki yaratabileceğini <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/capabilities/growth-marketing-and-sales/our-insights/value-creation-in-the-metaverse" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tahmin ediyor.</a>TikTok, Instagram ve Canlı Yayın Alışverişi:&nbsp;TikTok'un “Sizin İçin” akışı ve Instagram'ın alışveriş sekmesi gibi algoritmalar, sosyal medyada bir keşif aracı olarak markaların ve influencerların hedefli reklamlarını ve organik içeriklerini değiştiriyor. 2022, pazarlamacıların bu alanların gücünü keşfettiği bir yıl oldu. Öte yandan sosyal medya, markaların canlı yayın akışları aracılığıyla etkileşimli alışveriş etkinliklerine ev sahipliği yapmasını mümkün kıldı. Coresight Research yaptığı araştırmanın sonucunda canlı yayın e-ticaret penetrasyonunun 2022'de 20 milyar dolardan 2025'te 57 milyar dolara çıkacağını <a fr-original-style="" href="https://coresight.com/research/coresight-bites-livestreaming-e-commerce-gains-ground-in-the-us/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tahmin ediyor.</a>Çevreci ve sürdürülebilir perakende:&nbsp;2022’de pek çok marka geri dönüştürülmüş malzeme kullanımı için kolları sıvadı. Bu, kullanılmış ürünleri geri dönüştürmeye yönelmek ve geri dönüştürülmüş malzemelerden yapılmış kapsül koleksiyonlarının piyasaya sürülmesi demekti. Zara ana şirketi Inditex ve <a fr-original-style="" href="https://www.retaildive.com/news/recycled-cotton-company-recover-raises-100m-in-funding-led-by-goldman-sach/625314/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Goldman Sachs Asset Management</a> dahil olmak üzere birçok büyük şirket geri dönüştürülmüş malzeme girişimlerine yatırım yaptı. Sosyal ve çevresel sorumluluğu günlük iş modellerine yerleştiren markalara öncelik veren genç müşteri nüfusu markaların bu adımı atmasında etkili oldu. Bu nedenle önümüzdeki dönemde perakendecilerin ürün tedariki, paketleme ve teslimatla ilgili değişen tüketici beklentilerine nasıl yanıt verdiği konusu da kritik olacak.Kurumsal Sosyal Sorumluluk: Tüketiciler, sosyal sorumluluk konusunda yatırım yapan şirketleri desteklemeye daha meyilliler. Araştırmalar, alışveriş yapanların %77'sinin dünyayı daha iyi bir yer haline getirmeye kendini adamış şirketlerden alışveriş yapmaya motive olduğunu ve %55'inin şirketlerin önemli çevresel, politik ve sosyal konularda tavır alması gerektiğine inandığını <a fr-original-style="" href="https://online.hbs.edu/blog/post/corporate-social-responsibility-statistics" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gösteriyor.&nbsp;</a><h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sözün özü</h2>Perakende sektörü ayakları sağlam basan bir gelecek için bazı yollardan geçmeyi göze almak durumunda. Geri dönüşüm ve yeniden kullanıma verilen önem arttıkça tüketiciler daha az ürün satın alacak ve ürün yaşam döngüsünü anlamaya daha fazla yatırım yapacak. Öte yandan çevresel faaliyetlerin yanı sıra sosyal faaliyetlere de önem veren şirketlerin tüketiciler arasında yıldızı parlayacak. Bütün bunların yanı sıra dijital dünyadaki trendler de sektörün geleceğini şekillendiren en önemli etmenler arasında yer alacak.&nbsp;

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İş dünyasındaki en önemli gelişmeler.

Pareto

Perakende sektöründe neler oluyor?

Perakende sektörü: Kara bulutlar dağılıyor mu?

Pareto'nun aralık sayısını konuşmak adına bir araya geldiğimiz toplantıda temamızı "İş yerinde konuşamadıklarımız" olarak belirlediğimizde konu başlıkları arasında regl izni de vardı. "Bu konuyu ben mi yazsam," diye düşünürken bir anlık da olsa çekindiğimi fark ettim ve "İşte tam da bu yüzden yazmalıyım," dedim. Çünkü regl olduğumuz ilk günden itibaren hayatımıza giren bu&nbsp;"çekinme" hali peşimizi hiç bırakmıyor.Şu anda bu satırları okuyan kadınların pek çoğu eminim ne demek istediğimi anlıyordur. Özellikle erkek kardeşin, babanın olduğu evlerde onlara bizde "farklı" bir durum olduğunu hissettirmemeye çalışmakla başlayan bu çekinme hali lise koridorlarında, sonra üniversite kampüslerinde, en sonunda da yazımızın asıl gündemini oluşturan&nbsp;iş yerlerinde bizi hep takip ediyor. Aman erkekler görmesin, duymasın, mümkünse bilmesin (!). Pedlerimizi çantalarımızdan gizlice çıkarıp okul pantolonlarımızın ceplerine, hırkalarımızın kollarına saklayıp lavaboya götürdüğümüz lise koridorlarından iş hayatında regl izinlerini konuştuğumuz günlere gelmemiz her şeye rağmen umut verici. Buradan&nbsp;"Sırf göğüslerini kimse fark etmesin diye kaç kız çocuğu Kambura'da kambur yürüyor, farkında mısınız?"&nbsp;satırlarını yazan Hakan Günday'a ve bu kız çocukları kambur yürümesin diye her alanda mücadele veren tüm kadınlara selam olsun.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Regl izni tartışmaları</h2>Regl izni yıllardır dünyanın çeşitli yerlerinde gündeme geliyor ve tartışmaları da beraberinde getiriyor. Araştırmalar kadınların <a fr-original-style="" href="https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30885768/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaklaşık %85'inin</a> regl dönemlerinde ağrılı şişkinlik, kramp ve şiddetli karın ağrısı&nbsp;çektiğini ortaya koyuyor. Kadınlara regl oldukları dönemde birkaç gün ücretli veya ücretsiz izin verilmesini içeren hak kimileri tarafından erkek çalışanlara haksızlık olacağı, kimileri tarafındansa bu iznin kadınları zayıf göstereceği düşünülerek eleştiriliyor.Kimileriyse konuya çok gerçekçi, bambaşka bir çerçeveden yaklaşıyor ve işe alımlarda kadınlara yönelik ayrımcılığın, erkekleri tercih etme eğiliminin güçlenebileceğinden endişeleniyor. Günümüzde dahi kadınların başvurdukları iş pozisyonları için katıldıkları görüşmelerde basmakalıp düşüncelerin etkisiyle "Anne olmayı planlıyor musunuz?" sorusuyla karşılaştığını ve bu tip durumlarda genellikle aynı pozisyon için benzer yetkinliklere sahip erkeklerin tercih edildiğini düşünürsek her ay kullanılan bir iznin hayata geçmesi durumunda kadın istihdamı konusunda ürkütücü senaryolarla karşılaşabiliriz.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Regl izninin tarihi</h2>Konu hakkında konuşmaya başlamadan önce biraz tarihin sayfalarına karışalım. Tarihte ilk regl izninin 1921'de devrim sonrası Sovyetler Birliği'nde bazı iş sektörlerinde uygulamaya konulduğu ancak kalıcı olmadığı <a fr-original-style="" href="https://en.wikipedia.org/wiki/Menstrual_leave" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">biliniyor</a>. Halihazırda Japonya ve bazı diğer Asya ülkelerinde bu izin yürürlüğe alınmış olsa da henüz yaygınlaşmış değil. Tarihler 2022'nin mayıs ayını gösterene kadar çalışma koşullarıyla ilgili genellikle "örnek" gösterilen Avrupa ülkeleri&nbsp;arasında bile yasal olarak bu izni veren bir ülke bulunmadığını hatırlatmakta fayda var. 2017'de İtalya parlamentosunda görüşülen ancak hayata geçmeyen bu uygulamaya yasal düzenlemeyi getiren ilk Avrupa ülkesiyse İspanya oldu.Türkiye'de regl izni ilk olarak 2004'te yalnızca "ağır ve tehlikeli işler" kapsamına giren işlerde çalışan kadınlara tanınmış ve izin süresi 5 gün olarak belirlenmişti. Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği'nde yer alan bu madde pratikte uygulamaya geçmedi. Geçtiğimiz haftalarda CHP, kadın çalışanlara regl izni verilmesi için TBMM Başkanlığı'na kanun teklifi sundu. Ancak konunun nasıl sonuca bağlanacağını, özellikle mavi yakalı personel istihdam eden şirket patronlarının bu konuya nasıl yaklaşacağını bekleyip göreceğiz.Yasal düzenlemeler bir yana kimi şirketler hem Türkiye'de hem de dünyada çalışan mutluluğunu artırmak adına çalışanlarına regl izni hakkı tanıyor. Örneğin Unilever, Zomato, Fibabanka ve Vigo çalışanlarına regl izni tanıyan şirketler arasında yer alıyor. Unilever Kuzey Afrika ve Orta Doğu'daki çalışanlarına ağrı veya komplikasyon yaşamaları durumunda 1 günlük ücretli izin sağlıyor. Buna ek olarak Türkiye'de bazı barolar ve belediyeler de çalışanlarına regl izni veriyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kadınlar ne düşünüyor?</h2>"Regl izni" hakkında görüş belirtenlerin, "olmalı" veya olmamalı" diyenlerin birçoğu erkek. Ancak konunun asıl öznesinin kadınlar olduğunu göz önüne alarak farklı sektörlerde çalışan kadınlara görüşlerini almak adına ulaştım. Bankacılık sektöründe çalışan Sinem Akdoğan reglinin ilk gününde inanılmaz sancı çektiğini, güçlü ağrı kesiciler aldığını ve ilaçların uyku yaptığını, bu nedenle çalışmakta oldukça zorlandığını belirtiyor. Regl izninin kadınları iş gücünden uzaklaştırabileceği fikrine katılıyor ve bir sağlık sorunu olduğu için doktor raporuyla&nbsp;izin kullanılması gerektiğini, kendi şirketinde de prosedürün bu şekilde ilerlediğini söylüyor. Regl izni verilmesi durumunda kadın çalışanların bir kısmında mutluluğun artacağını kabul ediyor ancak "diğer çalışanlar düşünüldüğünde bu ayrımcılığın huzursuzluk yaratabileceğini" savunuyor ve ekliyor:&nbsp;"Aslında her şirket adil olabilmek adına tüm çalışanlarına nedenini açıklamasına gerek kalmayacak şekilde 'Kendimi iyi hissetmiyorum' izni hakkı tanımalı."Enerji sektöründe çalışan Elif H. erkek egemen bir sektörde çalışmanın bazı zorluklarıyla karşı karşıya. Regl olduğunda çalışmakta çok zorlanmasına rağmen bunu yöneticisiyle doğrudan paylaşamıyor, genellikle üstü kapalı olarak ifade etmeye çalışıyor. Regl izninin uygulamaya konulması hâlinde kadınların psikolojisi üzerinde çok olumlu bir etki yaratacağını ifade ediyor.Teknoloji sektöründe faaliyet gösteren bir startup'ta çalışan Cansu Kardaş ve Selin Mısırlı regl olduklarında çalışmakta güçlük çektiklerini, özellikle ilk gün ağrılarından ötürü günü planlamakta çok zorlandıklarını dile getiriyor. Yöneticileri erkek olmasına rağmen durumu rahatlıkla paylaşıp anlayışla da karşılanmalarına rağmen herkesin kendi şirketlerinde çalışanlar kadar şanslı olmadığının farkındalar. Bu yüzden bu iznin çalışan kadınların mutluluğunu artıracağını düşünüyor ancak kadın istihdamı yüksek olan şirketler için çalışma döngüsünün yeniden planlanması gibi zorluklarla karşılaşılabileceğini belirtiyorlar.&nbsp;Bankacılık sektöründe çalışan Hande Aksoy ise konuya kadınların birçoğunun çok yakından tanıdığı bir gerçekle yaklaşıyor: Mansplaining. Regl izninin pozitif ayrımcılık olsa da gerekli olduğunu ancak erkeklerin bunu yeni bir mansplaining aracı olarak kullanmasından endişe duyduğunu ifade ediyor. Halihazırda kadınların fikirlerini belirtirken ufacık seslerini yükselttiklerinde veya suratları azıcık asıldığında karşılaştıkları "Özel gününde misin?" sorusunun bu izinle beraber çok daha farklı bir boyuta evrilmesi mümkün. Erkek iş arkadaşlarının "Keşke biz de regl olsaydık", "Senin izin günün geliyor herhalde" gibi söylemleriyle karşılaşmak pek çok kadın için eminim ki şaşırtıcı olmayacaktır.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nedir?&nbsp;"Mansplaining" erkeklerin uzmanlık alanı olmasa dahi konuşulan konu hakkında karşılarındaki kadına açıklama yaparak kadını susturması, bazen de karşısındaki kadının konuya dair uzmanlığını tanımayıp küçümseyici tavırlarla açıklamalarda bulunması gibi durumları ifade eder.</li></ul>Görüşlerini almak adına ulaştığım bir diğer kişi ise Konuşmamız Gerek Derneği&nbsp;Eş Başkanı İlayda Eskitaşçıoğlu. Türkiye’de regl yoksulluğu ve tabusuyla mücadele eden derneğin eş başkanı çalışma hayatını regl olan çalışanların ihtiyaçlarına adapte ettiği, regli çalışma hayatında normal ve görünür kıldığı, regl bakımı&nbsp;için alan ve zaman yarattığı için regl izni uygulamalarını desteklediklerini belirtiyor ve konunun gözden kaçırılan bir kısmına daha dikkat çekiyor: "Sadece kadınlar değil, non-binary ve trans çalışanlar da dahil olacak şekilde regl olan tüm çalışanlar bu haktan yararlanabilmeli."&nbsp;Eskitaşçıoğlu, çok önemli bir diğer konununsa regl izni uygulamasının sadece genel merkezlerin bulunduğu ülkelerde ve beyaz yaka çalışanlarda devreye alınması olduğunu belirtiyor ve mavi yakalı personelin, tedarik zincirlerinin uygulama dışında bırakılmaması gerektiğinin altını çiziyor. Bunun yanı sıra iş yerlerinde pozitif ayrımcılık ve suistimal tartışmaları yaratıp işverenlerde regl olmayan çalışanları işe alma/terfi etme eğilimine yol açabileceği endişelerine katılıyor.&nbsp;Regl izninin kadınlara uygulanan ayrımcılığı pekiştireceği mi yoksa başarılı bir işveren markası stratejisine mi dönüşeceğini önümüzdeki dönemde hep beraber göreceğiz. Ancak görünen o ki, regl izni bir defa iş dünyasının gündemine girdi ve uzun süre orayı terk etmeye niyeti yok. Konuşamadıklarımızı konuşmaya bile gerek duymayacağımız günlerde görüşmek umuduyla!

Kadınlara regl izni verilmesinin fiziksel ve zihinsel esenliklerini artıracağı düşünülürken halihazırda karşılarına çıkan ayrımcılıkları güçlendirebileceği eleştirileri yöneltiliyor.

İş dünyasının “sancılı” gündemi: Regl izni

2022'nin sonuna yaklaşırken birçok büyük şirketin koridorlarında "2022 Sürdürülebilirlik Raporu'nun" ayak sesleri duyulmaya başladı. Dünyanın her köşesinden şirketler dünyaya verdikleri zararı azaltmak ve gezegenimizi kurtarmak için ne kadar çok çalıştıkları bir yılı geride bıraktıklarının raporunu paylaşmaya hazırlanıyor. Bu esnada denetim ve danışmanlık şirketi Ernst &amp; Young, tüm dünyada şirketlerin karbon saydamlığı alanındaki raporlamalarını değerlendiren <a fr-original-style="" href="https://www.ey.com/tr_tr/news/2022/10/karbonsuzlastirmada-somut-adimlar" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">EY Küresel İklim Riski Beyan Barometresi'nin</a> 2022 versiyonunu yayımladı. EY'ın raporu, günümüzde şirketlerin iklimden kaynaklı etkileri açıklamak için daha fazla çaba harcamasına rağmen karbon saydamlığı konusunda birçoğunun hâlâ harekete geçmediğini ortaya koyuyor. İklime etkileri hakkında raporlama yapan şirketlerin sayısında büyük artış olsa da bu, raporlama kalitesine yansımıyor. Ancak yine de şirketlerin son yıllarda büyük bir yol kat ettiğini söylemek mümkün. Kimi zaman şirketlerin sürdürülebilirlik adımlarının pazarlama faaliyetlerinin bir parçası haline getirdiği düşünülse de şirketler iklim risklerini azaltmak konusunda harekete geçmek zorunda ve geçiyor, çünkü her geçen gün ödeyecekleri bedel artıyor.&nbsp;Çok değil, bundan birkaç yıl önce yalnızca şirketlerin iklime verdiği zararı ve iklim üzerindeki etkilerini konuşuyorduk. Ancak şimdi madalyonun diğer yüzü de giderek belirgin hale geliyor ve şirketler iklimin kendileri üzerindeki etkisine de odaklanıyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İklim değişikliği şirketleri nasıl etkiliyor?</h2>"İklim riskini" küresel ısınmanın işletmeler üzerindeki olumsuz fiziksel ve finansal etkileri olarak açıklamak mümkün. Peki şirketler hangi iklim etkileri konusunda endişelenmeli?Maddeleri saymaya iklim değişikliğinin doğrudan etkileriyle başlayabiliriz. Seller, kuraklıklar, yangınlar ve artan sıcaklık, dünya genelinde ekonomilere şimdiden zarar veriyor. Örneğin Teksas merkezli, dünyanın en büyük telekomünikasyon şirketlerinden AT&amp;T son birkaç yıldır iklim değişiminden kaynaklandığını düşündüğü doğal felaketlerin oluşturduğu zararı telafi etmek için 874 milyon dolarlık bakım ve onarım harcaması yapmak durumunda kaldı.&nbsp;Finansal risklerse, hammaddelerin ve diğer emtiaların artan fiyatlarını ifade ediyor. Kuraklık suyun fiyatını yükseltebilir; iklimle ilgili düzenlemeler enerji maliyetini artırabilir. Ayrıca yukarıdaki örnekte olduğu iklim değişikliğinin yarattığı tahribat için de şirketlerin finansal harcamaları artacaktır.&nbsp;Öte yandan, iklim değişikliğinin etkileri sadece fiziksel ve finansal etkilerle de bitmiyor; aynı zamanda iş dünyası için çalışma ortamını yeniden şekillendiriyor ve hükümetlerden, düzenleyicilerden, yatırımcılardan, halktan giderek artan yüksek sesli değişim çağrılarıyla düşük karbon ekonomisine geçişi teşvik ediyor.İklim risklerinin şirketlere kestiği ağır faturaların örnekleriyse her sektörde kendini gösteriyor:&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tedarik zinciri kesintisi: 2021'de Malezya'da iklim değişikliğinin yol açtığı belirtilen bir tayfun, üretimin durma noktasına gelmesine neden oldu. Malezya, ABD tarafından ithal edilen yarı iletkenlerin çoğunu paketlediğinden, tayfun bazı ABD merkezli otomobil üreticilerinin operasyonlarını durdurmasına <a fr-original-style="" href="https://nbs.net/how-can-businesses-adapt-to-climate-change/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yol açtı.</a></li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Daha yüksek maliyetler: 2019 ve 2020'de Avustralya'daki orman yangınları 18 milyon hektardan fazla araziyi yaktı ve sigorta şirketlerinin tazminat ödemelerinde 1,3 milyar dolara mal oldu.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ulaşımda aksama: Ren Nehri, Avrupa'nın en önemli ulaşım kanallarından biri. Son yıllarda kuraklıklar rekor düzeyde düşük su seviyelerine yol açarak çelik şirketlerinin ürün sevkiyatını ve turizm şirketlerinin nehir yolculuklarını engelledi.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yiyecek kıtlığı:&nbsp;Artan hava sıcaklıkları, dünyanın pek çok bölgesinde gözlemlenen yağış oranlarının azalması tarımda ve gıda üretiminde aksamalara <a fr-original-style="" href="https://nbs.net/how-can-businesses-adapt-to-climate-change/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">neden oluyor.</a></li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Düzenleyici risk:&nbsp;Bu olumsuz etkiler artmaya devam ettikçe kamuoyu baskısı artıyor ve hükümetler harekete geçmeye başlıyor.&nbsp;</li></ul>İklim değişikliği dünyada hemen hemen her sektörü ve bölgeyi etkiliyor, ancak iklim finansmanlarının çoğu uyum için değil, hafifletme içindi. Azaltma iklimi dengelese dahi, iklim değişikliğinin etkileriyle yaşamaya devam edeceğiz. Karşılabilecek iklim risklerini en aza indirmek için şirketler de çeşitli adımlar atmak ve iklim değişikliğine uyum sağlamak zorunda. Peki bu uyum nasıl sağlanacak?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kaçınılmaz gerçek: Adaptasyon</h2>İklim değişikliğine uyum, iklim değişikliğinin şirketin üzerindeki olumsuz etkisini azaltmak için harekete geçmek veya potansiyel fırsatlardan yararlanmak anlamına geliyor. İklim değişikliği zaten şirketleri etkilediğinden adaptasyon da kaçınılmaz bir gerçek haline geliyor. Bu mücadelede pek çok uyum seçeneği mevcut ve öngörülen iklim değişikliği etkilerinin yönetilmesine yardımcı olmak için kullanılabilir, ancak bunların uygulanması yönetişim ve karar alma süreçlerinin kapasitesine ve etkinliğine bağlı.&nbsp;Bu satırları okuduktan sonra "Ne yapılabilir ki?" sorusu kafasında dönüp durmaya başlayanlar için karbon emisyonunun en büyük nedenlerinden olan veri merkezlerinin attığı adımlara göz atmakta fayda var. Örneğin bazı şirketler, emisyonları azaltmak için üretilen ısıyı yeniden kullanmaya çalışıyor. Amazon, İrlanda’da evlere ısı sağlamak için veri merkezleri tarafından üretilen ısıyı geri dönüştürüyor. Meta Danimarka'da ısıyı yeniden kullanıyor: 1 veri merkezinden üretilen ısı 6 bin 900 evi ısıtma kapasitesine sahip.&nbsp;Ayrıca şirketler, değer zincirinin her noktasında&nbsp;"net sıfır emisyon" hedefleri ve sürdürülebilirliği işin merkezine koymak gibi yaklaşımlarla iklim krizini durdurmaya katkıda bulunabilir. Aslında küresel ısınmayı durdurmak, şirketlerin kendilerine çevrilmiş oku durdurmasının da tek çaresi.

