BM İnsani Gelişme Endeksi: Türkiye 45. sırada

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), İnsani Gelişme Raporu’nun 2023-2024 sayısını açıkladı. Raporda yer verilen verilere göre küresel insani gelişme endeksi (HDI), pandemi nedeniyle 2020 ve 2021 yıllarında kaydettiği gerilemenin ardından 2022 yılında toparlanma emareleri gösterdi. Özellikle gelişmiş ülkelerin çoğunluğu HDI skorunda pandemi öncesi seviyelerini aşmayı başarırken, az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler bunu yapmakta zorlandı. Bu dönemde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki HDI farkı daha da açıldı.

Son yayımlanan raporda yer verilen sonuçlara göre 2022 yılında İsviçre bir kez daha listedeki birinci sırasını korurken, Somali ise tekrardan 193. sırada yer alarak “en az gelişmiş ülke” unvanına sahip oldu. Ukrayna yaşadığı savaş nedeniyle bir önceki döneme kıyasla 23 sıra birden gerileyerek en fazla gelişmişlik kaybı yaşayan ülke olurken, aynı dönemde Türkiye ise 193 ülkeden meydana gelen listede kendisine 45. sıradan yer buldu.

2022 yılında yüksek insani gelişmişlik skoruna sahip ülkeler ise şu şekilde sıralandı:

• 1. İsviçre      HDI :0.97    
• 2. Norveç     HDI: 0.97    
• 3. İzlanda      HDI: 0,96     
• 4. Hong Kong  HDI: 0,95    
• 5. Danimarka     HDI: 0.95    
• 6. İsveç     HDI: 0,95    
• 7. Almanya     HDI: 0.95    
• 8. İrlanda     HDI: 0.95    
• 9. Singapur     HDI: 0.95    
• 10. Avustralya HDI: 0.95

İnsani gelişme endeksi nedir?

Birleşmiş Milletler İnsani Gelişme Endeksi (HDI), ülkelerin gelişmişlik düzeyini belirli kriterlere göre sıralamak için kullanılan bileşik bir istatistiktir. İlk olarak 1990 yılında hesaplanmaya başlanan ve 1993’ten bu yana Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yıllık Gelişme Raporu'na dahil edilen endeks; ülkelerin sosyoekonomik gelişmişliklerini değerlendirmek ve karşılaştırmak için bir ölçüt olarak kullanılır.

HDI, insani gelişmenin üç temel boyutunu dikkate alır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:

• Sağlık: Doğumda beklenen yaşam süresi ile ölçülür.
• Eğitim: 25 yaşındaki yetişkinler için ortalama eğitim süresi ve okula yeni başlayan çocuklar için beklenen eğitim süresi ile ölçülür.
• Yaşam standardı: Ülkeler arasındaki yaşam maliyeti farklılıklarını hesaba katmak için satın alma gücü paritesine (PPP) göre ayarlanmış kişi başına düşen gayri safi milli hasıla (GDP per capita) ile ölçülür.

HDI değeri 0 ile 1 arasında değişmekte olup, daha yüksek değerler daha yüksek insani gelişmişlik seviyelerine işaret eder. Ülkeler daha sonra HDI puanlarına göre çok yüksek insani gelişme, yüksek insani gelişme, orta insani gelişme ve düşük insani gelişme gibi farklı kategorilerde sınıflandırılır.

HDI, ülkelerin refah ve kalkınmışlık seviyelerini karşılaştırmak için uluslararası kuruluşlar tarafından sıkça başvurulan bir endekstir. Endeks ayrıca, ülkelerin kalkınma çabaları için hangi alanları hedeflemeleri gerektiğine dair önemli ipuçları da sunar. 

Türkiye’nin sıralaması

Türkiye, HDI sonuçlarına göre 2022 yılında 193 ülke arasından en gelişmiş 45. ülke olarak “çok yüksek insani gelişme” bölgesindeki konumunu korudu. UNDP tarafından yayımlanan verilere göre 1990 yılından bu yana Türkiye’nin HDI skoru %43 artarak 0,598’den 0,855’e yükseldi. Söz konusu dönemde Türkiye’de doğumda beklenen yaşam süresi ve beklenen eğitim süresi 10,8 yıl artarken, 25 yaşındaki yetişkinlerin ortalama eğitim süresi ise 4,4 yıl artış gösterdi. Aynı dönemde satın alma gücü paritesine göre kişi başına gayrisafi millî hasıla ise %154,3 arttı. 

Türkiye’nin HDI performansına ilişkin yorum yapan UNDP Türkiye Mukim Temsilcisi Louisa Vinton, “Dünyadaki zengin ülkelerin çoğu gibi, Türkiye de kendisini pandeminin etkilerinden güçlü bir şekilde kurtarmayı başardı. Ancak bu cesaret verici ilerleme, dünya çapında milyonlarca insanı geride kalma riskiyle tehdit eden, yeniden derinleşen eşitsizliklerin gölgesinde kalıyor” açıklamasında bulundu.

Ancak, UNDP’nin toplum içindeki eşitsizlik skorundan arındırarak hesapladığı Eşitsizlikten Arındırılmış İnsani Gelişme (IHDI) endeksine göre, 2022 yılında Türkiye’nin HDI skoru ham skora kıyasla %16,1 daha az gerçekleşerek 0.717 seviyesinde kaldı. Böylece Türkiye’nin eşitsizlikten arındırılmış insani gelişme endeksi 166 ülke arasından 66. sıraya gerilemiş oldu.