COP31'de anlaşma sağlanamadı: Antalya Paktı neden kabul edilmedi?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
Antalya'da 9 Kasım'da başlayan ve 20 Kasım'da sona ermesi planlanan Birleşmiş Milletler İklim Konferansı (COP31), iki günü aşan ek müzakerelerle tarihin en uzun iklim zirvesi oldu. 2019'da Madrid'de düzenlenen COP25'in yaklaşık 44 saatlik uzatma rekorunu geride bırakan konferansta, son dakikaya kadar sürdürülen görüşmelere rağmen ortak çerçeve karar üzerinde anlaşma sağlanamadı.
Türkiye'nin COP31 Başkanlığı'nı, Avustralya'nın ise müzakere başkanlığını yürüttüğü zirvede, 22 Kasım Pazar günü sabaha karşı üçüncü karar taslağı yayımlandı. Antalya Paktı olarak adlandırılan metin, ülkeler arasındaki anlaşmazlıkları gidermeyi amaçlıyordu. Ancak özellikle fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik açık bir çağrı içermemesi ve karbon yakalama teknolojilerine verdiği destek, çok sayıda ülkenin itirazına yol açtı.
Son taslakta neler değişti?
COP31 Başkanlığı'nın 16 Kasım'da yayımladığı 144 maddelik ilk taslak, 19 Kasım'daki ikinci metinde 80 maddeye indirilmişti. 22 Kasım'daki üçüncü taslak ise 94 maddeden oluşuyordu.
En önemli değişiklik, 2023'te Dubai'de düzenlenen COP28'de kabul edilen Birleşik Arap Emirlikleri Mutabakatı'na yapılan atıf oldu. Üçüncü taslağın girişinde, ülkelerin bu mutabakatı bütün unsurlarıyla hatırladığı belirtildi.
Dubai'deki karar, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, düzenli ve hakkaniyetli biçimde uzaklaşılması gerektiğinin ilk kez ortak bir COP metnine girmesini sağlamıştı. Ancak yeni taslak bu taahhüde yalnızca dolaylı biçimde atıfta bulundu. Metinde fosil yakıtlardan açıkça söz edilmedi; kömür, petrol ve doğalgazdan uzaklaşmak için yeni bir takvim veya yol haritası önerilmedi.
Üçüncü taslakta ayrıca şu değişiklikler öne çıktı:
Elektrikleşme: Türkiye'nin önerdiği, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035'e kadar %35'e çıkarma hedefi korundu. Elektrikleşmenin temiz enerjiyle gerçekleştirilmesinin önemi daha açık vurgulandı ancak ülkeler için bağlayıcı bir yükümlülük getirilmedi.
Karbon yakalama: İkinci taslakta bulunan 500 milyon ton ile 2,5 milyar ton arasındaki kapasite seçenekleri çıkarıldı. Bunun yerine 2035'e kadar dünya genelinde gigaton, yani milyar ton ölçeğinde karbon yakalama kapasitesine ulaşılması yönünde daha esnek bir hedef önerildi.
Uyum finansmanı: İlk taslakta önerilen yıllık en az 120 milyar dolarlık hedef geri dönmedi. Uyum finansmanının 2035'e kadar üç katına çıkarılması çağrısı korundu ancak artışın hangi başlangıç tutarından hesaplanacağı ve nasıl gerçekleştirileceği konusundaki kararlar sonraya bırakıldı.
Adil geçiş ve haklar: Adil geçişin önemine ilişkin ifadeler yeniden eklendi. Toplumsal cinsiyet eşitliği, yerli halkların hakları ve çocukların iklim krizinden korunmasına ilişkin hükümler de genişletildi.
Bilimsel raporlar: Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin (IPCC) üç çalışma grubu raporunun 2028'de yapılacak ikinci küresel durum değerlendirmesine yetişmesine yönelik açık çağrı yumuşatıldı.
Taslakta, küresel sıcaklık artışının 1,5°C sınırını aşma yolunda olduğuna ilişkin uyarı da korundu. Bu ifade ısınmanın sınırlandırılması için daha güçlü emisyon azaltımlarına ihtiyaç duyulduğunun kabul edilmesi açısından önemliydi.
Üçüncü taslakta gelişmiş ülkelerin Paris Anlaşması kapsamındaki finansman yükümlülükleri daha açık hatırlatılırken Türkiye'nin Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ortaklığıyla geliştirdiği İklim Uygulama Köprüsü (BRIDGE) gibi gönüllü girişimlere yapılan açık atıflar çıkarıldı.
Hangi ülkeler neden karşı çıktı?