İklim değişikliğinin her geçen gün daha yıkıcı sonuçlarının ortaya çıkması şirketlerin bedel ödemesine ve riskleri azaltmak için birçok adım atmasına neden oluyor.

Çanlar kimin için çalıyor?

Pazarlama teknolojileri sayesinde kişiselleştirmenin gücünün başarılı bir şekilde kullanılması bir yandan sürekli izleniyormuşuz gibi hissettirirken diğer yandan alışveriş alışkanlıklarımızı kökten değiştiriyor.Pandemi sonrası büyük bir çoğunluk gibi ben de yürüyen merdivenlerin, mağazaların ve deneme kabinlerinin varlığını çoktan unutmuş, çevrimiçi alışverişin konforunu sonuna kadar yaşamaya alışmıştım. Geçen ay çok uzun zaman sonra bir alışveriş merkezine yolum düştüğünde daha kapıdan girer girmez telefonuma gelen bir mesajla irkildim. Hayatım boyunca toplasanız 2-3 kere alışveriş yaptığım markalardan birinden gelen mesajda şöyle diyordu: "Sizi gördüğümüze sevindik! Size özel en yakın X (gitmiş olduğum AVM'nin adı) mağazamızda yeni sezon alışverişinizde geçerli %15 indirim tanımladık." Dünyanın bu kadar hızlı değişmesini bir türlü kabullenemeyen biri olarak bu mesaj karşısında da oldukça etkilendim ve bizim alışverişe gittiğimiz günlerden, alışverişin bize geldiği günlere nasıl bu kadar çabuk geldiğimizi düşünerek hayret ettim.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dijital kuşatma</h2>Yaşadığım bu olay dijital pazarlama teknolojilerinin hayatımıza kattığı kişiselleştirilmiş alışveriş deneyiminin en küçük örneklerinden biri. İşin çevrimiçi tarafındaysa çok daha büyük bir hikaye var. Örneğin günün her anı nerede olduğumuz veya saatin kaç olduğu fark etmeksizin perakendeden tutun da çevrimiçi marketlere kadar tüm markalar bizi alışveriş yapmaya davet ediyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Arama moturuna adını yazdığım bir markanın ayakkabı modeli gün içinde sosyal medya platformlarından haber sitelerine kadar her yerden bana göz kırpıyor ve "Beni arıyordun, işte buradayım." diyor. Geçen hafta hamburger siparişi verdiğim restoran, bu siparişim sayesinde indirimi hak ettiğimi, en sevdiğim menüyü bugüne özel indirimli olarak sipariş edebileceğimi müjdeliyor.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Damacana su siparişi verdiğim uygulama son siparişimin üzerinden neredeyse 1 haftanın geçmek üzere olduğunu pusuya yatarak takip ediyor ve "Son siparişini tekrarlamak ister misin?" diye soruyor. En çok kullandığım video akış platformu bana dizi önerisinde bulunurken&nbsp;"Daha önce şu dizileri izlediğin için bu diziyi öneriyoruz." diye vurgulamayı ihmal etmiyor.&nbsp;</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Konaklama hizmeti sunan uygulamanın baktığım otelde sadece 1 oda kaldığını, acele etmem gerektiğini söyleyen bildirimi ekranımda beliriyor. Telefonumun tarayıcısı artık resmen kendini bir satış görevlisi gibi hissediyor ve arama motoruna "siyah kaban" yazdığım an "elimizdeki seçenekler bunlar" dercesine alternatiflerin hepsini önüme seriyor.</li></ul>Bir farkla: Fiziksel dünyada satış görevlilerinin mağazadan çıkar çıkmaz biten görevi artık asla sona ermiyor, o siyah kabanlar bütün dijital kanallardan gözümün içine bakmaya devam ediyor. Bu ve bunun gibi örnekler her alanda çoğalıp gidiyor.Hepimizin günde onlarca kez yaşadığı bu dijital kuşatmadan bazen ürkütücü, bazen yorucu olarak söz etsek de bu deneyimin bir ürüne sahip olmayı hızlandırdığı ve müşteriye kendini özel hissettirdiği aşikar. Böylece hem markaların hem de tüketicilerin işi oldukça kolaylaşıyor. Yönetim danışmanlığı şirketi McKinsey'in <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/capabilities/growth-marketing-and-sales/our-insights/the-value-of-getting-personalization-right-or-wrong-is-multiplying" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">"Next in Personalization 2021" raporu</a> Covid-19 sonrası dönemde kişiselleştirmenin her zamankinden daha önemli olduğuna dikkat çekerek tüketicilerin %71'inin şirketlerin kişiselleştirilmiş etkileşimler sağlamasını beklediğini ve bu olmadığında %76'sının hayal kırıklığına uğradığını gösteriyor. Yine aynı raporda kişiselleştirmenin çoğunlukla markanın gelirlerinde %10-15 artış sağladığına da vurgu yapılıyor.Boston Consulting Group'un (BCG) <a fr-original-style="" href="https://www.bcg.com/publications/2019/next-level-personalization-retail" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırması</a>, kişiselleştirmenin harcama miktarını da artırdığını gösteriyor. Buna göre, kişiselleştirilmiş alışveriş deneyimi müşterilerin harcamalarını artırıyor ve her geçen gün daha fazla perakendeci, müşterileri satın almaya teşvik edecek mağaza içi deneyimler sunmanın yeni yollarını arıyor. Bunun bir nedeni, raporda belirtildiği gibi, alışveriş deneyimi kişiselleştirildiğinde müşterilerin sepetlerine ekstra ürün ekleme olasılıklarının %110, planladıklarından daha fazla harcama yapma olasılıklarınınsa %40 artması.Bu veriler ışığında hem müşterinin hem markanın odağını bu yöne çevirdiğinden bir kez daha emin oluyor ve soruyoruz: Nedir bu kişiselleştirilmiş alışveriş deneyimi?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kişiselleştirilmiş alışveriş deneyimi&nbsp;</h2>Dijital çağ, markaların tüketiciler hakkında bir zamanlar hayal dahi edilemeyecek şekillerde veri toplamasını ve analiz etmesini mümkün kıldı. Böylece kişiselleştirilmiş alışveriş çağı da başlamış oldu.Tüketicinin internette dolaşıp göz attığı her şey, eylemleri, bireysel beğeni kriterleri, alışveriş alışkanlıkları, doldurduğu anketler ve sağladığı kişisel bilgiler o internet sitesinin algoritmaları içindeki yapay zekaya aktarılıyor. Yapay zeka tarafından kaydedilen bilgilerse yukarıda bahsettiğim bildirimler olarak bize geri dönüyor. Verileri kullanıcıların önceki davranışına dayalı olarak derlenmesi ve buna bağlı olarak özelleştirilen reklamlar, doğru müşteriye doğru ürünün veya hizmetin ulaşmasını sağlıyor.&nbsp;Her ne kadar "yapay zeka", "kişiselleştirilmiş alışveriş" gibi kavramları kullanınca aklımıza ilk çevrim içi platformlar gelse de fiziksel mağazalar için de beklentinin farklı olmadığını eklemekte fayda var. Şimdi yüzlerce yıl öncesinde kalmış gibi görünen bir zamanda sevdiğimiz bir mağazaya gider, tek tek kıyafet askılarını elden geçirirdik. Covid-19 sonrası yapılan <a fr-original-style="" href="https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/Perakende-T%C3%BCketici/tuketici-dunyasinin-gelecegi.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">PwC Tüketici İçgörüleri Araştırması 2021</a> Türkiye bulgularına göre katılımcıların %36'sı bir mağazaya girdiğinde cep telefonunda kendi satın alma geçmişine göre oluşturulmuş kişiselleştirilmiş mesajların gelmesinin alışveriş deneyimini daha cazip kılacağını söylüyor.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelecek de bir gün gelecek</h2>Teknoloji alanındaki gelişmeler, dijital pazarlamacıların satın almanın çeşitli kanallarında ve aşamalarında çok daha kişiselleştirilmiş deneyimler yaratmasını sağladı. Peki her geçen an yeni bir gelişmenin yaşandığı dijital dünya, kişiselleştirilmiş alışveriş deneyimi için nasıl bir gelecek tablosu çiziyor?Abonelik hizmetlerinin ilerlemesi: Küresel abonelik hizmetleri pazarının büyüklüğünün bu yıl, 2021'e kıyasla %64,4 büyüme ile 120 milyar dolara ulaşacağı <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/jiawertz/2022/07/15/the-growth-of-subscription-commerce/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">öngörülüyor</a>. Bugün tüketicilerin ürün satın almak yerine hizmetlere abone olmayı tercih etmeye başlamasının nedenlerinden biri, hiç şüphesiz kişiselleştirme. Netflix, Spotify başta olmak üzere pek çok örnek, önümüzdeki dönemde abonelik hizmetleri aracılığıyla kişiselleştirmenin e-ticaret pazarındaki alanın çoğuna hükmedeceğini gösteriyor.&nbsp;Kişiselleştirilmiş fiyatlandırma ve teklifler:&nbsp;Kişiselleştirme sayesinde markaların önceki alışveriş verilerine ve harcama güçlerine dayalı olarak bireysel tüketiciler için farklı fiyatlar sunmalarının önümüzdeki dönemde en çok karşılaşacağımız senaryolardan biri olacağı tahmin ediliyor.Yapay zeka ve makine öğrenimi:&nbsp;Yapay zeka veya makine öğreniminde her geçen gün yaşanan gelişmeler sayesinde markaların hedef kitleye ulaşmak için kişiselleştirilmiş hizmetlere ağırlık vereceği öngörülüyor. Ayrıca birçok platform tarafından kullanılan otomatik yanıtlar yerine kullanıcıların sorgularına en alakalı şekilde yanıtlar almasına yardımcı olacak teknolojilerin giderek daha da gelişeceği düşünülüyor.Çok kanallı pazarlama için otomasyon:&nbsp;Kişiselleştirme ve otomasyon birbiriyle yakından ilişkilidir. Çok kanallı pazarlamanın hızla büyümesiyle, otomasyon gelecekte de kritik bir rol oynayacak. Markaların tüm kanallarda kişiselleştirme sağlamak için otomasyonu etkin bir şekilde kullanmaları geleceğin odak noktalarından biri olacak.Bütün bu gelişmelerin ışığında algoritmaların gücü önünde saygıyla eğilmekten ve giderek genişleyen dijital ablukayı seyretmekten başka bir çaremiz yok gibi görünüyor. Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç!

Dijitalleşme ile müşterileri hakkında topladığı verileri analiz ederek değere dönüştürebilen markalar, kişiselleştirilmiş alışveriş çağını başlattı.

Alışverişte "Biri Bizi Gözetliyor" dönemi

Geçtiğimiz yıl The Guardian'da yayımlanan bir <a fr-original-style="" href="https://www.theguardian.com/technology/2021/aug/03/lost-history-electric-car-future-transport" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yazı,</a> fosit yakıtla çalışan araçlardan elektrikli araçlara geçiş dönemini at arabalarından bildiğimiz haliyle otomobillere geçiş dönemine benzetiyordu. Yazıda 1890'larda Batı'daki büyük şehirlerin artan bir sorunla karşı karşıya kaldığına değiniliyor ve şöyle deniyordu: "Atlı arabalar binlerce yıldır&nbsp;kullanılıyordu ve onlarsız bir hayatı hayal etmek zordu." Ancak 19. yüzyılda bu tür araçların sayısı arttıkça özellikle yoğun nüfuslu şehirlerde at kullanmanın sakıncaları daha da belirginleşiyordu. Sokaklarda biriken at gübresi ve buna bağlı pis kokuları görmezden gelmek imkansızdı. Ayrıca atlar hastalandıklarında veya öldüklerinde yaydıkları virüslerle insan sağlığı açısından da risk oluşturuyordu. Şehirler arasında daha hızlı ve daha verimli ulaşım, daha fazla sayıda insan ve malın hızlı bir şekilde taşınması atlı arabalara yönelik talebi artırmıştı.Paradoksal olarak atlar hem vazgeçilemez hem sürdürülemez hale gelmişti. Tıpkı şu an fosil yakıtla çalışan otomobiller gibi… O dönem bir dizi çevresel sorunu ortadan kaldıran otomobiller günümüzde bizi onlarca çevresel sorunla baş başa bıraktı. Benzin ve dizel araçlar için kullanılan fosil yakıtlar başta karbondioksit olmak üzere iklim değişikliğine neden olan sera gazlarını yayarak küresel ısınmayı tetikliyor. Otomobil çağının başlangıcında bunların hiçbiri öngörülemezdi. Fakat bugün, yenilenebilir enerji kullanılarak şarj edilen elektrikli araçlar, bu sorunları gidermenin en mantıklı yolu olarak görülüyor. Peki elektrikli araçlar (EV) gerçekten düşünüldüğü kadar masum mu? Yoksa onlar da geleceğin at arabaları veya fosil yakıtla çalışan otomobilleri mi?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">EV'ler: Dost mu düşman mı?</h2>Elektrikli araçlar daha mı çevreci? Hiç şüphesiz ki evet ancak burada sorgulanacak bazı noktaların olduğunu söylemek mümkün. Uzmanlar, elektrikli araçların kullanım ömürleri boyunca geleneksel içten yanmalı motorlar ile çalışan otomobillere oranla daha düşük karbon ayak izi yarattığı konusunda genel olarak hemfikir. Fakat dünyanın pek çok yerinde elektrik şebekeleri güçlerini hâlâ kömür veya petrol gibi fosil yakıtlardan alıyor ve EV'ler şarj olmak için bu enerjiye muhtaç. Ayrıca EV'ler için pil üretimi de bir soru işareti.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2 kat su:&nbsp;Massachusetts Institute of Technology Energy Initiative tarafından yapılan bir <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2021/07/26/lifetime-emissions-of-evs-are-lower-than-gasoline-cars-experts-say.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırma,</a> bir EV için pil ve yakıt üretiminin bir otomobil üretiminden daha yüksek emisyonlara yol açtığını ortaya koydu. Elektrikli araçları harekete geçirmek için çoğunlukla lityum iyon piller kullanılıyor. Lityumu çıkartıp sonrasında ondan pil üretmek içinse geleneksel otomobillerin üretiminde kullanılanın 2&nbsp;katı kadar&nbsp;su harcanıyor. Pil üretiminde kullanılan bir diğer hammadde olan kobaltın da doğaya zararı&nbsp;<a fr-original-style="" href="https://phys.org/news/2021-12-cobalt-human-social-consequences-green.html" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">büyük.</a>&nbsp;</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Öngörü:&nbsp;Ancak bu yüksek çevresel maliyetler, EV'lerin zaman içindeki üstün enerji verimliliğiyle dengelenebiliyor. Elektrikli araçların tüm faydalarının ise ancak elektrik kaynakları tamamen yenilenebilir hale geldikten sonra gerçekleşeceği ve bunun da birkaç on yıl sürebileceği tahmin ediliyor.&nbsp;</li></ul>Yine de elektrikli araçların yaygınlaşması karbon salınımının azaltılmasında en güçlü adımlardan biri. İklim değişikliğiyle mücadele için hükümetlerin her alanda yaptığı düzenlemeler, müşteri talebi ve teknolojik gelişmeler rotanın elektrikli araçlara doğru çevrilmesine önayak oluyor. Peki bu durumdan, onlarca yıldır uçsuz bucaksız bir hükümdarlığın sahibi olan petrol endüstrisi nasıl etkilenecek?<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelecek portresi</h2>Halihazırda petrol şirketlerinin ve fosil yakıtla çalışan araçların sektörde büyük bir hakimiyeti var. Ancak <a fr-original-style="" href="https://www.mckinsey.com/industries/oil-and-gas/our-insights/global-energy-perspective-2022" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">McKinsey'in Küresel Enerji Perspektifi 2022 Raporu</a> yenilenebilir enerjilerin küresel elektrik üretimindeki payının önümüzdeki 15 yılda 2 katına çıkmasını öngörüyor. Rapora göre, küresel enerji bileşiminde hızlı bir değişim görülecekken elektrikli araçlara olan talep önümüzdeki 2 ile 5 yıl içinde zirveyi görecek. Londra merkezli araştırma kuruluşu <a fr-original-style="" href="https://about.bnef.com/electric-vehicle-outlook/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">BloombergNEF'in</a> yakın tarihli araştırması da bu öngörüyü destekler nitelikte: Elektrikli araçlar 2021'de günde yaklaşık 1,5 milyon varil petrolün yerini aldı – yani toplam talebin yaklaşık %3,3'ü.&nbsp;Ancak geniş perspektiften baktığımızda gelecek elbette bu kadar umut verici değil. McKinsey'in raporunun ortaya koyduğu dikkat çekici bir veri ise en yüksek petrol talebinin&nbsp;2024 ile 2027 yılları arasında, büyük ölçüde elektrikli araçlara geçiş sürecinde gerçekleşeceği. Zira elektrikli araç satışlarındaki yükseliş, küresel otomobil filosunda henüz büyük bir etki yaratmadı. Yollarda&nbsp;1 milyardan fazla araç&nbsp;var ve günümüzün yeni araçları giderek daha güvenilir, uzun ömürlü hale gelerek onlarca yıl boyunca küresel petrol tüketimine katkıda bulunuyor.&nbsp;Ayrıca gözden kaçırılan çok önemli bir nokta daha var: EV'lere geçiş şimdiye kadar neredeyse yalnızca zengin dünyanın – ve aslında en zengin ülkelerin en zengin demografik kesiminin – odağında oldu. Çoğu trafikten ve boğucu hava kirliliğinden muzdarip olan gelişmekte olan ülkelerde ise EV'ler neredeyse yok denecek kadar az. Bu nedenle petrol talebindeki değişikliklerin etkisinin ülkeden ülkeye, pazardan pazara farklılık göstereceğini de eklemek gerek. Peki işlerin hayal edildiği gibi gittiği ve elektrikli araç teknolojisi ya da "elektro mobilite" olarak da bilinen e-mobilitenin hayatımızın merkezine yerleştiği senaryoda petrol endüstrisini nasıl bir gelecek bekliyor?<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bazı rafineriler daha uzaktaki pazarlara yönelmek zorunda kalacakları için daha zorlu ekonomik koşullarla yüzleşecek.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Düşük ölçekli ve/veya düşük dönüşümlü rafineriler kapanmalarla karşı karşıya kalacak.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Daha az etkilenen bölgelerdeki rafineriler ise yalnızca petrol ürünleri&nbsp;ithalatının yer değiştirdiğini görecek.&nbsp;</li></ul>Öte yandan, yükselen enerji maliyetlerinin elektrikli otomobillerin geleceğini tehdit edebileceği düşünülüyor. Yakın zamana kadar benzin fiyatlarının artmasıyla elektrikli otomobil sahipliği cazibesini artırıyordu. Ancak elektrik fiyatlarındaki son artışlardan bu yana tablo daha da belirsiz bir hal aldı. Elektrik fiyatlarının yanı sıra hammadde maliyetleri, parça tedarikindeki sorunlar ve harcanabilir gelirde meydana gelen düşüş, otomobil üretimi ve satışı üzerinde önemli bir etkiye sahip. Eğilim bu yönde devam ederse şarj istasyonları inşa etmek için teşviklerden yoksun kalacak olan yatırımcıların geri çekileceği ve elektrikli arabaların daha az çekici hale geleceği endişesi söz konusu.

