COP31 gündemi: Sıfır atıkla yola çıkıldı, elektrifikasyon birinci hedef oldu

Geçen günlerde haber platformlarında ikonik bir fotoğraf vardı, her ne kadar Türkiye’nin siyasi ve ekonomik gündemi başka alanlarda konuşmamıza pek izin vermese de, o fotoğrafın bize anlattıklarından biraz bahsedelim. 

Türkiye'nin bu yıl ilk kez ev sahipliğini yapacağı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Konferansı'nın 31. Oturumu (COP31) Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek. Türkiye’nin şimdiye kadarki pozisyonu şiddeti, hızı ve maliyeti giderek artan iklim krizinin temel sebebi olarak görülen fosil yakıtların kullanımının azaltılması ve yenilenebilir enerji kullanımının artırılması konularını merkeze almaktan öte “sıfır atık” üzerine kuruluydu.

• Bu hedefe ilişkin birkaç hafta önce sıfır atık festivaline çağrı yapmak amacıyla Yavuz Derin Deniz Sondaj Gemisi'ne "Sıfır Atık Festivali" yazılı bir pankart asıldı: “Biz Mavi Vatan'da enerjide tam bağımsız Türkiye için çalışırken, sizin rotanız Sıfır Atık Festivali olsun.”

Petrol tankerinin üzerine “sıfır atık” afişi asma fikri kime aittir bilinmez ancak iklim kriziyle ilgili genel zihniyete dair çok şey anlatıyordu.

Elektrifikasyon eylem listesinin ilk sırasına çıktı

Ancak daha sonra yapılan açıklamalarda, elektrifikasyon hedefinin COP31'in öncelikli gündem maddelerinden biri olacağını belirtildi. Hürmüz Boğazı’nın kapanması üzerine patlak veren krizin yol açtığı enerji maliyetlerindeki artış, elektrifikasyonu eylem listesinin ilk sırasına çıkardı.

• 35'e 35 elektrifikasyon hedefi, küresel enerji dönüşümü için belirlenen ve Türkiye’nin de desteklediği kritik bir iklim hedefi olarak ortaya çıktı. Bu, nihai enerji talebinde elektriğin payının 2025 yılındaki yüzde 20 seviyelerinden 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarılması hedefini içeriyor. 

Hedef, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) tarafından yayımlanan son rapora dayanıyor. Raporda, nihai enerji talebinde elektriğin payının mevcut yaklaşık yüzde 20 seviyesinden 2035'e kadar yüzde 35'e, 2050'ye kadar ise yüzde 50'ye çıkarılmasının Paris Anlaşması hedeflerine ulaşılması açısından kritik olduğu belirtiliyor. Küresel ekonominin elektrifikasyonunun COP31'in pratik önceliklerinden biri olduğu ifade edilirken, bunun enerji güvenliğini artırmanın, emisyonları azaltmanın ve maliyetleri düşürmenin en hızlı yollarından biri olduğuna işaret ediliyor.

COP31 için ne gibi hazırlıkları yapılıyor?

2025’te Brezilya'nın Belém kentinde düzenlenen COP30 sırasında Türkiye ile Avustralya arasında devam eden müzakereler, Avustralya'nın adaylıktan çekilmesiyle sonuçlandı. Daha sonra iki ülke arasında varılan anlaşmaya göre Türkiye, COP31'de ev sahibi ülke olarak tüm lojistik ve operasyonel sorumlulukları üstlenirken Avustralya, Müzakerelerden Sorumlu Başkan rolüyle Türkiye'deki görüşmeleri yönetiyor. 

• Türkiye’den Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ile Avustralya’dan İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen’ın istişareleriyle süreç ilerliyor. Bu yöntem daha önce COP zirvelerinde denenmemiş bir işleyiş modeli olmasına rağmen, sürecin krizsiz şekilde ilerlediği söylenebilir. 