Avrupa Birliği (AB), Norveç, Panama, Marshall Adaları, Vanuatu, Fiji ve Belize, ortak çerçeve kararın mevcut hâliyle kabul edilmesine karşı çıkan ülkeler arasında yer aldı. İtirazların merkezinde fosil yakıtlardan uzaklaşma çağrısının metne alınmaması bulunurken karbon yakalama teknolojilerine verilen destek ve iklim finansmanındaki belirsizlikler de tartışıldı.
Zirvenin son gününde taraflar arasında uzlaşı sağlamak için diplomatik girişimler sürdü. BBC'nin aktardığına göre AB ve Suudi Arabistan temsilcileri, fosil yakıtlar konusundaki anlaşmazlığı gidermek amacıyla 21 Kasım Cumartesi günü yeniden biraraya getirildi. Ancak bu görüşmeler de metnin bütün ülkeler tarafından kabul edilmesini sağlayamadı.
AB adına konuşan İrlanda İklim, Çevre ve Enerji Bakanı Darragh O'Brien, Avrupa ülkelerinin fosil yakıtlardan uzaklaşmaya ilişkin ifadelerin korunması için değişiklik önerileri sunduğunu ancak bunların kabul edilmediğini söyledi.
"Fosil yakıtların adını bile anmayan bir çerçeve kararı veya Antalya Paktı'nı desteklemeyeceğiz."
O'Brien, elektrikleşme ve sıfır atık gibi başlıklarda ilerleme sağlandığını kabul etmekle birlikte taslağın iklim krizinin aciliyetini yansıtmadığını savundu. AB'nin kararı reddetmesinin uluslararası iklim müzakerelerinden çekilmek anlamına gelmediğini vurguladı.
AB İklim Komiseri Wopke Hoekstra da bilim insanlarının uzun süredir emisyonların hızla azaltılması gerektiği konusunda uyardığını hatırlattı. Fosil yakıtlardan uzaklaşma yerine karbon yakalama ve depolama teknolojilerinin öne çıkarılmasını eleştiren Hoekstra, ülkelerin karbon yakalayarak iklim krizinden kurtulabilecekleri düşüncesinin kabul edilemez olduğunu söyledi.
Panama da taslağa resmen itiraz etti. Panama Çevre Bakanı Juan Carlos Navarro, 19 Kasım'da COP31 Başkanlığı'na gönderdiği mektupta petrol üretiminin sınırlandırılması dahil talepleri karşılanmazsa sonuç metnini desteklemeyeceklerini bildirmişti. Navarro, 20 Kasım'da Fransa öncülüğünde farklı bölgelerden ülkelerle düzenlediği ortak basın toplantısında bilimsel temelli kararlar, fosil yakıtlardan uzaklaşma, adil finansman, temiz elektrikleşme, metan emisyonlarının azaltılması ve çevre sözleşmeleri arasında işbirliği dahil altı ilkenin nihai metne girmesini istemişti.
22 Kasım'daki kapanış oturumunda da itirazını sürdüren Panama, Paris Anlaşması'ndan bu yana ilerleme sağlandığını kabul etmekle birlikte mevcut emisyon hedeflerinin küresel sıcaklık artışını güvenli bir seviyede tutmak için yeterli olmadığını vurguladı.
Küçük ada devletlerinin itirazları ise iklim değişikliğinin yarattığı varoluşsal risklere odaklandı. Deniz seviyesindeki yükselme ve aşırı hava olayları nedeniyle ciddi tehditlerle karşı karşıya olan Marshall Adaları, Vanuatu ve Fiji gibi ülkeler, fosil yakıt kullanımının sürdürülmesine olanak sağlayabilecek teknolojilerin çözüm olarak sunulmasına karşı çıktı.
Murat Kurum: Kararlar kabul edilmedi
COP31 Başkanı ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, 22 Kasım'daki kapanış oturumunda ortak karar metni üzerinde uzlaşma sağlanamadığını açıkladı. Kurum, başkanlığın bütün tarafların görüşlerini dinlediğini, ülkeler arasındaki farklılıkları gidermek için gece-gündüz çalıştığını ve hiçbir delegasyona metni kabul etmesi için baskı yapmadığını belirtti.
"Bu metin üzerinde bir mutabakat sağlanamadığını anlıyorum. Bu nedenle, söz konusu kararlar kabul edilmemiştir."
Böylece Türkiye ve Avustralya başkanlıklarının üzerinde çalıştığı ve Antalya Paktı olarak kabul edilmesi hedeflenen ortak çerçeve karar sonuçsuz kaldı.