İklim değişikliğiyle mücadele için uygulamaya konulan regülasyonlar ve müşteri talebi elektrikli araçların cazibesini artırırken petrol endüstrisinin geleceği ve EV'lerin "gerçek" yüzü tartışma konusu olmaya devam ediyor.

Elektrikli araçlar: Madalyonun diğer yüzü ne söylüyor?

13 Mart 2020 tarihinde o dönem çalıştığım şirket, “Şimdilik 2 hafta ofise gelmeyeceğiz,” açıklamasını yaptığında aklımdan ilk geçenlerden biri, izlemeye vakit bulamadığım dizi ve filmler olmuştu. O hafta Türkiye’de vakalar yeni yeni duyulmaya başlamış, endişe sokakları çoktan sarmıştı. Restoranlar, alışveriş merkezleri, okullar ve ofisler çok hızlı bir şekilde kapandı. Herkes kendini bir anda evinde buldu. Bu kadar uzun süreceğini asla tahmin etmediğim kapanma dönemi başladığında zaten Netflix, BluTv gibi video akış platformlarına üyeydim. Fakat evde kaldığım süre giderek uzayınca o platformlarda izlemek istediğim neredeyse her şeyi tükettim. Ardından Mubi, Amazon Prime ve BeinConnect’e sırasıyla üye oldum.&nbsp;O dönemde dünyanın dört bir yanındaki çoğu kişi benimle benzer bir süreçten geçiyordu. Sürekli yeni diziler, filmler keşfediyor, bu keşiflerini arkadaşlarına, ailelerine öneriyordu. En çok abone sayısına sahip olan video akış platformu Netflix, arkadaşlarınızla birlikte ayrı yerlerden aynı anda film, dizi ya da belgesel seyretmenize imkan veren "Netflix Party" özelliğini tanıtmıştı. Deyim yerindeyse Netflix'in arşivi dünyanın her yerinde hatmediliyordu.&nbsp;Netflix, hizmetini 2007'de piyasaya sürmesinden beri en büyük yıllık büyümesini o dönemde yaşadı ve 2020'de 36 milyon yeni aboneyle tanıştı. Kıyasıya rekabetle geçen iki yılın ardından 2022’nin ilk çeyreğinin sonunda ise ilginç bir gelişme yaşandı. Pazarın en büyük oyuncusu Netflix, 10 yılın ardından ilk kez abone kaybetti. Bununla da kalmayıp şirketin ikinci çeyrekte 2 milyona yakın abone kaybedeceği ihtimali üzerinde durulmaya başlandı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Netflix neden abone kaybediyor?</h3>2011'den beri sürekli büyüme kaydeden Netflix, 2022’nin ilk çeyreğinde küresel olarak 200 bin abone kaybıyla karşı karşıya kaldı. Pandeminin etkisini azaltması ve dışarıda geçirilen zamanın artması elbette bu kaybın sebeplerinden biri; ancak hem mikro ekonomik hem makro ekonomik ölçekten bakıldığında bu durumun başka sebepleri de var:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Şifre paylaşım özelliği: Şirket, 30 milyonu ABD ve Kanada'da olmak üzere dünya çapında yaklaşık 100 milyondan fazla kişinin bir arkadaş veya bir aile üyesi hesabını kullanarak yapımlarını ücretsiz izlediğini <a fr-original-style="" href="https://variety.com/2022/digital/news/netflix-sharing-password-100-million-1235236051/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tahmin ediyor.</a></li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Artan rekabet:&nbsp;Hollywood'daki büyük stüdyolar; Netflix'in tıkır tıkır işleyen, reklamsız yayın devrimiyle daha iyi rekabet edebilmek adına çeşitli akış stratejiler belirledi. Disney+ ve HBO Max gibi güçlü rakipler, onlarca yıldır geleneksel medya şirketlerini güçlü kılan reklam destekli hizmet alternatiflerini ön planda tutmaya başladı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Rusya - Ukrayna savaşı: Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Netflix’in Rusya’daki hizmetini sonlandırması 700 bin kullanıcıdan vazgeçmesine sebep oldu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Enflasyon artışı: Netflix, 2022’nin başından beri Türkiye’nin de dahil olduğu birçok ülkede üyelik ücretlerine zam yaptı ve şu anda en pahalı video akış platformu unvanını koruyor.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Netflix’in yeni yol haritası</h3>221 milyonu aşkın aboneyle Netflix, abone sayısı açısından hala tüm video akış platformları içinde birinci sırada yer alıyor. Platform, abone konusunda gerileme yaşasa da 2022’nin ilk çeyreğinde %10’luk gelir artışıyla 7,8 milyar dolar gelir <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/04/19/netflix-nflx-earnings-q1-2022.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bildirdi.</a> Fakat şirketin ikinci çeyrek için 2 milyon abone kaybı tahmini, yavaşlayan büyümenin öngörülebilir gelecekte devam edeceğini gösteriyor. Şirketin hisseleri, ocak ayından bu yana yaklaşık %70 oranında <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/05/17/netflix-lays-off-150-employees-as-the-streaming-service-contends-with-big-subscriber-losses.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">değer kaybetti.</a> Netflix, büyüme hızındaki yavaşlamayı engellemek için bir dizi yeniliğe imza atacak ve maliyetlerini düşürmeyi öncelik haline getirecek. Peki, nasıl?Netflix, maliyetlerini düşürmeye en bilindik yoldan başladı ve mayıs ayının ortasında çoğunluğu ABD’de olmak üzere 150 çalışanını işten çıkardığını <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/05/17/netflix-lays-off-150-employees-as-the-streaming-service-contends-with-big-subscriber-losses.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu</a>.&nbsp;Ayrıca eskisi kadar çok yüksek maliyetli yapımı aynı anda onaylamayacağı ve dizilerdeki maliyetli sahneleri kısacağı tahmin ediliyor. Şifre paylaşımıyla mücadele etmek için ise Latin Amerika'daki üç pazarda çözümler test edilmeye başladı ve bir seçenek mevcut üyelerin hane halkı için ek ödeme yapmasına izin verildi. Öte yandan şirket, abonelik ücretlerini yükseltmek ve daha düşük ücretli abonelik için en başından beri karşı olduğu reklamlı modeli denemek gibi çözümleri değerlendiriyor.Son olarak Netflix, oyun sektörüne girerek de gelir akışını farklılaştırmaya karar verdi. Geçen aylarda Boss Fight Entertainment, Next Games ve Night School gibi stüdyoları satın alan şirket, oyun kütüphanesini günden güne genişletiyor ve 2022 sonuna gelindiğine yaklaşık 50 oyunla sektördeki yerini sağlamlaştırmayı hedefliyor. Netflix, video oyunları eklemek gibi diğer büyüme seçeneklerini araştırırken analistler ve yatırımcılar, Netflix’in kârı artırmak için başka neler yapabileceğini merak ediyor. İnorganik büyüme de seçenekler arasında görünüyor. Zira Business Insider'ı haberine göre Netflix, video akışı için çeşitli dijital medya oynatıcıları üreten ABD merkezli Roku'yu satın almak için görüşmelerde <a fr-original-style="" href="https://www.businessinsider.com/roku-employees-talk-possible-acquisition-by-netflix-2022-6" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bulunuyor</a>.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sektörde neler oluyor?</h3>Hâlihazırda sektörde rekabet halinde irili ufaklı bir sürü oyuncu bulunuyor; ancak Netflix’in en yakın rakipleri olarak Amazon Prime Video, Disney+ ve HBO Max kabul ediliyor. Netflix’in hemen ardından gelen ve dünya genelinde 175 milyon abonesi bulunan Amazon Prime Video'nun yakın zamanda Netflix'i sollayabileceği düşünülüyor. Bunun temel sebebi olarak Amazon’un Prime üyeliği sayesinde Amazon’dan yapılan alışverişler için özelleştirilmiş teslimat ve müzik akışı gibi başka hizmetlerden yararlanılmasını sağlayan, rakiplerinin taklit edemediği üyelik programını yaratması gösteriliyor.&nbsp;Bir diğer rakip Disney+, abone kaybı yaşayan Netflix’in aksine 2022’nin ilk çeyreğinde 7,9 milyon yeni abone kazanarak toplam abone sayısını 137 milyonun üzerine <a fr-original-style="" href="https://variety.com/2022/digital/news/disney-plus-march-2022-earnings-1235264311/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">çıkardı.</a> HBO ve HBO Max, geçen yıl 13 milyona yakın kullanıcı kazanırken son çeyrekte de 3 milyon kişinin platformlara katıldığı belirtildi. Bu sayılarla, her iki platformun toplam kullanıcı sayısının dünya çapında 77 milyona yaklaştığı ortaya çıktı. Kıyasıya rekabetin devamında neler olacağını şimdiden kestirmek zor; ancak sinyaller Netflix’in tahtını kaptırmamak için gerekirse bütün oyunu baştan kuracağını gösteriyor.

Netflix, 2011'den beri ilk kez abone kaybetmesinin ardından gelecek planlarını yeni stratejiler üzerine kurmaya karar verdi.

Netflix: Bir imparatorluğun yükselişi ve düşüşü

Her zaman sipariş verdiğim market teslimatı uygulamasının ekranında bir bildirimi çok uzun zamandır görmüyorum: “Şu anda yakındaki tüm kuryelerimiz teslimatta. Siparişini sıraya alalım ve sonra getirelim.” Halbuki kapanmalarla, saat kısıtlamalarıyla geçen 1,5 yıl boyunca kim bilir kaç kez gördüm bu bildirimi. Hayatın normale döndüğü, sokakların 2019’u yaşadığı bu günlerde hızlı market teslimatı ve yemek siparişi uygulamaları tahtlarını yavaşça terk etmeye mi hazırlanıyor? Pandemi boyunca büyük yatırımlar alan, çalışan sayılarını ve hizmet noktalarını hızla artıran bu şirketleri nasıl bir gelecek bekliyor?<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Pandemi rüzgârı</h3>Hızlı market teslimatı ve yemek siparişi uygulamaları pandemi öncesi dönemde; metropollerde yaşayan, otopark aramaktan, market sırası beklemekten kaçınan, yemek yapacak vakti olmayan beyaz yakalıları hedefleyerek kurulmuşlardı. Fakat pandemi, bu şirketlerin müşteri kitlelerinin bir hayli genişlemesine neden oldu. Hızlı teslimat sektöründe hizmet veren onlarca yeni şirket açılırken geleneksel marketler dahi hızlı teslimat alanında faaliyet göstermeye başladı.Hızlı market teslimatı uygulamalarının “karanlık mağaza” olarak da adlandırılan müşterilerin girmediği depoları, sokaklarda kimsenin olmadığı günlerde vızır vızır çalıştı. Sandalyelerini, masalarını toparlayan restoranlar, sadece mutfaklardan ibaret kaldı ve caddelerden tek bir arabanın geçmediği anlarda bile kuryeleri yemek siparişlerini soğumadan teslim etmek için yollardaydı.KPMG'nin Birleşik Krallık’ta <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/business-61182406" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaptığı araştırma</a>, pandemiden önce paket servislere ve eve teslimatlara ayda yaklaşık 38 sterlin harcandığını ortaya koyuyordu. 2020-2021 bahar ayları arasında ise bu hizmetlere harcanan kişi başı aylık harcama, 53 sterline ulaştı. Fakat tüm dünyada hayatın normale dönmesi ve enflasyonist ortamın hüküm sürmesi, tüketicileri pahalı pandemi alışkanlıklarından vazgeçirecek gibi görünüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hızlı ticaret dünyasında neler oluyor?</h3>Londra merkezli pazar araştırması şirketi Euromonitor, Eylül 2021’de Batı Avrupa’da çoğu son 10 ayda kurulmuş ve çoğunlukla hızlı market teslimatlarına odaklanmış 30 şirketten <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/jonbird1/2022/05/05/quick-commerce-no-longer-an-easy-way-to-make-a-fast-buck/?sh=46f18c7d1f7a" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bahsediyordu.</a> 2022’nin ilk yarısını bitirmeye yaklaştığımız şu günlerde bu şirketler için işler pek de yolunda gitmiyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">GoPuff: New York Post, Birleşik Krallık’ta hızlı teslimat uygulamaları Fancy ve Dija’yı alarak pazara giriş yapan ABD merkezli GoPuff’un hızlı yükselişinin Mart 2022 itibarıyla durduğunu ve piyasa değerlerinin düşmeye başladığını duyurdu. GoPuff'taki yatırımcılar, şirket halka arza hazırlandığı için ocak ayında 40 milyar dolara kadar bir değerleme bekliyordu; ancak hâlihazırda yatırımcıların son zamanlarda 15 milyar dolar gibi düşük değerlemelerde hisselerini elden çıkarmak için uğraştığ ve hala alıcı bulamadıkları <a fr-original-style="" href="https://nypost.com/2022/03/03/market-values-of-delivery-apps-like-gopuff-gorillas-plunge-as-losses-pile-up/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">iddia edildi.</a></li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gorillas:&nbsp;Euromonitor’un araştırmasında ismi geçen bir diğer şirket Gorillas’tı. Yedi ay önce yatırım turunu kapatan Berlin merkezli market teslimatı şirketi, değerlemesini 3 milyar dolara çıkarmıştı. Şirket, geçen hafta uzun vadede kârlılığa ulaşma ihtiyacını gerekçe göstererek yaklaşık 300 çalışanını işten çıkardığını <a fr-original-style="" href="https://techcrunch.com/2022/05/24/berlins-gorillas-lays-off-300-explores-strategic-options-in-4-countries-as-funds-dry-up-for-its-3b-instant-grocery-play/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">duyurdu</a>. Odağını ABD, Birleşik Krallık ve Almanya gibi daha kârlı pazarlara kaydıran şirket; İtalya, İspanya, Danimarka ve Belçika’dan olası bir çıkışı da değerlendiriyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Getir: Araştırmada adından söz ettiren bir diğer şirket hepimizin çok yakından tanıdığı Getir oldu. Mart ayındaki son yatırım turunda aldığı 768 milyon dolar yatırımla 10 milyar dolar değerlemeyi geçerek decacorn olan şirket, geçen hafta küresel çalışan sayısını %14 azaltmayı planladığını <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/05/26/rapid-grocery-delivery-start-ups-getir-gorillas-slash-jobs.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı.</a> İddialara göre Getir, personel sayısına ek olarak, işe alım, pazarlama yatırımları ve promosyonlar noktasında da bütçesini daraltmayı planlıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Instacart: ABD merkezli online hızlı teslimat şirketi Instacart, işe alım hızını düşüreceğini ve kârlılığa odaklanacağını açıkladı.Bloomberg'in haberine göre mayıs başlarında halka arza açılacağı belirtilen girişim, mart ayında 39 milyar dolar değerlemeye ulaşmış; ancak kısa sürede teknoloji şirketlerinin hisselerindeki satışların etkisiyle 24 milyar dolara düşmüştü.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Zapp: Londra merkezli bir diğer market teslimatı uygulaması Zapp, çalışanlarının %10′una varan oranda işten çıkarma yapmayı düşündüğü yönündeki haberleri doğruladı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Deliveroo ve Delivery Hero: Berlin merkezli yemek teslimatı uygulaması Delivery Hero ve Londra merkezli yemek teslimatı uygulaması Deliveroo da değer kaybı yaşayan şirketler arasında yer alıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Doordash: ABD merkezli yemek teslimatı platformu Doordash’in piyasa performansı, yatırımcı duyarlılığına yardımcı olmadı. Geçen kasım ayında 245,97 dolara yükselen hisseler, mayıs başında %60 düşüşle 81,64 doları gördü. Bütün bunlar yatırımcıların hızlı market ve yemek teslimatı uygulamalarına olan iştahlarını kaybettiklerine işaret ediyor.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki şimdi ne olacak?</h3>Yukarıda bahsedilen gelişmeler hızlı teslimat platformlarının, pandemi dönemine kıyasla durgunluk yaşamasına sebep olsa da öncelikle bu şirketlerin gücü hala ellerinde tuttuklarını belirtmekte fayda var. Restoranların açılması, virüs endişenin azalması ve enflasyonist ortam her ne kadar müşteri kaybına neden olsa da geçen iki yıl tüketici alışkanlıklarını büyük ölçüde değiştirdi. 2021'de yaklaşık 25 milyar dolar değerinde olan hızlı ticaret endüstrisinin 2025’e kadar 72 milyar dolara ulaşması <a fr-original-style="" href="https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2022/02/08/whats-next-for-q-commerce-the-golden-child-of-e-commerce/?sh=5b2656184443" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bekleniyor.</a>Son 2 yılda ortaya çıkan ve hızlı ticaret alanında hizmet veren bütün şirketler adına konuşamasak da büyük oyuncuların köşeleri tutmaya devam edeceği ve sektörü büyüteceği öngörülüyor. Sektör için rekabet şartlarının pandemi dönemine göre zorlaştığı şu günlerde ürün portföyünü genişleten, kişiselleştirilmiş müşteri deneyimi sunan, daha iyi envanter ve tedarik zinciri yönetimi yapan, stratejik konumlu daha fazla depo açan ve sürdürülebilirliğe önem gösteren şirketlerin rakiplerinden ayrışacağı düşünülüyor.

