Şehirde yaz neydi?

Yaz, gelişini bahardan itibaren önce kokusuyla belli ediyor. Benim de böyle zamanlarda sokağa çıkma isteğim hızla artıyor. Özellikle de parklardaki meyve ağaçlarına ve semt pazarlarına uğramak için. Çünkü domatesleri, çilekleri toprakta dalında ve tezgâhta dizili görmenin keyfi bambaşka. Hele ki pandemi gibi uzun zamandır bizi kapalı mekânlara mahkum eden -veya önlem almak için buna mecbur eden- bir dönemin ardından meyve ve sebzeleri bir buket papatyaymışçasına nasıl kucaklamayalım? Dolayısıyla bugün, bahardan itibaren şehir çiçeklerle donatılırken ben şehrin rengiyle keyif veren meyve-sebzesine atıfta bulunacağım. Meyvesini yapraklarıyla alıp bundan mutlu olanlara selamlar.

Başlarken… Daha önce yayımlanan bir harita geliyor aklıma. Meyvesi, sebzesi henüz şehrin sakinlerine yetmezken bir de üstüne beklediğimden az çeşidin olması şaşırtıyor beni. Veriler, pazar tezgâhlarındaki gibi bir refah sunmuyor. Şehrin elması, kimi çeperlerinde üretilirken ekim alanlarıyla ilgili yayımlanan başka bir haritaya da bakınca elmayla domatesin arttığını ve ayvanın zamanla azaldığını görüyoruz. Sarıyer’deki kivi üretimi şaşırtırken karpuzun sebze olarak tanımlanması kafa karıştırıyor.

Eskiden nasılmış? İstanbul’da yaşayıp bu şehri rengârenk ürünlerine varıncaya kadar seven birinin “Eskiden nasılmış peki?” diye düşünmemesi mümkün değil. O zaman da İstanbul Ansiklopedisi gibi, 20. yüzyılda kaydedilen nefis bir metne başvuruyorum ister istemez. Zamanla neler değiştiğini bir kolaçan ediyorum. 

Tarihçi Reşad Ekrem Koçu tarafından kaleme alınan İstanbul Ansiklopedisi’nde meyve ve sebzelerle ilgili pek not düşülmüyor. Bu maddelerin yerinin bu ansiklopedi olmadığını söylüyor Koçu, o sebepledir ki meyve-sebze isimleriyle argoda var olan deyişler varsa bunlara değiniyor. Örneğin, fındık “hileli zar,” demek oluyor. Fakat domatesle ilgili bir not ilgimi çekiyor: 

“Türk Ansiklopedisi bu kaydına göre yurdumuz için çok yeni sayılabilecek bu sebze-meyve, zamanımızda Türk mutfağında ve sofrasında en çok, en başta istihlak edilir (tüketilir) bir durumdadır; Türk gıda sanayinde de piyasaya konserve, salça veya keçap (ketçap) denilen bir şekilde arz edilerek çok önemli bir yer almıştır; kızarmamışından memleketimize mahsus olarak turşu yapılır. Kartal-Maltepe’de çok olur.” 

Kartal’daki ekim alanları azalsa da domatesin tekeli devam ediyor. Ayva için de Çengelköy’ünkilerin meşhur olduğunu ve semtte oturanların misafirliğe gittiğinde mutlaka hediye olarak ayva götürdüğünü not ediyor. 

Bostanlar: Asıl dikkat çekici bilgiler, şehrin bostanlarında üretilenlerin İstanbul’a fazlasıyla yettiğini not etmesinde saklı. 1958’de hazırlanan bir haritada 39 bostanın olduğunu, 1883’te de 102 tane kayıtlı bostanın şehri donattığını yazıyor. Şehrin açılan küfelerle bereketlendiği, kimsenin kimseyi kandırmadığı, kötü mal vermediği bir dönem.

Tezgâhlara doğru: Meyveyle başlayan yolculuk, bizi aslında insanların tezgâhlarına götürüyor. Yine mekânda buluşuyoruz. Kamusallıktan insanlarla temas ettiğimiz bir alana geçiyoruz. Taze olduğunu varsaydığımız ve bizi yeni meyve sebzeler geldi diye heyecanlandıran yaz, biraz da bu.