Bu durum, COP31 gündemindeki bütün kararların reddedildiği anlamına gelmiyor. Çerçeve karar, konferansın genel siyasi yönünü belirleyen ortak metin niteliği taşıyor. İklim finansmanı, uyum, karbon piyasaları ve diğer teknik konulardaki kararlar ayrı müzakere süreçlerinde ele alınıyor. Bunlardan kabul edilenler geçerliliğini korurken üzerinde uzlaşma sağlanamayan konuların sonraki toplantılara taşınması mümkün.
Ancak ortak çerçeve kararın kabul edilememesi, COP31'in fosil yakıtlardan uzaklaşma, enerji dönüşümü ve iklim finansmanı konularında ortak bir siyasi mesaj verme hedefini karşılayamadığını gösteriyor.
Finansman konusundaki anlaşmazlık neye dayanıyor?
Fosil yakıtlar tartışmasının gölgesinde kalan bir diğer temel anlaşmazlık, iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlamak için gelişmekte olan ülkelere aktarılacak finansmanın miktarı oldu.
İlk karar taslağında, gelişmiş ülkelerin 2035'e kadar yıllık en az 120 milyar dolar uyum finansmanı sağlaması önerilmişti. Ancak sonraki iki taslaktan bu rakam çıkarıldı. Finansmanın üç katına çıkarılması çağrısı korunduğu hâlde artışın hangi tutardan hesaplanacağı ve kaynakların nasıl sağlanacağı konusunda somut bir anlaşma ortaya çıkmadı.
Gelişmekte olan ülkeler açısından sorun, iklim hedeflerinin uygulanabilmesi için gerekli yatırımların büyük bölümünü kendi kaynaklarıyla karşılayamamaları. Özellikle Afrika ülkeleri, gelişmiş ülkelerin tarihsel emisyon sorumlulukları nedeniyle daha fazla kamu finansmanı sağlaması gerektiğini savundu.
Gana Çevre, Bilim ve Teknoloji Bakanı Zanetor Agyeman-Rawlings, müzakereler sırasında yaptığı açıklamada gelişmiş ülkelerin finansman yükümlülüklerini yerine getirmediğini belirterek şu sözleri kullandı:
"Buraya dilenmeye gelmedik. Gelişmiş ülkelerin faaliyetlerinin yükünü taşıyan halkımız için hakkımız olanı talep etmeye geldik."
Afrika ülkeleri, finansmanın ağırlıklı olarak hibe şeklinde sağlanmasını, borç yüklerini artırmamasını ve iklim hedefleri için gereken kaynakların açık takvimlerle aktarılmasını istedi.
Türkiye'nin UNDP ile geliştirdiği İklim Uygulama Köprüsü (BRIDGE) gibi girişimler, mevcut finansmana erişimi kolaylaştırmayı amaçlasa da yeni finansman miktarına ilişkin anlaşmazlığı çözmedi.
Sivil toplum kuruluşları ne dedi?
Dünyanın en büyük iklim örgütleri ağlarından Climate Action Network (CAN), üçüncü taslak yayımlandığında hükümetlere metni reddetme çağrısı yapmıştı.
CAN Uluslararası Direktörü Tasneem Essop, Türkiye ve Avustralya başkanlıklarını müzakerelerde yeterli ilerleme sağlayamamakla eleştirdi. Essop, gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı, uyum ve adil geçiş konularında somut taahhütlerden kaçındığını; taslağın ise karbon yakalama ve giderimi gibi teknolojilere daha fazla alan açtığını savundu.
CAN, özellikle Avustralya'nın karbon yakalama ve depolama teknolojilerine verdiği desteği eleştirdi. Kuruluşa göre fosil yakıt şirketleri, bu teknolojileri gelecekteki emisyonlarını azaltabilecekleri iddiasıyla yeni petrol ve doğalgaz yatırımlarını sürdürmenin gerekçesi olarak kullanıyor. COP31'e katılan karbon yakalama sektörüyle bağlantılı lobici sayısının 700'e ulaşması da sivil toplumun tepkisini artıran gelişmeler arasında yer aldı.
Ancak CAN'ın eleştirileri, ortak karar metnini reddeden AB'yi de kapsıyor. Afrika merkezli iklim düşünce kuruluşu Power Shift Africa'nın kurucusu ve direktörü Mohamed Adow, AB'nin taslağı reddetmesinin zirvede yaşanan başarısızlıktaki sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını savundu.