Pandemi döneminde e-ticaret sektörünün parlayan yıldızı haline gelen hızlı market ve yemek teslimatı şirketleri hayatın normale dönmesiyle birlikte durgunluk dönemine girdi.

“Karanlık mağaza”ların duraklama devri

Saatler 18:00’i gösterdiğinde evine doğru sakince ilerlemeye hazırlanan bir servise çoktan yerleşmiş olan, çoğunun cep telefonunda yöneticisinin telefon numarası kayıtlı bile olmayan, hafta sonlarını kendisine ve ailesine ayıran, iş yerindeki bilgisayarının taşınabilir olduğunu fark etmesine bile gerek kalmayan memurların güzide şehri Ankara’da büyümüş bir çocuğun satırları bunlar. Belki de bu sebeple 2000’li yılların başına denk gelen çocukluk yıllarımda çalışma hayatı denilince gözümde okuldan pek de farklı bir ortam canlanmazdı. Halbuki aynı yıllarda ailesi, özellikle İstanbul’da özel sektörde çalışan yaşıtlarımın kafasında beliren iş dünyası şüphesiz ki çok farklıydı. Mesaiden geç dönen aileler, onların eve erken gelseler dahi susmayan telefonları, hafta sonu nefes aldırmayan mesajları ve nicesi...<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">“Sürekli nöbette olma” kültürü</h3>Pandemi ipleri eline alıp bütün düzeni değiştirmeden önce hem çalışanlar hem de yaptırımla yükümlü olanlar 2000’li yılların başında özel sektörde hüküm süren bu düzeni değiştirmek için çok çabalamış, hatırı sayılır bir miktar yol da kat etmişlerdi. Çalışanların mesai dışındaki saatleri, çoğu ülkede kanunla korunuyordu. Pratikte uygulamalarını her zaman göremesek de Türkiye’de dahi çalışanı mesai saatleri dışında veya izin günlerinde aramak, yöneticilerin çekindiği bir durum halini almıştı. Fakat pandemi, tüm dengeleri alt üst etti.Evden çalışmaya geçilmesi ve dijital araçların çeşitlenmesiyle pek çok çalışan için mesai saati denen kavram neredeyse yok oldu. Öğle aralarında gelen telefonlar, akşam geç saatlere sarkan, biri bitmeden diğeri başlayan toplantılar derken çalışanlar her an ulaşılabilir olmaya yani bir başka deyişle “sürekli nöbette” olmaya başladı. Harvard Business School tarafından 3,1 milyon kişinin e-postaları ve toplantıları incelenerek <a fr-original-style="" href="https://hbswk.hbs.edu/item/you-re-right-you-are-working-longer-and-attending-more-meetings" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yapılan bir analiz</a>, pandeminin ilk haftalarında ortalama iş gününün %8,2 veya 48,5 dakika arttığını ortaya koydu. Sonrasında bu sürenin katlanarak artmaya devam ettiği düşünülüyor.Uzun çalışma saatleri sebebiyle ev dışındaki sosyal hayatın yok olduğu ve ofisten çalışmayanın sanki mola vermeye ihtiyacı yokmuş algısı hüküm sürdüğü için ortaya “Nasıl olsa evde!” diye bir cümle çıktı. Bu cümle, çalışanların iş ve özel hayatı arasındaki dengenin tamamen kaybolmasına neden oldu. Yöneticiye veya iş arkadaşlarına her saat yanıt vermek zorunda olmak, çalışanlarda aşırı strese ve tükenmişliğe yol açmaya başladı. Bütün bunlar akıllara belki hiç duymadığımız belki de duyup çoktan unuttuğumuz o kavramı getirdi: "Bağlantıyı kesme hakkı."<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">"Bağlantıyı kesme" veya bir diğer adıyla "ulaşılabilir olmama hakkı" bir çalışanın mesai saatleri dışında aramalar, e-postalar, mesajlar aracılığıyla iletişim kurmasının beklenmemesi gerektiğini söyleyen kurallara atıfta bulunuyor.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dünyada neler oluyor?</h3>Uzaktan çalışmanın son iki sene içindeki yaygınlaşma hızı ve bu dönüşümün ortaya çıkardığı olumsuz sonuçlar, otoriteler tarafından da fark edildi ve çalışanların mesai saatleri dışında rahatsız edilmemesi için çeşitli düzenlemeler yapılmaya başlandı.Avrupa Parlamentosu, 21 Ocak 2021’de çalışanlara iş saatleri dışında ulaşılamamasına dair “bağlantıyı kesme hakkıyla” ilgili olarak <a fr-original-style="" href="https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2021-0021_EN.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">hazırlanan raporu</a> kabul etti. Bu adım, Avrupa ülkeleri arasında domino etkisi yarattı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Slovakya, Şubat 2021’de uzaktan çalışanlara bağlantı kesme hakkını tanıyan yasa değişikliğini kabul etti.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İrlanda, 1 Nisan 2021'de çalışanların mesai saatleri dışında e-postalara, telefon görüşmelerine veya diğer mesajlara yanıt vermemelerini yasal bir hak haline getirdi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Portekiz, Kasım 2021’de çalışanların sağlıklı bir iş-yaşam dengesine sahip olmalarını amaçlayan yeni iş yasası yürürlüğe soktu. Söz konusu yasaya göre, şirketlerin çalışanlarla normal çalışma saatleri dışında iletişim kurduklarında para cezasına çarptırılmalarının önü açıldı.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Belçika, bağlantı kesme hakkıyla ilgili düzenlemeyi 1 Şubat 2022’den itibaren devlet memurları için devreye soktu.</li></ul>Tüm bu gelişmelere rağmen Avrupa’nın bu kavramla yeni haşır neşir olduğu yanılgısına düşmemek gerek. Bağlantıyı kesme hakkı, ilk olarak 2016 yılında Fransa’da resmen <a fr-original-style="" href="https://www.bbc.com/news/world-europe-38479439" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">tanındı</a>. Fransa’yı 2017 yılında İtalya; 2018 yılında ise İspanya izledi. Türkiye’ye gelecek olursak 2021’de yayımlanan “Uzaktan Çalışma Yönetmeliği” ile uzaktan çalışmanın yapılacağı zaman aralığı ve süresinin iş sözleşmesinde belirtilmesi zorunlu hale geldi. Fakat Türk Hukuku kapsamında, bu konuya ilişkin doğrudan bir yasal düzenleme henüz mevcut değil.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şirketler cephesi</h3>Çalışanların “irtibat kesme hakkına” dair düzenlemelerin sayısı, her ne kadar pandemi döneminde artsa da hâlihazırda bu konuda atılan somut adımlar oldukça kısıtlı kalıyor. Kamu kurumlarının yanı sıra şirketler de çalışanlarını motive etmek adına zaman zaman mesai saatleri dışında çalışmamaya yönelik adımlar atıyor. Tabii ki, şirketlerin bu politikalarının ülkeden ülkeye değişiklik gösterdiğini ve iş dünyasının bu konuda henüz pek aşama kat edemediğini söylemekte de fayda var.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;"><a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2021/06/22/right-to-disconnect-could-become-the-norm-in-europe.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Volkswagen</a>, Almanya’da, 2012 yılında mesai saatleri dışında e-posta alımını durduran ilk şirket oldu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Renault, hâlihazırda e-posta ve iş cep telefonu kullanımını akşamları ve hafta sonları sınırlıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Daimler, 2014’ten beri tatile giden çalışanlarına o zaman diliminde gelen e-postalarına “Ofis dışındayım,” yanıtı göndermek yerine bu e-postaları otomatik olarak silme hakkı tanıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">AXA, 2017’de imzalanan toplu sözleşmeyle İspanya ofisindeki çalışanlarına mesai saatleri dışında telefonlarını kapatma hakkı verdi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Allianz, BNP Paribas, BMW, Bayer, Henkel gibi şirketler de çalışma saatleri dışında e-posta kullanımını kısıtlıyor.</li></ul>Uluslararası kuruluşlar da uzaktan çalışmanın psiko-sosyal ve akıl sağlığına etkilerini azaltmak amacıyla şirketlere, çalışanlarına "bağlantıyı kesme hakkı" tanımaları çağrısında bulunuyor. Şubat 2022'de Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından yayımlanan "Sağlıklı ve Güvenli Uzaktan Çalışma" raporu, uzaktan çalışmaya geçen şirketlerin çalışanlarına gerekli ekipman ve rehberlik sağlamanın yanında bağlantıyı kesme hakkını tanımaları ve yeterince dinlenme günü vermelerinin önemini ortaya koyuyor.

Uzaktan çalışmanın yaygınlaşmasıyla çalışanlardan mesai saatleri dışında iş istenmesi kontrolsüz biçimde arttı; ancak şimdi kanunlar çalışanları özgürleştirmek için devrede.

Bir ihtimal daha var: Bağlantıyı kesme hakkı

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ofislerimize geri dönüyoruz, sizinle bir arada olmayı çok özledik.”</blockquote><blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Sizleri tekrar yüz yüze göreceğimiz için çok heyecanlıyız, ofise geri dönüş planımızın detaylarını aşağıda bulabilirsiniz.”</blockquote>Geçtiğimiz günlerde, bunlara benzer anekdotlar içeren binlerce e-posta dünyanın pek çok yerindeki çalışanların e-posta kutularında yerini aldı. Vakaların azalmasıyla şirketlerin kimi haftada 2 veya 3 gün ofise gidilen kimi ise tamamen ofise dönülen çalışma modellerini açıkladı. Peki, şirketlerin bu özlemi ve heyecanı karşılıklı mı? Hâlihazırda 2 yıldır evin konforuna alışan ve bu süreçte uzun saatler trafikte kalma, gürültülü ve kalabalık ortamda çalışma gibi eski alışkanlıklarını pek de özlemeyen çalışanlar çoğunluğu oluşturuyor.&nbsp;İşyeri mesajlaşma platformu Slack tarafından geliştirilen The Future Forum, 2021 yazında dünya çapında 10 bin çalışanı kapsayan <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/04/19/employees-are-twice-as-likely-as-executives-to-work-in-office-full-time.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bir anket</a> yaptı ve işe dönüş konusunda bir "yönetici-çalışan kopukluğu" olduğunu ortaya koydu. Buna göre, yöneticilerin üçte ikisi haftada 3 ile 5 gün arasında ofisten çalışmak istediğini söylerken bu oran, çalışanlar arasında yaklaşık üçte birdi. Aynı araştırma sonuçları, yöneticilerin %44'ünün her gün ofiste olmak istediğini ve bu oranın çalışanlar arasında sadece %17 olduğunu gösterdi.&nbsp;Peki, halihazırda evden çalışma alternatifi sunan birçok şirket mevcutken ofise dönüşü tercih eden şirketler çalışanlarını elinde tutmak için ne yapacak? Ofislere dönüşü cazip hale getirmek mümkün mü?<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Eskiye “eğlenceli” dönüş</h3>Biraz geriye gidelim ve zihnimizi şirketlerin kıyasıya rekabetlerinin son perdesi olarak ofis tasarımlarını yarıştırdığı günlerle dolduralım. O günlerde şirketler, çalışma alanlarını daha sempatik hale getirmek için didiniyor; uyku odaları, oyun alanları mevcut olan ve adeta bir üniversite kampüsünü andıran yeni konseptli ofislerini duyuruyorlardı. Sonra ne oldu? Pandemi döneminde bu yarış, bir anda bitti. Çalışanlar, bilgisayarları ve ortopedik çalışma sandalyeleriyle evlerdeki yerini aldı.Aradan geçen 2 yılın ardından pandemi kısıtlamalarının azalmasıyla birçok şirket, çalışanlarını ofisteki masalarında görmek için kolları sıvadı. Fakat çalışanlar, sabahları daha geç uyandıkları, aileleriyle daha çok vakit geçirdikleri ve gürültülü çalışma alanlarından uzaklaştıkları için ofislere geri dönmeye pek de hevesli değil. Bu nedenle şirketlerin, ofise dönüşü cazip hale getirmek için yeni stratejiler belirlemesi gerekiyor. Şirketlerin kullandıkları yöntemlerden biri, eğlenceye vurgu yaparak “Ofisimizde sadece çalışmıyoruz, aynı zamanda sosyalleşiyoruz,” mesajını vermek oldu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Örneğin Microsoft çalışanları, hibrit çalışma düzeninin parçası olarak şubat ayında ofislerine döndüklerinde, evden çalıştıkları dönemdeki özverileri için "takdir etkinlikleri" ve çeşitli oyun alanları ile karşılandılar. Bunlara teraryum yapımı ve tuval boyama dersleri eşlik ediyordu. Ayrıca kampüs barı bira, şarap ve alkolsüz kokteyl yapımı atölyesine dönüşmüştü.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Google, çalışanlarının ofise dönüşünü ünlü şarkıcı Lizzo’nun konseriyle <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2022/04/30/google-employees-get-private-lizzo-concert-as-they-return-to-office.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">kutladı.</a> Google, yıllardır çalışanlarının işe gidiş gelişlerini daha konforlu hale getirmek için Wi-Fi donanımlı lüks otobüsler sağlıyordu; ancak şimdi bir adım daha ileri gitti ve çalışanlarının ulaşım alternatiflerinden biri olarak ücretsiz elektrikli scooter’lar kiraladı. Ayrıca fitness merkezleri, ücretsiz yemek, dinlenme salonları, oyun odaları ve masaj hizmeti gibi kampüs içi olanakların sağlanması da ofise geri dönüş teşviklerinin bir parçası oldu.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">ABD merkezli çip üreticisi Qualcomm ise binlerce çalışanını, ofise geri döndükleri hafta ücretsiz yiyecek, içecek ve tişörtlerle selamladı. Şirket ayrıca, "Salı arası ver" isimli etkinliğini ve "Sağlık çarşambası" isimli grup fitness derslerini içeren haftalık organizasyonlarını duyurdu.</li></ul>Şirketlerin ofise dönüş teşviklerini değerlendiren Columbia Üniversitesi işletme profesörü Adam Galinsky, şu <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2022/04/12/technology/rto-return-office-technology.html?action=click&pgtype=Article&state=default&module=styln-rto&variant=show&region=MAIN_CONTENT_1&block=storyline_top_links_recirc" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yorumda bulunuyor:</a><blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 180, 127); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">"Bu kutlamalar ve ayrıcalıklar, şirketlerin, çalışanlarının ofise geri dönmek istemediğini bildiklerini gösteriyor. En azından şimdilik, şirketler sopa yerine havucu tercih ediyor ve çalışanları evde kaldıkları için cezalandırmak yerine ofise geldikleri için ödüllendiriyor.”</blockquote><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’nin yaz açılımı</h3>Türkiye’de de şirketler, ofise gelmenin karşılığında yaz aylarında esnek çalışma uygulamaları ve ofise gelinmeyen günler şehir dışından çalışma gibi imkânlar sunuyor. Örnek vermek gerekirse;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Garanti BBVA’nın yeni çalışma modelinde genel müdürlük ekipleri ofise geldikleri zamanlar dışında iki farklı adres veya şehirden çalışabiliyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">ING’de çalışanlar, “Flexi Yaz” uygulaması ile yaz boyunca istedikleri lokasyondan çalışılabiliyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Haftanın birkaç günü ofise geri dönüş programını devreye alan QNB Finansbank, çalışanlarına yaz boyunca 1-1,5 ay diledikleri yerden çalışabilme opsiyonu sunuyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Allianz Türkiye’de, mart ayından itibaren çalışanların iş süreçlerine bağlı olarak haftada 1 ile 5 gün arasında değişen sürelerde uzaktan çalışma sistemine geçildi. Esnek yaz uygulamasıyla ise tüm çalışanlar temmuz ayı boyunca diledikleri yerden çalışabilecek.</li></ul>Bütün bu “sosyal ofis” konseptlerinin ve esnek çalışma uygulamaların yanı sıra bazı şirketler, çalışanlarını haftanın tamamının veya bir kısmının ofiste geçirildiği tam zamanlı ve hibrit çalışma modellerine ikna etmek için ücret artışı ve ikramiye konularını da masaya yatırıyor. Ücret artışı, bazı çalışanlar için cazip bir teklif; ancak yine de tamamen uzaktan çalışma imkânı sunan şirketler çalışanların tercih sıralamasında üst sıralara oynayacak gibi duruyor.

Pandeminin etkisinin azalmasıyla birçok şirket ofise geri dönüş planlarını açıkladı. Peki, şirketler evden çalışmanın konforuna alışan çalışanlarına ofise dönmeleri için ne vaat ediyor?

Bir devrin sonu: Ofislere dönüş

Etrafımız sarıldı. İş dünyası dergileri başarılı girişimleri konuşuyor, gazeteler sayfalarını girişimlerden bahsetmeye ayırıyor, en çok dinlenen podcast’ler arasında girişimci hikayeleri yer alıyor, ekonomistler hiç durmadan gençlere girişimci olma tavsiyeleri veriyor, beyaz yakalılar kariyer rotalarını değiştirip girişimciliğe atılıyor. Son yılların en çok konuşulan iş modelleri arasında girişimler; en çok takip edilen iş insanları arasında girişimciler, en sık kurulan beyaz yakalı hayalleri arasında girişimci olmak yer alıyor. Peki, nedir bu girişimcilik? Ya da daha önemlisi ne değildir? Ayağını gaza basmaya hevesli olan gençleri nasıl bir yol bekliyor? Girişimciliğin avantajları, dezavantajları neler? Girişimcilik 101 tadında olan bu yazıda, naçizane bu sorulara cevap arayacağız.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Girişimcilik nedir, ne değildir?</h3>En basit tabirle girişimler; benzersiz bir ürün veya hizmet geliştirmek, pazara sunmak ve onu müşteriler için cazip kılmak amacıyla kurulan şirketlerdir. Çoğu girişimin kurucusu, yola toplumun ihtiyaç duyduğu ancak henüz hayata geçirilmemiş bir işi, ürünü veya hizmeti hayal ederek çıkar. İnovasyona dayanan bir girişim, mevcut ürünlerin eksikliklerini gidermeyi, tamamen yeni mal ve hizmet kategorileri yaratmayı, geleneksel düşünme ve iş yapma biçimlerini bozmayı amaçlar. Bu nedenle birçok girişim kendi sektörlerinde “oyun kurucu” olarak bilinir. Facebook, Amazon, Apple gibi teknoloji devleri en çok bilinen girişimlerdir ve tahmin edersiniz ki girişimcilik sektöründe hüküm süren şirketlerin birçoğu da teknoloji alanında faaliyet göstermektedir.Peki, standart şirketlerden bir girişimi ayıran şey nedir? Hem geleneksel şirketlerde hem de girişimlerde çalışanlar, müşterilerin satın alacağı bir ürün veya hizmet yaratmak için çalışır. Bir girişimi diğer işletmelerden ayıran nokta ise iş yapma şeklidir. Geleneksel şirketler, genellikle bir işletmenin nasıl çalışması gerektiğine dair mevcut şablonlara göre hareket eder. Bir girişim ise tamamen yeni bir şablon oluşturmayı amaçlar.Girişimleri geleneksel şirketlerden ayıran en önemli faktör ise hızdır. Girişimler, fikirleri çok hızlı bir şekilde geliştirmeyi ve hayata geçirmeyi amaçlar. Bu hız için bütçe olmazsa olmazdır, bütçeyi bulmanın yolu ise yatırım turlarından geçer. Girişimler, genellikle yolculuklarının başında yatırım turlarına çıkarak finansman oluşturmaya çalışır. Tohum öncesi dönemde, çoğu zaman kurucuların arkadaşları ve aileleri işe yatırım yapar. Sonrasında sıklıkla başlangıç aşamasındaki şirketlere yatırım yapan "melek yatırımcılar" devreye girer. Daha sonra ise şirketlere on milyonlarca dolar yatırım yapan risk sermayesi firmaları tarafından liderlik edilen A, B, C ve D serisi finansman turları vardır.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Girişimcilik ne değildir?</h3>“Girişimcilik nedir?” sorusuna cevap ararken aynı zamanda “Girişimcilik ne değildir?” sorusuna cevap vermeye çalışmakta da fayda var. Günümüzde girişimcilik kavramı, temel anlamından uzaklaşmaya ve konuyla ilgili doğru bilinen yanlışlar artmaya başladı. Örneğin; en sık karşılaşılan yanlışlardan biri ticaret yapan kişiyle girişimciyi karıştırmak. Tedarikçilerden ürün alıp müşterilere kâr amacıyla satan kişilere girişimciden ziyade tüccar denilir. Ticaret girişimciliğin bir parçası olsa da sadece küçük bir parçasıdır. Öte yandan, hâlihazırda yaygın olan “Girişimciler, her zaman teknoloji üretir,” fikrinin doğruluğu da tartışılır.Girişimcilikle ilgili bilinen bir diğer yanlış ise tüm girişimcilerin yüksek maddi kazançlar sağladıklarıdır. Elbette, başarıyı yakalayan, şirketleşen ve finansal özgürlüğe kavuşan birçok girişimci mevcut; ancak buna erişemeyen pek çok girişimci olduğunu da unutmamak gerekiyor.Son olarak, girişimcilerin “kendi işinin patronu” oldukları algısı da çoğu zaman yanlıştır. Teknik olarak evet, bir girişimci kendinin patronudur; ancak bu durum girişimcilerin kimseye hesap vermek zorunda olmadığı anlamına gelmez. Yatırım alan bir girişimin kurucusunun, yatırımcılarına düzenli bir şekilde rapor vermesi veya kurucu ortakları varsa onların da fikirlerini alması gerekir.Birçok kişi, getireceği potansiyel özgürlük fikriyle girişimcilik fikrine kapılır. Evet, girişimci olmak kuralların çoğunun sizin tarafınızdan belirleneceği anlamına gelir. İsterseniz 9-6 mesai saatini kaldırır, uzaktan çalışma seçeneğini devreye alır ve istediğiniz gibi giyinebilirsiniz. Ama unutmayın ki bu işi kârlı hale getirmekten de yine siz sorumlusunuz. Girişimci olmak, çoğu zaman kişisel fedakarlıklar yapmak ve uzun saatler çalışmak anlamına geliyor. Yani uzun lafın kısası girişimcilik zengin ve özgür olmaya giden en kestirme yol demek değil. Birçok girişimin başarısız olduğunu, bizim başarılı girişimleri duyduğumuzu unutmamakta fayda var.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Girişimciliğin dezavantajları</h3>2011'de <a fr-original-style="" href="https://www.nytimes.com/2011/11/27/jobs/starting-a-business-the-romance-vs-the-reality.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The New York Times’ta yayımlanan bir makale</a> girişimciliğin zorlu taraflarına dikkat çekiyor, girişimciliğin romantikleştirilmesini, adeta kurtuluş yolu olarak gösterilmesini eleştiriyordu. Aradan geçen 11 yılda girişimcilik popülaritesini iyice artırdı; ancak bahsi geçen zorluklar hala güncelliğini koruyor.Makale, girişimciliğin dezavantajlarını şu şekilde sıralıyor:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Ürününüz veya hizmetiniz için bir pazar bulmanın yanı sıra yeni bir iş kurmak için uygun kaynaklar bulmanın da büyük bir zorluğu var.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kurucu olarak, her şey sizin sorumluluğunuzda olacak. Üretimi, dağıtımı, pazarlamayı, satışları, çalışanları, vergileri, sigorta ve lisansları aynı anda yönetmeniz gerekecek.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yoğun çalışma saatleri ve mecburen iş-özel hayat dengesini kuramamak da hayatınızın bir parçası olacak.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Girişimci olmak, düzenli bir maaşın güvenli kollarına sahip olmadığınız anlamına gelir. Hatta ilk birkaç yıl boyunca, paranın çoğu işi büyütmeye gider ve sabit bir gelire sahip olmak çok zordur.</li></ul>İşte bu noktalarıyla girişimcilik, beyaz yakalı olmaktan tamamen ayrılıyor. Eğer beyaz yakalı bir çalışansanız şirketinizdeki yüzlerce veya binlerce çalışandan birisiniz demektir ve tanımlanmış sorumluluklarınız vardır. Sorumluluklarınızı yerine getirdikten sonra bilgisayarınızı kapatmanız ve günün kalanınında zihninizi dinlendirmeniz mümkün. Girişimcilerin ise özellikle başlangıç aşamalarında zihnini işten uzaklaştırması pek mümkün olmuyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki ya avantajları?</h3>Olumsuzlukları bir tarafa bırakırsak, girişimciliğin yepyeni bir dünyanın kapılarını araladığı ve pek çok fırsat barındırdığını da göz ardı etmemek gerek. Bir girişimci olarak kısıtlı değilsiniz, bir organizasyonun tüm yönlerini keşfedebilir ve dilediğiniz bir alanında (pazarlama, insan kaynakları, finans vb.) yer alabilirsiniz. Kendi kaderinizden siz sorumlusunuz ve şirketinizin başarılı olmasına yardımcı olmak için sayısız proje geliştirebilirsiniz. Yeni fikirler keşfetmekte ve işinize hayal gücünüzü dahil etmekte özgürsünüz. Genelde zaten bu özgürlük hissi, girişimcilerin tutunduğu dal oluyor.Görüşlerini almak için ulaştığımız Faladdin ve Binnaz Abla’nın kurucu ortağı Sertaç Taşdelen, girişimciliğin avantajlarını bir soru sorarak anlatıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(158, 110, 71); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(158, 110, 71); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Girişimci olmak dünyaya geliş amacımızı çok daha geniş bir perspektiften görmemizi sağlıyor. Gerçekten hayatta kalma dürtülerimizi, içgüdülerimizi ortaya çıkarıyor, bireyi zorluk ve çileyle sınayabiliyor. Mavi hapı alıp uyuşmaya devam etmek mi istersiniz yoksa kırmızı hapı alıp özgür olmak mı? 100 kere daha yaşasam, 100 kere daha girişimci olurum!”</blockquote>

Girişimcilik son yılların en popüler iş modellerinden biri haline geldi. Peki, hakkında gerçekten ne biliyoruz?

Çağımızın Amerikan rüyası: Girişimcilik

Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından hükümet ve tüketici baskısıyla karşı karşıya kalan küresel şirketler, her iki ülke için de yol haritalarını yeniden belirledi.

Savaşın gölgesinde büyük ikilem: Gitmek mi kalmak mı?

Son yıllarda gücüne güç katan veganlık, gıda sektöründe ipleri eline aldı. Özellikle son 10 yılda bitkisel beslenmeyi hayat tarzı olarak benimseyenlerin sayısı da çoğaldı. 2014’ten bu yana kişi sayısının sadece ABD’de %600 arttığı bilinirken 2021’de dünyada 79 milyon vegan bulunduğu tahmin ediliyor. Belki de umulandan çok daha kısa sürede arkadaşlarınızla her zaman buluştuğunuz restoranın menüsü vegan seçeneklerle, evinizin sokağındaki marketin rafları vegan gıdalarla doldu. Artık evcil hayvanınıza bitki bazlı mama bulmak için de market market dolaşmanıza gerek kalmıyor.&nbsp;Hem Türkiye hem de dünya adına gidecek daha çok yol olduğu bilinse de sektörün her geçen gün can alıcı bir şekilde büyüdüğünü, vegan üretimin gıda sektörünün geleceği olduğunu söylemek mümkün. Peki ekonomik olarak ne büyüklükte bir sektörden bahsediyoruz? Bu pastada en büyük paya sahip oyuncular kimler? Sektörün önünde nasıl bir gelecek tablosu var?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rakamlarla vegan gıda</h2>“Vegan” kelimesinin mucidi Donald Watson, bugünleri görse eminim gözleri dolardı. Bloomberg Inteligence’ın geçen ağustos ayında <a fr-original-style="" href="https://www.bloomberg.com/company/press/plant-based-foods-market-to-hit-162-billion-in-next-decade-projects-bloomberg-intelligence/#:~:text=New%20York%2C%20August%2011%2C%202021,by%20Bloomberg%20Intelligence%20(BI)." style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yayımladığı rapora göre</a> bitki bazlı süt ve et alternatifleri pazarı 2020'de 29,4 milyar dolara ulaştı. Gıda sektörüne yön veren şirketlerin de bitki bazlı ürün seçeneklerini genişletmesiyle vegan gıda, sektörün en hızlı büyüyen pazar payına sahip oldu. Yine aynı rapora göre, 2030’a kadar 162 milyar doları bulması öngörülen pazar resmen “Çekilin yoldan, ben geliyorum!” diye bağırıyor.&nbsp;Rapor, sektörü bitki bazlı et, süt ve diğer ürünler olarak üçe bölerek ele alıyor. Bitki bazlı süt ürünleri pazarını 4 büyük ürün yönetiyor: Yulaf sütü (%30’luk pazar payı), badem sütü, Hindistan cevizi sütü ve soya sütü. Ancak bundan daha fazlası var. Pirinç sütünden tutun da kaju sütüne, ceviz sütünden kenevir sütüne içinde başka birçok alternatifi barındıran pazar, 2020’de bitkisel gıda pazarının 23 milyar dolarından fazlasına hükmetti. Bu rakamın 2030’a gelindiğinde 62 milyar doları bulması bekleniyor. Bitki bazlı et talebinin de alternatif sütün ayak izlerini takip ederek benzer bir büyüme modeliyle karşılaşacağının varsayıldığı raporda 2020’de 4,2 milyar doları gören pazarın, 2030’da 74 milyar dolara ulaşacağı tahmin ediliyor.Öte yandan gıda sistemi değişikliği alanında çalışan bir sivil toplum kuruluşu olan ProVeg International’ın geçen yılın sonunda yayımladığı bir rapor, uzun vadede geleneksel protein ürünlerinin yerini laboratuvar ortamında üretilecek kültür eti ve bitki bazlı etin alacağına dikkat çekiyor. Etin şu anda %90'ı hayvansal ürün olarak tüketiliyor; 2040'ta bu oranın %40’a düşmesi bekleniyor. Bütün bu gelişmelerin ışığında bir restorana gittiğimizde sorduğumuz “Vegan menünüz var mı?” sorusunun yerini “Hayvansal ürün var mı?” sorusuna bırakacağı ütopik bir gelecekten bahsediyoruz belki de. Kim bilir?<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Biraz da rekabet</h2>Vegan beslenmenin yükselişiyle markalar daha çok bitki bazlı et ve süt ürünleri üretimi için kolları sıvadı. Piyasada 2 tür şirket hüküm sürüyor diyebiliriz. Birincisi sadece vegan ürün üreten Eat Just gibi şirketler; ikincisi de hepimizin uzun yıllardır bildiği, tanıdığı, bitkisel bazlı gıdanın yanı sıra vegan olmayan ürünler de üreten Nestlé ve Danone gibileri.<img src="https://images.aposto.com/2022/0/2/1643116367374.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.68" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bitkisel bazlı ürünlerin piyasa değer değişimi Kaynak: Bloomberg<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">Bitki bazlı et ürünleri: Aklımıza öncelikle Beyond Meat, Impossible Foods gibi sektör devleri geliyor. İkisi de unicorn statüsünde olan bu şirketler stratejilerini restoranlar ve büyük zincirlerle (McDonald's, KFC, Burger King, Little Caesars gibi) ortaklıklar yaparak bitki bazlı gıda seçeneklerini artırmak üzerine kuruyor. Haziran 2021 itibarıyla 9,44 milyar dolarlık bir piyasa değeri olduğunu bildiğimiz Beyond Meat’in 2021 yılında <a fr-original-style="" href="https://vegangazete.com/beyond-meat-turkiye-pazarinda-cok-yakinda-marketlerde/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Türkiye pazarına</a> girdiğini de hatırlatmakta fayda var.&nbsp;Bitki bazlı süt ürünleri: Oatly, NotCo gibi unicorn statüsündeki şirketler bir süredir piyasadaki popülerliğini koruyor. 2020’yi 420 milyon dolar gelirle kapatan ve 2021’de bu rakamın 690 milyon dolara ulaşacağını öngören Oatly de üst satırlarda bahsi geçen şirketlerden farklı bir büyüme stratejisi izlemiyor. Kahve dükkânları pazarlama stratejisinde önemli bir yer tutan şirket, Starbucks’la yaptığı anlaşmayla zincirin şubelerinde boy göstererek satış kanallarını genişletiyor.&nbsp;Bitki bazlı et ve süt muadilleri geliştiren ve yatırımcıları arasında Jess Bezos’un da bulunduğu NotCo, 2022 yılına Şili’nin ilk unicorn’u olarak girdi. Bütün bu veriler gösteriyor ki vegan gıda üreten markaların önlenemez yükselişi karşısında saygıyla eğilmekten başka çare yok.Danone, Kellogg’s ve Nestlé gibi hem vegan hem de vegan olmayan ürünleri piyasaya süren daha geleneksel ve yerleşik rakipler de bitki bazlı ürün çeşitlerinin üretimini ve dağıtımını artırarak, ayrıca bu seçenekleri sergileyen promosyon kampanyaları duyurarak avantaj elde etmek istiyor.&nbsp;<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Türkiye’de neler oluyor?</h2>36-42° kuzey paralelleri ve 26-45° doğu meridyenleri arasında vegan gıda pazarının ne denli büyük bir hükümdarlığa sahip olduğuna dair elimizde net veriler bulunmasa da Eat Vappy, Veggy, Talya Foods, Fomilk gibi sadece bitki bazlı ürünler üreten markaların yanı sıra Trakya Çiftliği gibi hem vegan hem vegan olmayan gıda üreten markaların, ayrıca ulusal ve uluslararası gıda markalarının da oyuna katıldığı biliniyor.&nbsp;Twentify’ın 2021 sonunda Türkiye’de <a fr-original-style="" href="https://www.twentify.com/tr/blog/blog/veganizm-farkindalik-arastirmasi" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">gerçekleştirdiği araştırma</a>, topraklarımızda en çok Dr. Oetker ve Knorr’un vegan ürünlerinin tercih edildiğine işaret ediyor. Bitkisel süt ürünlerinde Danone’nin alt markası olan Alpro ve yerli marka Fomilk yarışı önde götürüyor.&nbsp;Bütün bu verilerin bize verdiği yetkiye dayanarak rahatlıkla söyleyebiliriz ki vegan gıda pazarının her geçen gün daha da büyümesi ve etki alanını genişletmesi bekleniyor. Bill Gates’in dediği gibi “yapay et” sahiden de gıdanın geleceği mi? Pek de uzak olmayan bir gelecekte göreceğiz.

İştah ve ufuk açan yemek yayını. Her çarşamba ve cumartesi önlüğünü giyer.

Aposto'nun iştah ve ufuk açan yemek yayını.

apéro

Bitki bazlı et ve süt ürünleri üretimi için rekabete tutuşulan sektörde dengeler değişiyor.