Adow'a göre Avrupa ülkeleri, gelişmekte olan ülkelerden fosil yakıtlardan uzaklaşmalarını isterken bunun için gerekli kamu finansmanını sağlamadı. Adil geçiş, uyum finansmanı ve kayıp ve zarar başlıklarındaki müzakerelerde de yeterli ilerleme kaydedilmedi:
“AB bu metni reddetti ancak ortaya çıkmasına katkıda bulunduğu başarısızlıktaki sorumluluğunu üzerinden atamaz. Uyum, finansman ve Adil Geçiş Mekanizması çıkmaza girmiş durumda; kayıp ve zarar konusu ise bu müzakerelerden sistematik biçimde silindi. Mahsulleri yok olan, evleri yıkılan ve borç yükleri giderek artan ülkeler açısından bu, krizden en fazla sorumlu olan zengin ülkeler tarafından yüzüstü bırakılmak anlamına geliyor.
Avrupa'nın ikiyüzlülüğü inanılmaz boyutlarda. Hükümetleri, kendileri fosil yakıt kullanımını genişletmeye ve yoksul ülkelerin dönüşüm için ihtiyaç duyduğu finansmanı engellemeye devam ederken başkalarından fosil yakıtlardan çıkış yol haritaları talep ediyor. Finansman ve kendi ülkelerinde inandırıcı adımlar olmadan bu taleplerin içi boş. AB, müzakerelerin sabote edilmesine katkıda bulunup ardından kendisini dünyanın iklim vicdanı olarak sunamaz.”
CAN üyesi Fill the Fund kampanyasından Harjeet Singh ise fosil yakıtlara ilişkin ifadelerin çıkarılmasına karşı çıkılmasını doğru bulduğunu ancak finansman sağlanmadan daha iddialı iklim hedefleri talep edilmesini tutarsız olarak nitelendirdi.
Daha önce ortak karar çıkmayan COP olmuş muydu?
COP31, müzakerelerin uzlaşı sağlanmadan sonuçlandığı ilk iklim zirvesi değil. Daha önce bazı konferanslarda temel anlaşmalar kabul edilemedi, görüşmeler ertelendi veya hazırlanan siyasi metinler resmî karar statüsü kazanamadı.
Hollanda'nın Lahey kentinde düzenlenen altıncı taraflar konferansında (COP6) ülkeler, Kyoto Protokolü'nün uygulanmasına ilişkin kurallar üzerinde anlaşamadı. Özellikle emisyon azaltımının nasıl hesaplanacağı, karbon yutakları ve gelişmekte olan ülkelere sağlanacak finansman gibi konularda anlaşmazlık yaşandı.
COP6 Başkanı Jan Pronk'un son dakika uzlaşma metni reddedildi ve konferans sonuç alınamadan askıya alındı. Görüşmeler Temmuz 2001'de Almanya'nın Bonn kentinde, COP6'nın ikinci bölümü olarak yeniden başladı. Ülkeler burada Bonn Anlaşmaları üzerinde uzlaşarak Kyoto Protokolü'nün uygulanmasına ilişkin çalışmaların önünü açtı.
Danimarka'nın başkenti Kopenhag'da düzenlenen COP15'te ise Kyoto Protokolü sonrasına ilişkin kapsamlı ve bağlayıcı bir iklim anlaşması çıkması bekleniyordu. Ancak gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında emisyon azaltım yükümlülükleri, finansman ve müzakere yöntemleri konusunda uzlaşma sağlanamadı.
ABD ve aralarında Çin, Hindistan, Brezilya ve Güney Afrika'nın da bulunduğu ülkeler tarafından hazırlanan Kopenhag Mutabakatı, bütün tarafların desteğini alamadı. Konferans, metni resmen kabul etmek yerine yalnızca kayda geçirmekle yetindi.
Madrid'deki COP25 de ülkeler arasında yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle planlanan kapanışın yaklaşık 44 saat sonrasında tamamlandı. Karbon piyasalarıyla ilgili temel kurallar üzerinde anlaşma sağlanamadı ancak ülkeler bazı başlıklarda ortak kararlar alabildi. COP31, uzayan müzakerelerin süresi bakımından bu rekoru geride bıraktı.
COP6 ve COP15 örnekleri, ortak bir siyasi metnin kabul edilememesinin uluslararası iklim müzakerelerinin tamamen sona ermesi anlamına gelmediğini gösteriyor. Lahey'de başarısız olan görüşmeler Bonn'da sürdürüldü; Kopenhag'ın ardından devam eden süreç ise 2015'te Paris Anlaşması'nın kabul edilmesine uzandı.
COP31'de de ortak çerçeve kararın reddedilmesinin ardından çözülmemiş meselelerin nasıl ele alınacağı önem kazanıyor. Bir sonraki iklim zirvesi COP32, Kasım 2027'de Etiyopya'nın başkenti Addis Ababa'da düzenlenecek. Fosil yakıtlardan uzaklaşma, uyum finansmanı ve adil geçiş konularındaki anlaşmazlıkların bu sürece hangi koşullarda taşınacağı burada görülecek.