Parlayan yıldız: Vegan gıda pazarı

2021’de en çok duyduğumuz cümleler arasında ilk sıralarda, “Aşı sıran geldi mi?” veya “Aşı oldun değil mi?” yer alıyor. 2020’de salgına yakalanan kişiler için sorulan “Ağır mı atlatıyor hafif mi?” sorusu 2021’de yerini “Aşılı mıydı aşısız mı?” sorusuna bırakmış durumda. Bu yıl televizyonlarda, gazetelerde, ayak üstü sohbetlerde veya toplantılarda şüphesiz ki en çok konuştuğumuz şeylerden biri koronavirüs aşıları...Salgının başladığı ilk günden beri umut ışığı olarak görülen ve bulunması için büyük ilaç ve biyoteknoloji şirketlerin kıyasıya bir rekabete tutuştuğu aşılar, 2021’in ilk çeyreğinde piyasaya sürüldü. Our World in Data’nın <a fr-original-style="" href="https://ourworldindata.org/covid-vaccinations?country=OWID_WRL" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">son açıkladığı verilere göre</a>, hâlihazırda tüm dünya nüfusunun %42,7’sinin koronavirüs aşılarının tüm dozları tamamlanmış durumda. Peki, 2021’in başından bu yana neler yaşandı?<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kıyasıya rekabet</h3>Geçen yıl bu zamanlar, Covid-19 için aşı geliştirme yarışı tam gaz devam ediyordu. İlk aşıların acil kullanım onayları alınmaya başlamıştı. Bugün ise dünyanın farklı bölgelerinde birçok aşı üretilmiş olsa da geniş çaplı kabul gören 4-5 aşı var. Yılın sonuna yaklaşırken aşı geliştirme yarışından sonra aşı üretimi ve dağıtımı yarışında da bitiş çizgisi görünmeye başladı: Pfizer &amp; BioNTech neredeyse kazandı.Pfizer &amp; BioNTech: ABD merkezli ilaç şirketi Pfizer’ın Almanya merkezli biyoteknoloji şirketi BioNTech ile geliştirdiği aşı, dünyada uygulanan ilk aşı olmakla kalmadı, aynı zamanda nadir görülen yan etkiler ve üretim hataları gibi konularda rakiplerine göre daha az sıkıntı yaşadı.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">&nbsp;Pfizer &amp; BioNTech, Eylül 2021 itibarıyla dünya çapında 1,5 milyardan fazla doz sevk ettiğini duyurdu. 2021 sonu itibarıyla toplam 3 milyar doz, 2022'de ise 4 milyar doz üretilmesi planlıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gelişmiş ülkelerde pazar payını ele geçiren şirket, 2021 ve 2022'de aşılardan toplam 65 milyar dolar gelir elde edeceğini tahmin ediyor.</li></ul>Moderna: ABD merkezli biyoteknoloji şirketi Moderna’nın ürettiği Covid-19 aşısı, Ocak 2021’de ruhsatlandırılan ilk aşılardan biri oldu. Şirket, hızlı büyüme kaydetmesine rağmen son dönemde; üretimde istediği kapasiteye ulaşamaması, tedarik sıkıntısı çekmesi ve ergenler ile çocuklarda aşı için onayın gecikmesi nedeniyle yarışta geriye düştü.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yıl sonu için gelir tahmini, geçen ay başında 20 milyar dolardan 15-18 milyar dolara; dağıtılması planlanan doz miktarı ise 800 milyon-1 milyar aralığından 700-800 milyon civarına <a fr-original-style="" href="https://www.cnbc.com/2021/11/04/covid-vaccine-moderna-mrna-earnings-q3-2021.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">düşürüldü</a>.</li></ul>AstraZeneca: Oxford Üniversitesi ile ortak aşı geliştiren AstraZeneca, yılın en çok konuşulan aşı üreticilerinden biriydi. Üretim sorunları, şirketin Avrupa Birliği'ne (AB) teslimatları durdurmasına ve yasal süreçle karşı karşıya kalmasına neden oldu. Şirket, rakiplerinin acil kullanım izinlerini almasından yaklaşık bir yıl sonra hâlâ ABD Gıda ve İlaç İdaresi onayını bekliyor.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">AstraZeneca, Oxford Üniversitesi ile yaptığı anlaşmanın bir parçası olarak aşıları, maliyetine satma sözü vermişti; ancak 2022’de düşük gelirli ülkelere gönderdiği aşılar haricinde bu modelden uzaklaşarak kâr amaçlı satışlara başlayacak.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Airfinity’nin tahminine göre, AstraZeneca'nın 2021 sonunda Covid-19 aşılarından yaklaşık 4,2 milyar dolar gelir elde etmesi bekleniyor.</li></ul>Johnson &amp; Johnson (J&amp;J): Johnson&amp;Johnson’ın ürettiği aşı, bugüne kadar tek doz aşının kapsamlı koruma sağladığı ilk Covid-19 aşısı oldu.&nbsp;<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">2021'nin başında Baltimore'daki üretim tesisinde sorun yaşayan şirket, milyonlarca doz kayba uğradı. Ayrıca ABD, Güney Afrika ve AB'nin nadir görülen kan pıhtılaşması vakaları nedeniyle şirketin Covid-19 aşısının kullanımını geçici olarak durdurması da şirkete zaman kaybettirdi.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu olumsuzlukların sonucunda şirket, 2021 için Covid-19 aşısından elde edeceği gelir tahminini 2,5 milyar dolarda tuttu.</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Omicron’un hatırlattığı: Aşı eşitsizliği</h3>Tedarikçi şirketler kârlılıklarını açıklamaya, zengin uluslar ise takviye dozlarını olup yıla veda etmeye hazırlanırken gözden kaçırılan bir gerçek var: Yoksul uluslar. Covid-19 aşılarının adil paylaşımı için kurulan küresel iş birliği COVAX, yoksul ülkelere bugüne kadar <a fr-original-style="" href="https://www.gavi.org/covax-facility?gclid=EAIaIQobChMI3dGd54PQ9AIVQ49oCR1MNA1WEAAYASAAEgLSLPD_BwE" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">610 milyon</a> dozdan fazla aşı gönderdi. Fakat ilaç <a fr-original-style="" href="https://www.ft.com/content/0e240929-033a-457f-a735-ec7cf93b2f3c" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">üreticilerinin</a> şeffaflık eksikliği, üretim sorunları, ihracat yasakları ve daha zengin ülkelerin aşı stoklarını kendine saklaması gibi sebeplerden dolayı bu rakam, hedeflenenin çok altında kaldı.&nbsp;Our World in Data’nın verilerine göre, farklı ülkelerde tüm aşıları tamamlananların nüfusa oranı şöyle:<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Almanya: %68,9</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Japonya: %77,6</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Fransa: %70,2</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Güney Afrika: %25</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Angola: %9,3</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Nijerya: %1,7</li></ul>Bilim insanları uzun süredir aşı eşitsizliğinin, yeni varyantların ortaya çıkmasını daha olası hale getireceği konusunda dünyayı uyarıyordu. Geçen haftalarda Güney Afrika’da tespit edilen Omicron varyantı da bu korkuları geri getirdi. Mevcut aşıların Omicron varyantına karşı etkili olup olmadığı hakkında kesin bir bilgi henüz yok. Konu ile ilgili açıklama yapan tedarikçi şirketler, gerekirse mevcut aşılarını Omicron varyantına uyarlayabileceklerini iddia ediyor. Son olarak Pfizer ile BioNTech, yaptıkları testler sonucunda üç doz aşının Omicron varyantını etkisiz hale getirdiğini ve gerekirse Mart 2022’de Omicron odaklı bir aşı üretebileceklerini açıkladı.Peki, yeni varyantlar yeni bir aşı yarışı başlatabilir mi? Şimdilik, o konuda bir şey söylemek için çok erken; ancak GAVI İttifakı CEO’SU Seth Berkley, “Spesifik aşıların gerekli olması halinde, zengin ülkelerin aşı milliyetçiliği yapmasını önlemeliyiz” diyor ve ekliyor, “Yalnızca zengin kesimleri değil tüm dünya nüfusunu koruyabilirsek, varyantların ortaya çıkmasını önleyeceğiz.”<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">2022’ye bakış</h3>Yeni varyantın ortaya çıkması ve dünyanın çoğu yerinde yapılan dozların üzerinden zaman geçmesi sebebiyle 2022’de aşılara olan talebin arzı geçmesi bekleniyor. Öte yandan, 2022’de aşılar kadar çok konuşacağımız bir konu daha olacak: Covid-19 ilaçları.ABD merkezli Merck’in ürettiği “Molnupiravir” ve Pfizer’ın geliştirdiği “Paxlovid” isimli ilaçların, hastane yatışı ve ölüm riskini önemli ölçüde azaltacağı düşünülüyor. <a fr-original-style="" href="https://www.newyorker.com/science/medical-dispatch/how-will-the-covid-pills-change-the-pandemic" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">The New Yorker’ın</a> haberine göre antiviraller, özellikle nüfusun yalnızca %6’sının tam olarak aşılandığı Afrika gibi bölgelerde değerli olacak. Pandeminin ikinci büyük dönüm noktası olması beklenen ilaçların, henüz aşıya ulaşamamış ülkelerde Covid-19’u yenmeye yardımcı olarak <a fr-original-style="" href="https://www.wired.com/story/new-covid-drugs-are-here-and-they-could-change-the-pandemic/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">salgının seyrini değiştirebileceği</a> varsayılıyor. Fakat zengin ülkeler, bu alanı da tekeline almaya başladıkları için ilaçların dünyaya yayılması epey bir zaman alacak. Ayrıca ilaçların hızlıca dağıtıldığı senaryoda bile 2022’nin yine aşıların yılı olacağı düşünülüyor. Çünkü aşıların hastalığı önlemeye, ilaçların ise tedavi etmeye yönelik olduğunu biliniyor ve öncelikli olarak tüm dünyanın eşit bir şekilde aşılara ulaşması arzu ediliyor.

Covid-19, en geniş çaplı ve hızlı gerçekleşen salgın olarak tarihe geçti. 2021'in ilk aylarında başlayan aşılama süreci, yıl sonunda hâlâ dünya için en önemli gündem maddelerinden birini oluşturuyor.

2021’in umudu: Covid-19 aşıları

İnsanların geçmiş çağlardan bu yana değişmeyen arzularından birini, bir şeye sahip olmak, hatta mümkünse o şeyin tek sahibi olmak oluşturuyor. Bu bir ev, araba, arsa olabilir. Ya da bir çanta, bir tablo, bir müzik CD’si… Ancak değişen dünyada bir şeylere sahip olma anlayışımız da şekil değiştirmeye, dijital varlıklara sahip olmak da fiziksel olanlarına sahip olmak kadar kıymetli hale gelmeye başladı. Dijital varlıklarımızın sertifikası olarak kabul edilen NFT’ler, özellikle 2021’in ilk çeyreğinden beri gündemi epey meşgul ediyor. Birçok sanatçı, marka veya kurum, NFT evrenine dahil olurken Londra merkezli pazar araştırması şirketi Brandessence Market, NFT faaliyetlerinin 2021'in üçüncü çeyreğinde ilk çeyreğe kıyasla <a fr-original-style="" href="https://brandessenceresearch.com/technology-and-media/non-fungible-token-market" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">%328 büyüme</a> kaydettiğini açıkladı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Nedir bu NFT?</h3>En basit tabirle NFT yani non-fungible token,&nbsp;blok zinciri tabanlı kendine özgü, değiştirilemez dijital eserler olarak tanımlanıyor. Çevrimiçi olarak alınıp satılan NFT’ler bir tablo, bir video, bir GIF veya bir müzik albümü gibi herhangi bir dijital varlık olabilirken aynı zamanda bu varlığın mülkiyet belgesini temsil ediyor. NFT’ler, genellikle Bitcoin veya Ether gibi kripto para birimleriyle benzer tür programlama kullanılarak oluşturuluyor; ancak benzerlik burada sona eriyor. Çünkü NFT’ler değiştirilemiyor veya takas edilemiyor. 1 dolar her zaman 1 dolara veya 1 Bitcoin her zaman 1 Bitcoin’e eşitken NFT’ler için böyle bir durum söz konusu değil. Her NFT, eşsiz ve tek.NFT kavramına belki de bir çoğumuz geçen yılın sonlarına doğru aşina olmaya başladık, halbuki bu alandaki ilk hareketlilik 2017 yılında yaşandı. Dijital kedilerin alınıp satılabildiği CryptoKitties isimli oyundaki her kedi kendine özgüydü, yani bir NFT idi. Fakat asıl büyüme, 2020’nin sonlarında görüldü. Bir galeride daha az alıcıya ulaşabilecek sanat eserlerini NFT haline getirip dijital olarak satmaya karar veren sanatçılar başarılı oldu. Hâlihazırda NFT alım satımlarının gerçekleştirildiği en popüler pazaryerlerinin birkaçını Opensea, Rarible, Binance ve Mintable oluşturuyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Sanat dünyasında NFT rüzgarı&nbsp;</h3>NFT’lerin popülerliği, 2021’in başında iyice artınca dünyanın her yerinden ünlü sanatçılar, müzayede evleri eserlerini dijital ortamda satışa sunmaya başladı. Türkiye’de satılan ilk NFT ise kentçizer Tarık Tolunay’ın “Pandemi” isimli eseri oldu. Ardından Cüneyt Özdemir, Refik Anadol, Cem Yılmaz gibi ünlü isimler de furyaya katıldı. Dünyada ise Kate Moss, Paris Hilton, Eminem gibi ünlü isimler eserlerini NFT olarak satışa sunarak milyonlarca dolar kazandı. Dünyanın önde gelen müzayede evleri Christie’s ve Sotheby’s dahil birçok kuruluş da koleksiyonlarına NFT’leri eklemiş durumda.<a data-type="embed" fr-original-style="" href="https://twitter.com/paretomag/status/1446021989936898050?s=20" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank"><img src="https://embed.apos.to/assets/2021/10/2021-11-25T09:44:44.514Z.png" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="0.87" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable"></a>Sanatçıların bu dünyanın bir parçası haline gelmesinin en önemli sebeplerinden biri, ekonomik avantajlar. Blok zinciri üzerinden imzalanan eserin üçüncü şahıslara geçmesi durumunda da sanatçının telif hakkı korunmaya devam ediyor. Fiziksel eserlerden farklı olarak eser, her el değiştirdiğinde veya farklı alanlarda kullanıldığında hak geçerli oluyor ve bu blok zinciri üzerinden takip edilebiliyor. Bütün bu gelişmelerin ışığında ortaya, “Sanat sektörünün geleceği NFT mi?” sorusu çıktı. Bir NFT pazaryeri olan Babylons’un kurucu ortağı ve CSO’su Alp Arda Seyhan&nbsp;bu soruyu şu şekilde cevaplıyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bence NFT’ler, fiziksel sanatın bir alternatifi değil, paralelde ilerleyen bir alan. 16’ncı yüzyıldan kalma bir tabloyu duvara asıp ona bakmakla, aynı eserin LED ekranda göstermenin kişilerde uyandırdığı zevkler farklı. 16’ncı yüzyıl tablosunu LED ekranda yansıtırsak çok başarılı bir görüntü elde edemeyebiliriz. Aynı şekilde LED ekran için tasarlanmış bir dijital eseri de yağlı boyayla çizersek aynı zevki elde edemeyiz. Bunlar birbirinin alternatifi değil, birbirlerini tamamlıyor. NFT’ler ve geleneksel sanat birbirine zarar vermeyecek, aksine birbirini yükselterek devam edecek. NFT sanatın geleceği değil bir parçası olacak.”</blockquote><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki, sadece sanat mı?</h3>Belki de modern zaman koleksiyonları olarak kabul edilen NFT’lerin adını en çok yukarıda bahsettiğimiz tarz haberlerle duyduğumuz için değişmez tokenler kafamızda sanat sektörü ile özdeşleşti. Halbuki NFT’ler sadece sanat eserleri değil herhangi bir dijital içerik olabilir. Örneğin Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey attığı ilk tweet’i satışa sunarak milyonlarca dolar kazanmıştı. Bunun yanı sıra NBA tarihinde yaşanan en eşsiz anların NFT’ye dönüşmüş hallerini barındıran Top Shot platformu, en çok talep gören platformlar arasında. Şirketler de bu dönüşümün bir parçası oluyor. Nike, Louis Vuitton gibi küresel markalar, NFT temelli ürün ve hizmetler sunuyor.Türkiye’de ise sanatçıların, gazetecilerin yanı sıra spor kulüpleri ve markalar, NFT dünyasına katıldı. Örneğin Galatasaray’ın “Ali Sami Yen Koleksiyonu” ismini verdiği NFT’leri piyasaya sürülmesinden dakikalar sonra tükenirken Yapı Kredi, yıllardır reklamlarından tanıdığımız “Vadaa” karakterini NFT olarak satışa sundu.Öte yandan, NFT deyince adı sanatın hemen arkasından anılan bir sektör var: Oyun. Son dönemde hızla popülerleşen NFT oyunları sayesinde oyun dünyası, oyunların blok zinciri üzerinden de oynanabildiğini ve bu yaklaşımla farklı kitlelere de hitap edebileceğini görmüş oldu. İşin doğası gereği bir oyun, blok zinciri üzerinden oynanacaksa oyundaki varlıklar da NFT olmak zorunda. Peki nedir bu varlıklar? Video oyunlarındaki arazi parçaları, kaleler, karakterlerin kıyafetleri veya hazineler bu varlıkların bir kısmını oluşturuyor. Babylons’un kurucu ortağı Seyhan, oyun dünyasında hızlı bir şekilde yükselişe geçen NFT’lerin sektör için ciddi bir potansiyel taşıdığını, Babylons olarak sadece tek bir oyundan 24 saat içinde 3 milyon dolarlık ticaret hacmi elde ettiklerini söylüyor ve ekliyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Blok zincirinde daha fazla oyun geliştirildikçe, o oyundaki varlıklar NFT olduğu için NFT’lerin kullanım alanı ve kullanıcılar tarafından kabul edilebilirlik oranı artmış olacak. Geleneksel ve büyük oyun şirketlerinin bu alana ilgisini gördükçe daha farklı ve daha geniş kullanım alanları olacağını öngörüyoruz.”</blockquote><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rakamlarla NFT sektörü, gelecek öngörüsü</h3>Bütün bu alım satımlar akıllara şu soruları getiriyor: Peki, ne büyüklükte bir sektörden bahsediyoruz ve yatırımcılar neden NFT’yi tercih ediyor? NFT pazarı, 2020'de üç katına çıkarak 250 milyon dolara yükselen değeri ile hızlı bir büyüme kaydetti. Litvanya merkezli veri toplama ve analizi şirketi <a fr-original-style="" href="https://dappradar.com/blog/dapp-industry-report-q3-2021-overview" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dapp Radar’a</a> göre NFT satış hacmi, 2021'in üçüncü çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre 8 kattan fazla artarak 10,7 milyar dolara yükseldi.Yatırımcılar konusuna gelirsek, kimi yatırımcının sanat kaygısıyla kiminin ise ekonomik kaygılarla bu alanda faaliyet gösterdiğini söylemek mümkün. Alp Arda Seyhan'ın şahsi fikri ise NFT yatırımlarında finansal kazancın daha büyük bir motivasyon olduğu yönünde. Motivasyon ne olursa olsun tartışılmayacak bir gerçek var: Yakın bir gelecekte NFT’leri hayatın birçok alanında görmek mümkün olacak. NFT’lerin dönüştüreceği ilk geleneksel sektörün ise emlak olması bekleniyor. Devletler, gerekli yasal ve adli düzenlemeleri yaptığında gayrimenkul alım satımlarında ve tapu, diploma gibi soğuk damga gerektiren belgelerin yerine NFT teknolojisinden yararlanılmasının önünde hiçbir engel kalmayacağı düşünülüyor.

Son zamanların en popüler yatırım araçlarından biri olan NFT’lerin sanat başta olmak üzere birçok sektörü yeniden şekillendirmesi bekleniyor.

Mülkiyetin geleceği NFT mi?

Pandeminin hayatımızın tam ortasına yerleştirdiği kısıtlamalar ve kapanmalar uzun süre hepimizi eve hapsetti. Bu süre boyunca belki arkadaşlarınızla dışarıda bir kahve içmeyi, cuma akşamı müdavimi olduğunuz restoranda yemek yemeyi ya da bir pazar sabahı ailenizle kahvaltıya gitmeyi özlediniz. Kısıtlamaların kaldırılmasıyla herkes gibi bu özleminizi dindirmek için kendinizi sokaklara attınız ancak hiçbir şeyi bıraktığınız gibi bulamadınız. O her zaman uğradığınız mahallenizin kafesinde içtiğiniz kahvenin fiyatı 2 katı olmuştu, en sevdiğiniz restoranın en sevdiğiniz yemeği artık bütçenizi zorluyordu, her pazar gittiğiniz kahvaltıya artık 2 haftada bir gitseniz daha iyi olacaktı.Türkiye’de ilk vakanın görüldüğü günden bu yana yeme-içme sektörü, salgının etkisini en ağır hisseden sektörlerden biri oldu. Salgınla mücadele kapsamında kimi zaman tamamen kapalı kalan, kimi zaman sadece paket servis hizmeti veren, kimi zamansa belirli saatlerde veya yarı kapasiteyle faaliyet gösteren kafe ve restoranlar zorlu bir 1,5 yılı geride bıraktı. Salgının etkileri sektörde hala kendini gösterirken %30’u aşan zamlar restoranlarının menülerinde yerini aldı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rakamlarla yeme-içme sektörü</h3>TOBB’un 2021 yılı başında açıkladığı <a fr-original-style="" href="https://www.sozcu.com.tr/2021/ekonomi/2020de-gunde-bes-lokanta-kapandi-6232460/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">verilere göre</a>, geçen yıl lokanta ve yemek hizmeti veren bin 733 firma kepenk kapattı. Hayatta kalmayı başaran şirketler, bu dönemde toplam cirolarının %5’ini geçmeyen çevrim içi servis ve gel-al hizmeti verdi.<img src="https://images.aposto.com/2021/9/4/1635453821260.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="Infinity" width="550" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Görsel: AATürkiye Avrupa Eğitim ve Bilimsel Araştırmalar Vakfı’nın (TAVAK) <a fr-original-style="" href="https://tavakvakfi.org/wp-content/uploads/2021/01/Yeme-%C4%B0%C3%A7me-Sekt%C3%B6r%C3%BCn%C3%BCn-Boyutlar%C4%B1-Gastronomi-Ekonomisi-2021.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Türkiye'de Yeme İçme Sektörünün Boyutları: Gastronomi Ekonomisi"</a> isimli araştırmasına göre, 150 binin üstünde olan yeme-içme mekanının yaklaşık %45’i ilk dalga kabul edilen Mart-Haziran 2020 arasındaki süreçte battı. Bu süreçte yeme içme sektörü, bir önceki yılın aynı dönemine oranla %90 küçüldü. İkinci dalga (Eylül 2020-Ocak 2021) ve üçüncü dalga (Nisan-Temmuz 2021) olarak kabul edilen dönemlerde ise sektör, bir önceki yılın aynı dönemine oranla %85 küçüldü. Halihazırda içinde bulunduğumuz dördüncü dalganın (Eylül 2021-Ocak 2022) sonunda aşılama oranlarının artması sayesinde sektörün geçen yılın aynı dönemine oranla %80 büyümesi bekleniyor.2019'da 135 milyar TL'lik ciro elde eden sektörün 17 Mayıs 2021 itibarıyla ciro kaybı kümülatif olarak 53,1 milyar TL'ye ulaşmış durumda. 1 Haziran’dan sonra başlayan normalleşme tedbirleriyle restoranlar, müşterilerine kavuşsa da salgının yarattığı tahribat çok büyük ve bu tahribat müşterinin önüne gelen hesaba da yansıyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tüketici cephesi</h3>Salgın boyunca dışarıda bir öğünde sosyalleşmeyi özlemle bekleyenler, kısıtlamaların kaldırılmasının ardından restoranların kapılarını zamla açtıklarıyla yüzleştiler. Bar, meyhane, restoran veya kafe fark etmeksizin çoğu işletmenin menülerindeki fiyatlar, pandemi öncesi döneme göre son derece arttı. Beşiktaş, Kadıköy gibi bir konumda, pandemi öncesi dönemde 180-200 TL verdiğiniz alkollü bir akşam yemeği için şimdi neredeyse 300 TL’yi gözden çıkarmak gerekiyor. Bir kafede bir sandviç yemek, yanında bir çay ya da kahve içmek isterseniz hesabın 50 liradan aşağı gelmesi pek mümkün değil.Pandemi öncesi dönemde en çok talep gören öğünlerden biri olan kahvaltı için de durum pek farklı değil. Kaşıbeyaz Lezzet Grubu Başkan Vekili Murat Kaşıbeyaz geçen haziran ayında Dünya Gazetesi’ne <a fr-original-style="" href="https://www.dunya.com/ekonomi/kdv-indiriminin-bitmesi-zam-baskisi-yaratabilir-haberi-623270" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yaptığı açıklamada</a>,“Pandemiden önce serpme kişi başı kahvaltı 90 TL’yken, bugün 130 TL’ye çıktı. Bu da %50 zam anlamına geliyor ki bu şu an bütün mekanlar için geçerli olan bir durum,” demişti.Özellikle plazaların ve şirketlerin yoğunlaştığı Levent, Maslak gibi yerlerde çalışanlar ise öğle yemeklerine para yetiştirememekten mustarip. Özel bir bankada insan kaynakları yönetmeni olarak çalışan H.A. “Levent her zaman yemek tercihi için pahalı bir bölgeydi; ancak pandemi öncesi dönemde aylık verilen yemek kartları en azından ayın 2 haftası yetiyordu. Şimdi 1 haftayı zor tamamlıyor,” diyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İşletmeciler ne diyor?</h3>İşletme sahipleriyse fiyat artışından; çok uzun süre kapalı kalmalarına sebep olan pandemi şartlarını, salgın boyunca verilen devlet desteklerinin yetersiz olmasını ve gıda başta olmak üzere elektrik, kira gibi birçok maliyetlerinin artmasını sorumlu tutuyor. Çünkü salgın boyunca devlet, kafe ve restoranlar için birtakım destekler açıklasa da sektörün yaşadığı krizin boyutu düşünüldüğünde bu destekler devede kulak kaldı.&nbsp;Örneğin; 2021 yılının başında açıklanan kararla, 2019 cirosu 3 milyon liranın altında olan işletmelerin, 2020 yılında kazançlarının %50’sinin azalması durumunda destek ödemesi alacağı duyurulmuştu. Verilecek hibeler azalan cironun %3'üne göre hesaplanırken ödeme, 2 bin liradan az, 40 bin liradan fazla olmayacak şekilde planlanmıştı. Ancak bu destek, pandemi şartları düşünüldüğünde sürdürülebilir bir çözüm olmaktan uzaktı.Ayrıca pandemiden önce garson, aşçı olarak çalışan birçok kişi pandemi döneminde kurye ve lojistik başta olmak üzere farklı sektöre yöneldi. İşletmeciler, kalifiye eleman bulamadıklarını ve istenen maaşların çok yüksek olmasının da ister istemez menüdeki fiyatlara yansıdığını belirtiyor. Yeme-içme hizmetlerinde bir süredir uygulanan KDV indiriminin 1 Ekim itibarıyla sona ermesi de işletmeleri zorluyor. KDV oranı, yeme içme sektöründe alkollü içecekler hariç %18’den %8’e indirilmişti. Sektör temsilcileri, KDV indiriminin sona ermesinin fiyatlara yansıyabileceğini ve enflasyonist ortama olumsuz katkı sağlayabileceğini düşünüyor.<img src="https://images.aposto.com/2021/9/4/1635443127708.jpeg" style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" width="550" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Ankara’da 3 şubesi bulunan Kapı Restoranlarının sahibi Side Gür,&nbsp;sektörün geldiği noktayı değerlendirirken yeme içme sektöründe kapalı kalınan süre boyunca verilen desteklerin yetersiz kalmasının ve kira, aidat gibi sabit giderlerin kesintisiz devam etmesinin; gelir elde edilemeyen süre boyunca giderlerin bir çığ gibi büyümesine ve sektörün normalleşmeye büyük bir borç yükü altında başlamasına sebep olduğunu söylüyor. Bir de buna döviz kurunda yaşanan artış eklenince işin içinden çıkılmaz hale geldiğine dikkat çeken Gür, son tüketiciye ulaşana kadar tedarik zincirinde her halkaya gelen zammın ellerini kollarını bağladığını, özellikle kahve çekirdekleri ve ithal alkollü içeceklerde bu artışın oldukça hissedildiğini belirtiyor ve ekliyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(0, 255, 133); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Pandemi döneminde uygulanan KDV indiriminin de tam durgun sezona girerken ve pandemi sürerken devreden çıkmasıyla yaraların sarılması iyice zor hale geldi.”</blockquote><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Peki, çözüm ne?</h3><ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yeme içme sektörü temsilcileri, KDV indirimlerinin en azından yeni yıla kadar uzatılmasını talep ediyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda fiyatlarındaki vergilerin azaltılması ve devlet desteklerinin artırılmasının yeme içme sektörüne de fayda sağlayacağı düşünülüyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda taşımacılığı, lojistiği gibi maliyetlerin düşürülmesinin sektörü bir nebze de olsa rahatlatacağı varsayılıyor.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Sektör temsilcileri, yeme içme hizmeti veren işletmelerin KGF kredilerinin ödemelerinin ertelenmesini ve KGF destekli yeni kredi olanaklarının sunulmasını öneriyor.</li></ul>

Dışarıda yemek yemenin maliyeti daha önce hiç olmadığı kadar yükselirken işletme sahipleri, artan gıda fiyatları ve KDV indirimlerinin sona ermesiyle boğuşuyor.

Açılmanın ardından: Türkiye'de yeme-içme sektörü

Geçen hafta Oslo’da yaşayan bir arkadaşım “Türkiye’ye gelmek istiyorum ama pandemiden önce 500 liraya aldığım İstanbul biletini, şimdi neredeyse 3 katına alamıyorum,” dediğinde düşünmeye başladım. Evet gerçekten de bundan çok değil 4 yıl önce İstanbul’dan Ankara’ya 27 liraya uçak bileti almıştım. Bugün 27 liraya taksiyle Gayrettepe’den Taksim’e gidemiyorum. Toplu taşımayla gitmek istersem ise 7 lirayı gözden çıkarmam gerekiyor o da sadece 2 vesait değiştirecek kadar şanslı olduğum için. Yaz boyunca gittiğim tatil bölgelerinde de hemen hemen herkes biletlerin çok pahalandığını, özel araçla gelmek isterlerse benzin fiyatlarına yetişemediklerini, eskiden tatil bütçesinin içinde düşünülen ulaşım maliyetinin artık ayrı bir bütçe haline geldiğini konuşuyordu. Bir restoranda yiyip içmenin, eğitim almanın, müze gezmenin, tatile gitmenin maliyeti sürekli artarken bu aktiviteleri gerçekleştireceğimiz yerlere ulaşmak için harcadığımız paralar da giderek katlanıyor. Şehir içi veya dışı fark etmeksizin ulaşım aracı kullanmak lüks haline geliyor.Rakamlar ne söylüyor?&nbsp;TÜİK’in 2021 yılı ağustos ayında açıkladığı Hizmet Üretici Fiyat Endeksi (H-ÜFE)’ne göre ulaştırma ve depolama hizmetleri bir önceki yılın aynı ayına göre <a fr-original-style="" href="https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hizmet-Uretici-Fiyat-Endeksi-Agustos-2021-37350" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">%36,83 arttı.</a> Hem şehir içi hem şehir dışı toplu ulaşım fiyatları da bu artıştan payına düşeni aldı.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şehir dışı ulaşım maliyetleri</h3>Salgın boyunca en çok hasar alan sektörlerden biri olan yolcu taşımacılığı, salgının faturasını müşterilerine kesti desek sanırım abartı olmaz. Havayolu ve karayolu taşımacılığı şirketleri; pandemi şartları, artan petrol fiyatları ve döviz kurununu öne sürerek ciddi fiyat artışına gitti.Hatırlarsınız; pandemi nedeniyle otobüslere %50 kapasite sınırı getirilmiş ve bilet fiyatları artmıştı. 1 Temmuz 2021 itibarıyla kalkan bu sınırlamaya rağmen günümüzde biletler hala zamlı olarak satılıyor. Örneğin; 2019’da 70 TL’ye alınan İstanbul-Ankara bileti için şu anda 130 TL, 140 TL’ye alınan İstanbul-Bodrum bileti için 270 TL, 30 TL’ye alınan Ankara-Bolu bileti için 70 TL ödemek gerekiyor.Uçakla yolculuk yapmak isterseniz de durum pek farklı değil. Uçak yolculuğu, 20 yıl önce havayolu, havalimanı ve sefer sayısının az olmasından ötürü bir lükstü. Günümüzde bilet fiyatlarının geldiği noktada, uçak ile seyahat yapmak yine bir lüks olma yolunda ilerliyor. Uçak biletleri, ilk ciddi fiyat artışını 2019’da yaşadı. O zaman, sebep olarak TL’nin değer kaybetmesi ve Ulaştırma Bakanlığı’nın tavan fiyat uygulaması sebebiyle Atlasjet gibi havayollarının piyasadan çekilmesi nedeniyle pazarda az oyuncunun kalması gösterildi. Hemen ardından havayolu şirketleri, pandemi nedeniyle çok uzun bir süre tam anlamıyla faaliyet gösteremedi.Havayolu şirketlerinin pandeminin kaybedenleri arasında olduğu su götürmez bir gerçek; ancak yolcular bu zararların kendilerine yansıtılmasından rahatsız. İstanbul’da özel bir bankada avukat olarak çalışan K.Ö. “Amsterdam’a sadece gidiş bileti alabilmek için maaşımın yarısından vazgeçmem gerekiyor,”&nbsp;diyor. Ankara’da bir teknoloji şirketinde finans uzmanı olarak çalışan M.K ise “Eskiden hafta sonları Kapadokya gibi yakın yerlere rahatlıkla gidebilirdik, şimdi otobüs biletlerinin fiyatlarını görür görmez vazgeçiyoruz,”&nbsp;diyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Şehir içi ulaşım maliyetleri</h3>Şehir içi ulaşım maliyetleri de bütçeleri zorluyor. Hem toplu taşıma ücretlerinde hem de okul servisi ücretlerinde yaşanan artış, vatandaşların elini kolunu bağlamış durumda. UKOME'nin kararına göre, 2021-2022 eğitim ve öğretim yılı için İstanbul, İzmir ve Ankara’da okul servisi ücretlerine %15 oranında zam yapıldı.Öte yandan, 2021’de İstanbul, Bursa, Trabzon gibi büyükşehirlerde toplu taşıma ücretleri zamlandı. Toplu taşıma ücretlerinin %15 zamlandığı İstanbul'da tam bilet fiyatı 3,50'den 4,05 TL'ye, öğrenci bileti 1,70’ten 1.95 TL'ye çıktı. Trabzon Büyükşehir Belediyesi, Nisan 2021’de toplu taşıma ücretlerine %20 zam yaparak tam bilet fiyatını 1,70 TL'ye çıkardı. Bursa’da ise toplu ulaşıma yapılan zamla birlikte metro tam biniş 3,50 TL, indirimli 3.00 TL olurken; otobüs uzun hat 4.40 TL, kısa hat ise 3.90 TL, aylık tam abonman ise %15 artışla 230 TL oldu.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İstanbul’un taksi trajedisi</h3>Şehir içi toplu ulaşım maliyetleri bir yana Türkiye’nin en büyük metropolünde ekstra olarak bambaşka bir kriz yaşanıyor. Son günlerde İstanbul’da herhangi bir buluşmaya gittiğinizde muhtemelen duyduğunuz ilk cümle “O kadar uzun süre taksi bekledim ki,” oluyor.“Yağmurlu havada veya iş çıkışında taksi bulunmaz,” efsanesi anlamını çoktan yitirdi, kentin sokaklarında artık herhangi bir havada veya saatte taksi bulmak pek mümkün değil. Taksi ufukta belirse dahi ya turist bekliyor ya gideceğiniz yeri duyunca sizi almıyor ya da boş olsa da durmadan gidiyor. Eğer şanslıysanız yalvar yakar bindiğiniz taksiyle gitmek istediğiniz yere değil ama yakın bir noktaya ulaşabiliyorsunuz. Ya da normal ücretinden daha fazlasını ödeyerek gitmek istediğiniz yere gidebiliyorsunuz. Denetimin daha yüksek olduğu çevrimiçi taksi çağırma uygulamalarında ise ya yakınlarınızda taksi görünmüyor ya da şoför sizinle eşleştikten sonra yolculuğu iptal ediyor. Sorun büyümeye devam ederken ekim başında, İBB'nin UKOME'ye sunduğu 1000 yeni taksi teklifi 9. kez reddedildi.İstanbul Planlama Ajansı’nın ağustosta yayımladığı “İstanbul’da Taksi Kullanım Alışkanlıkları, İhtiyaçlar ve Beklentiler Araştırması”, kentteki krizin boyutunu gözler önüne seriyor. Nüfusa oranla taksi sayıları incelendiğinde; 1990’lardan bu yana İstanbul nüfusunun 7,5 milyondan 16 milyona çıktığı fakat taksi sayısının 17 bin 395 olarak aynı kaldığı görülüyor. Yani, her taksi başına neredeyse 1000 kişi düşüyor. Yetersiz taksi sorununa bir de kısa mesafe almak istemeyen ya da “Gün içinde 20 İstanbullu taşıyacağıma 2 turist taşır aynı parayı kazanırım,” diye düşünen taksiciler eklendiğinde sorun iyice içinden çıkılamaz oluyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Özel araç eski bir hayal mi?</h3>Tüm bu gelişmelerin yanı sıra kur artışı, yüksek faizler ve vergi oranları nedeniyle Türkiye’de otomobil sahibi olmak da giderek zorlaşıyor. Birleşik Krallık merkezli danışmanlık şirketi Scrapcarcomparison’ın ağustos ayında yaptığı <a fr-original-style="" href="https://www.scrapcarcomparison.co.uk/blog/cheapest-country-to-own-a-car/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırmaya göre</a>, Türkiye otomobil sahibi olmak için en pahalı ülke. Türkiye’de otomobil sahibi olmak isteyen bir kişi, yıllık ortalama gelirinin %652,29’una ihtiyaç duyuyor.Otomobil fiyatları, kur ve faizlerin etkisiyle Ocak-Haziran 2021 tarihleri arasında %16 artarken 4 yıl önceye kıyasla %200 yükseldi. ÖTV oranları da otomobile ulaşımı giderek zorlaştırıyor. Otomotiv Distribütörleri Derneği (ODD) Başkanı Ali Bilaloğlu haziranda yaptığı açıklamada, “ÖTV sisteminin yapısı yaklaşık 30-35 yıldır değişmedi ama sektör çok değişti. Gerek araçların motorları gerekse motor teknolojileri değişti. Artık Türkiye’nin acilen daha çağdaş bir vergi sistemine geçmesi gerekiyor,”&nbsp;demişti.Sektörde yükselen seslerin ardından ağustos atında Resmî Gazete'de yayımlanan bir kararla, sıfır binek otomobil alım-satım işlemlerinde geçerli olacak ÖTV matrah limitleri değiştirildi. Sektör temsilcileri tarafından müjde olarak kabul edilen bu kararın ardından birçok modelde 50 bin TL'yi bulan indirimler oldu. Fakat bu sefer de küresel çapta birçok otomobil şirketinin üretimlerini azaltmasına neden olan çip krizi baş gösterdi. Küresel çip kıtlığı ile başa çıkmaya çalışan sektör, ÖTV düzenlemesi sonrası yaşanan yüksek talebe cevap veremedi ve bayilerde araç bulamama sorunu başladı. CARDATA Genel Müdürü Hüsamettin Yalçın, Sputnik Türkiye’ye yaptığı açıklamada Ocak 2022’de sıfır otomobillerin fiyatlarında %12 artış beklediklerini <a fr-original-style="" href="https://tr.sputniknews.com/20211014/cardata-arac-fiyatlarinda-ocak-2022ye-kadar-yuzde-12lik-artis-olmasi-bekleniyor-1049818343.html" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">ifade ediyor.</a>İşin bir de akaryakıt boyutu var. Salgın döneminde azalan akaryakıt tüketimi, küresel enerji üretiminde arz fazlasına neden olmuş ve 2020'de petrol fiyatlarında büyük düşüşler yaşanmıştı. Bu yıl aşının yaygınlaşmasıyla birlikte sektör hızlı bir canlanma yaşadı; ancak bu sefer de talebi karşılamak için yeterli arz oluşturulamadı. Türkiye’de akaryakıt fiyatları, ham petrol ve işlenmiş ürün fiyatları ve döviz kurundaki artıştan ötürü bir süredir yükselişteydi. 2018’de fiyatlardaki yükselişin etkilerini sınırlandırmak amacıyla yürürlüğe giren eşel mobil uygulama ise işlevini yitirmek üzere. Bu uygulama ile akaryakıt ürün fiyatına gelen zamlar, fiyatın içindeki ÖTV miktarından otomatik olarak düşülerek satış fiyatları sabit tutuluyordu. Fakat gerek kur gerekse petrol fiyatındaki aşırı artış, vergi oranlarında indirime yer bırakmadı. Akaryakıt ürünlerinden alınan ÖTV, sıfıra kadar geriledi. Eşel mobil sistemden vazgeçilmesi durumunda verginin de fiyata ekleneceği ve litre başına 2,5-3 lira arasında zammın yaşanacağı öngörülüyor.

Son zamanlarda şehir içi veya dışı fark etmeksizin ulaşımda yaşan maliyet artışları vatandaşları köşeye sıkıştırıyor.

Türkiye’nin ulaşım krizi

Hangimiz Avrupa’da yaşayan akrabamızdan veya ABD’ye seyahate giden arkadaşımızdan bitmek üzere olan parfümümüzden getirmesini istemedik ki? Ya da son model bir telefonu yurtdışından satın almanın maliyetini hesaplamadık? Glocalzone, tanıdık unsurunu devreden çıkararak kendi ülkenizde bulamadığınız veya daha uygun fiyatla yurt dışından getirmek istediğiniz ürünleri seyahat eden gezginler aracılığıyla sipariş verebilmenize olanak sağlıyor.Glocalzone’un iş modelini ve gelecek planlarını konuşmak üzere bir araya geldiğimiz şirketin kurucu ortağı Doğan Turan, söze şirketin ilk zamanlarını anlatarak başlıyor. Her girişimin bir sorundan ortaya çıktığını ifade eden Turan, ortağı Burak Sönmez’in yaşadığı bir olayın Glocalzone fikrini yarattığını söylüyor. Barselona’daki arkadaşlarına Türkiye’den lokal bir ürün götürecek olan Sönmez, iki tane götürmesi gereken üründen yanlışlıkla bir tane götürüyor ve o ürünü saatlerce Barselona sokaklarında arasa da bulamıyor. Bunun üzerine Glocalzone fikri yavaş yavaş belirmeye başlıyor, 2017’de ise platform resmen hayata geçiyor. Yola pazar araştırması yapmadan çıktıklarını belirten Turan, çoğunluğu ABD’de olmak üzere pazarda irili ufaklı rakiplerin olduğunu, örneğin her ülkenin mutlaka Amerikadaniste tarzında bir platforma sahip olduğunu söylüyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Nasıl bir iş modeli var?</h3>Adından da anlaşılacağı gibi “globali lokale getirmek” üzere yola çıkan Glocalzone, şu anda sadece mobil uygulama üzerinden hizmet veriyor. Üyelik sistemi ile çalışan uygulamada, gezginler ve alıcılar bulunuyor. Sistem iki modelle çalışıyor; birinci modelde uygulamayı açtığınızda sipariş verilmeye hazır olarak listelenen ürünleri görüyorsunuz. Hiç kimseyle konuşmadan “hemen öde” butonuyla ödemeyi yapıyor ve gezginle eşleşiyorsunuz. Bu modelde gezginin alacağı komisyon oranını, Glocalzone belirliyor; ancak satın alma işleminin ardından iletişim başlayınca gezgin gümrük ödemesi gibi ek ücretler talep edebiliyor. İkinci modelde ise alıcı yurt dışından istediği ürünü uygulama üzerinde belirterek talep oluşturuyor. Sonra bu ürünü getirebilecek gezginler, alıcı ile iletişime geçiyor ve fiyat teklifi gönderiyor. Böylece alıcı istediği ürünün ücretini, gezginin komisyonunu ve Glocalzone’un servis bedelini ödemiş oluyor. Gezginler platformda ortalama %10 komisyon alıyor.Ürünün alıcıya teslim edilmesi ise yüz yüze buluşmalar veya kargo ile gerçekleşiyor. Alıcı ürünü aldıktan sonra ürünü inceliyor, ürün hasarsız bir şekilde eline ulaştıysa siparişi onaylıyor. Bunun üzerine alışveriş sürecinin başladığı andan itibaren Glocalzone’un hesabında bekleyen ödeme, gezginin uygulamadaki cüzdanına geçiyor.Bugüne kadar 110 ülkeden indirilen Glocalzone, aslında her ülkede hizmet verebiliyor. Burada püf nokta, ürün isteyeceğiniz ülkede platforma üye olan bir gezginin bulunması. Örneğin; bir gezgin Jamaika’ya ulaşır ve bunu platform üzerinden bildirirse Jamaika’dan da ürün talep edilebiliyor. Dünyanın her yerinden uygulamaya erişmek, uygulama üzerinden ödeme gerçekleştirmek ve uygulamada yer alan cüzdanda bulunan parayı karta aktarmak mümkün.Platformda şu anda çoğunluğu Türkiye’de ve Latin Amerika’da bulunan 250 binden fazla kayıtlı kullanıcı var. En çok kozmetik ve teknolojik ürünlerin sipariş verildiği platformda ilaç, vitamin gibi acil ihtiyaçların da sıklıkla talep edildiği görülüyor. Gezginler çoğunlukla 20-40 yaş arası sıklıkla seyahat edenler, öğrenciler, uçuşla ilgili iş yapanlar ve beyaz yakalılardan oluşuyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hedef: Fintech’e dönüşmek</h3>Önümüzdeki dönemde Glocalzone; uygulamanın içinde alışveriş ve seyahat sigortası yapabilme, kredi alabilme, alışverişlerde taksit yaptırabilme, sisteminin tanımladığı kargo koduyla gönderim yapabilme gibi yeni özelliklerini aktif hale getirecek. Turan, pandemi nedeniyle daha yavaş büyümek zorunda kalan Glocalzone’un hedefinin uç noktada bir finansal teknoloji şirketi (fintech) olmak olduğunu belirtiyor. Dünya genelinde aşılama oranlarının artması ve kapanmalarla geçen bir buçuk yılın ardından insanların seyahat etmeye duyduğu özlem sebebiyle platformun önünde parlak bir gelecek var.

Yurt dışından ürün satın almak isteyenler ile ürünü getirebilenleri buluşturan platform, iş modeliyle dikkat çekiyor.

Seyahatin gelire dönüştüğü platform: Glocalzone

Bu yaz tüm dünya, bilim kurgu filmlerinde izlerken bile hayrete düştüğümüz birçok felakete sahne oldu. Yangınlar, seller, mevsim normallerinin üstünde seyreden hava koşulları ve sıcaklık nedeniyle artık yaşanamaz duruma gelen bölgeler… İklim değişikliğinin yıkıcı etkisini tam anlamıyla hissettiğimiz bir yazla vedalaşırken tarım sektörü için de çanlar çalmaya başladı. İklim krizi üzerinde yoğun etkisi olduğu bilinen sektör, iklim değişikliğinden de fazlasıyla etkileneceği için ürkütücü senaryolarla karşı karşıya...<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İklim değişikliğinin tarıma etkisi</h3>İklim değişikliğiyle tarım sektörünün iki boyutlu bir ilişkisi var. Tarım, bir yandan hızla değişen iklim koşulları yüzünden ciddi bir zarara uğrarken bir yandan da iklim değişikliğini körükleyen sektörlerin başında geliyor. İlk olarak iklim değişikliğinin tarıma etkilerine gelecek olursak; yağış düzenlerinde meydana gelen değişiklikler, artan sıcaklıklar, uzun ve sık kuraklıklar ve seller; mahsul verimini, başlıca hububatların besin kalitesini ve hayvancılık faaliyetlerinin verimliliğini düşürüyor. Mevcut tarımsal üretimi korumak ve dünya çapındaki gıda talebini karşılamak için üretim ve kaliteyi artıracak yatırımların önemi her geçen gün artıyor.Cornell Üniversitesi tarafından gerçekleştirilen bir <a fr-original-style="" href="https://www.sciencedaily.com/releases/2021/04/210401112554.htm" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">araştırmaya</a> göre, iklim değişikliği 1960’lardan bu yana küresel tarımsal üretimin %21 oranında azalmasına neden oldu. Bu, 2013 yılında verimlilik artışında duraklama tuşuna basmak ve o zamandan beri herhangi bir gelişme yaşamamakla eşdeğer. Öte yandan, değişen iklim koşulları neticesinde tarımsal üretimin her geçen gün daha büyük zorluklarla yüzleşmesi ve dünyanın birçok bölgesinde verimliliğin düşmesi bekleniyor.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Tarımın iklim değişikliğine etkisi</h3>Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'ne (IPCC) göre, sera gazındaki artışın temel nedenleri arasında fosil yakıtlar, arazi kullanımı ve tarım yer alıyor. En kirletici endüstrilerden biri olan tarım, ormanlar, meralar ve çayırlar gibi tarım dışı arazilerin tarım arazilerine dönüştürülmesi yoluyla iklim değişikliğine neden oluyor. Bunların yanı sıra sektör, pirinç ekimi ile metan salımı, gübre üretimi ile nitröz oksit salımı ve özellikle büyükbaş hayvancılıktan kaynaklı metan üretimi ile doğrudan sera gazı emisyonlarına katkıda bulunuyor.2010 yılında tarım, ormancılık ve arazi kullanımının küresel yıllık emisyonların %20-25'ine katkıda bulunduğu tahmin ediliyordu. Avrupa Birliği, 2020'de yayımlanan bir raporla gıda ekosisteminin toplam sera gazı emisyonlarının %37’sine katkıda bulunduğunu ve bu rakamın nüfus artışı ve beslenme değişikliği nedeniyle 2050’ye kadar %30-40 oranında artacağını <a fr-original-style="" href="https://www.sapea.info/wp-content/uploads/sustainable-food-system-report.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">açıkladı.</a><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">İkilemi nasıl çözeriz?</h3>ABD merkezli yayın kuruluşu Nature Food’da <a fr-original-style="" href="https://www.nature.com/articles/s43016-021-00225-9.epdf?sharing_token=y-L7MT6CNg8uBcJZAzGmUtRgN0jAjWel9jnR3ZoTv0P_PEPIAmxUgB4MJaaTPg3pHBq0m44_l99rZf8mXoPIGFIMcOtPgGmv4MFkQRYyFIfH1MiU_ZMX22DwFCb8ouKiKEZzyKcroiQQta9oASkXB7Y8z4K6WelSlXjwim5ASRp0KTrT9ixk5zWayzdHQ8lECi1WchPzhxvrhhWwl8z1BV1W_N2GbYHKnzq5BK0_WVk%3D&tracking_referrer=www.usnews.com" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">yayımlanan bir çalışma</a>, küresel sera gazı emisyonlarının üçte birinden fazlasının gıda üretimi, dağıtımı ve tüketiminden kaynaklandığını ortaya koyuyor. Rapora göre, tarımın iklim değişikliğine olumsuz etkisini azaltmak için sürdürülebilir teknoloji yatırımlarının artırılması ve tüm sektörün yenilikçi çözümlerle baştan şekillendirilmesi gerekiyor. Tarımdan kaynaklanan emisyonları azaltmak için alınması gereken önlemler 3 ana noktada birleşiyor:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Tarım sektöründe teknoloji kullanımını artırmak</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yoğun et içeren beslenmeden uzaklaşmak</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gıda zinciri boyunca israfı azaltmak</li></ul><h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Uzmanlar ne diyor?</h3>Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve İklim ve Temiz Hava Koalisyonu tarafından yakın zamanda yapılan <a fr-original-style="" href="https://www.ccacoalition.org/en/resources/global-methane-assessment-full-report" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">bir değerlendirme</a>, tarımla ilgili metan emisyonlarının azaltılmasının iklim değişikliğine karşı mücadelede kilit rol oynayacağını ortaya koyuyor.UNEP Sürdürülebilir Gıda Sistemleri ve Tarım Programı sorumlusu James Lomax, “İşe, tarımsal ekim ve hayvancılık üretimine yönelik yaklaşımlarımızı yeniden düşünerek başlamamız gerekiyor,” diyor. Bunun için ise yeni teknolojilerden yararlanmayı, bitki açısından zengin beslenmeye geçmeyi ve alternatif protein kaynaklarını benimsemeyi öneriyor.BAE İklim Değişikliği Özel Elçisi Hana AlHashimi ise tarımda sürdürülebilir çözümler için verimi en üst düzeye çıkarabilecek, kaynakları optimize edebilecek ve karbon emisyonlarını azaltabilecek teknolojiler geliştirmenin gerekliliğini <a fr-original-style="" href="https://wtop.com/news/2021/07/experts-say-agriculture-requires-innovative-solutions-to-climate-change/" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; text-decoration-skip: objects; touch-action: manipulation; -webkit-user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">vurguluyor.</a> Hashimi, “Su pompalamadan soğutmaya kadar gıda değer zincirinin her segmentinde yenilenebilir enerjinin hidrokarbon enerjisinin yerini aldığını görmek istiyoruz,” diyor ve ekliyor "Minimum miktarda toprak ve su gerektiren gıdalar geliştirmeliyiz.”

İklim değişikliği hayatın her alanında etkisini hissettirirken tarım sektörü bu krizde hem etken hem edilgen olarak rol alıyor.

Bir ikilemin tam ortasında: Tarım ve İklim 

Son yıllarda sizin de çevrenizde kendi işini kurmak isteyen kişi sayısı eminim gözle görülür bir şekilde artmıştır. Kimi bu hayalini Türkiye sınırları içinde kurarken kimi ise tercihini ABD veya Birleşik Krallık’tan yana kullanmak istiyor. Peki, bu ülkelerde şirket nasıl kuruluyor?Türkiye’de ve yurt dışında şirket kuruluş aşamasında girişimcilere destek veren özel danışmanlık şirketleri mevcut. 2019’da kurulan Mükellef bunlardan biri. Şirket, Türkiye’nin yanı sıra ABD ve Birleşik Krallık’ta da şirketlerin kuruluş ve sonraki dönemlerinde finansal süreçlerinin yönetimine destek veriyor. Bugüne kadar 7 binden fazla şirketin kuruluşuna aracılık eden Mükellef’in kurucu ortağı Okan Şafak, Birleşik Krallık’ın şirket kurmak için ABD’ye oranla daha uygun olduğunu söylüyor.ABD’de şirket kurmak için öncelikle şirketin kurulacağı eyalete ve şirket türüne karar vermek gerekiyor. ABD vatandaşı olmayanlar; limitet ortaklık (LP), anonim şirket benzeri olan C-Corp, kâr amacı gütmeyen kuruluş (NGO) gibi farklı türlerde şirketler kurabiliyor. Kuruluş başvuruları tercih edilen eyaletin internet sitesi üzerinden yasal temsilciler aracılığı ile gerçekleştiriliyor.Birleşik Krallık’ta&nbsp;ise şirket kurmak için ülke içinde bir adresinin olması yeterli oluyor. Şirket türleri; sınırlı sorumluluk ortaklığı, kamu limited şirketi, garantili özel limited şirket, hisse bazında özel limited şirket ve özel sınırsız şirketten oluşuyor. Ayrıca Birleşik Krallık’ta tüm sistemlerin çevrimiçi olmasından ötürü süreçler çok daha kolay ilerliyor.Yurt dışında şirket kurarken karşılaşılan en büyük zorluk, banka hesabı açmak. Girişimci, ABD’de fiziki bir bankada hesap açmayı yüz yüze yapmak zorundayken Birleşik Krallık’ta yüz yüze dahi olsa hesabı açamıyor. Zira ülkedeki bankalar, sadece mevcut cirosu 250 bin sterlinin üzerinde olan şirketlere ticari banka hesabı açılışı imkânı tanıyor. Okan Şafak, bu noktada Wise, Mercury, Transferwise gibi online bankacılık alternatiflerinden yararlandıklarını belirtiyor. Önümüzdeki senelerde, iş modeli farklı ülkelerde uygulanabilecek şirketlerin yurt dışı açılımlarının artması ve ABD ile Birleşik Krallık’ın öncelikli rotaların başında gelmeye devam etmesi bekleniyor.

İrem Özbay

Perakende sektörü: Kara bulutlar dağılıyor mu?