Geçen günlerde Türkiye ve Avustralya’yı temsil eden çeşitli sivil toplum kuruluşlarından oluşan bir koalisyon, yayımladıkları bir mektupla hem Kurum’u ve hem de Bowen’i fosil yakıtlardan çıkış için birleşmeye çağırdı. Her iki ülkenin diplomatik kapasitesini, Pasifik bölgesinin uzun süredir devam eden iklim liderliğiyle birleştirmesi, bu sayede COP31’in 1,5°C hedefini pusula olarak korumak için gerekli olan “uygulama çağını” sahiplenmesi gerektiği ifade edildi.

Sivil toplumun temel talepleri neler?

• Fosil yakıtlardan adil, düzenli ve eşitlikçi bir uzaklaşma sürecini sahiplenme ve ilerletme taahhüdünde bulunmaları,
• COP30’da uluslararası işbirliğini güçlendirmek, adil ve kapsayıcı geçişleri desteklemek için üzerinde uzlaşılan Adil Geçiş Mekanizması’nı; belirlenmiş finansman, net zaman çizelgeleri ve işçilerle kırılgan toplulukları koruyacak uygulama unsurlarıyla somut eylemlere dönüştürmeleri,
• Azaltım, uyum ve kayıp/zarar dahil olmak üzere iklim eylemine dair tüm alanlarda ilerleme sağlamak için uluslararası iklim finansmanının güçlendirilmesine katkı sunmaları, böylece “büyük kirleticiler öder” ilkesini güvence altına almaları,
• Dürüst arabulucu rolünü üstlenen başkanlık anlayışıyla, son COP’larda fosil yakıt endüstrisinin endişe verici düzeyde artan etkisine karşı müzakerelerin bütünlüğünü korumaları, sivil toplum ve yerel toplulukların sürece katılımını sağlamaları, insan haklarını gözetmeleri ve çok taraflı sürece güveni yeniden tesis etmeleri.

Türkiye ve Avustralya’dan en temel beklenti, COP31’in merkezine 1,5°C sıcaklık hedefini yerleştirmeleri. Bu da kömür, petrol ve gazdan planlı ve adil bir çıkışı; yeterli finansmanla desteklenen ve adil dönüşüm ilkelerine dayanan bir geçişi gerektiriyor.

Türkiye açısından şöyle bir veriyle devam edelim.: Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı 2024 sera gazı emisyonu verilerine göre, toplam emisyonlarda karbondioksit eşdeğeri olarak en büyük payı yüzde 71,8 ile enerji kaynaklı emisyonlar alırken, bunu sırasıyla yüzde 12,9 ile endüstriyel işlemler ve ürün kullanımı, yüzde 12,6 ile tarım, yüzde 2,6 ile atık sektörü takip etti. Dolayısıyla Türkiye’nin yüzde 71,8 oranındaki enerji kaynaklı emisyonlarla mücadele etmeyi bir kenara koyup, yüzde 2,6 oranındaki atık sektörüne merkeze almasının da pek izahı yok gibi. 

Türkiye sıfır atık hedefi için ne yapıyor?

Zaten hem yerel hem de uluslararası sivil toplum hareketi, bu noktaya özellikle dikkat çekiyor. Greenpeace Türkiye’nin “Söylemin Ardındaki Gerçek: Türkiye’nin Sıfır Atık Politikasının Görünmeyen Yüzü” başlıklı bilgi notu, Türkiye’nin Sıfır Atık politikasının görünmeyen yüzünü ortaya koydu. 

• 2025’te AB’nin plastik atık ihracatı yüzde 19 artışla 503 bin tona ulaşarak tarihî rekor kırarken, Türkiye plastik atıkların açık ara en büyük varış noktası oldu. Bu tarihî rekorla AB üyesi 27 ülkeden gelen plastik atık miktarı 2004’ten bu yana 435 kat arttı. COP31’de ana gündemlerinden biri sıfır atık olan Türkiye, Avrupa’nın plastik atık ihracatının birinci adresi olmayı sürdürüyor. 

Sivil toplum, plastik ve tekstil atık ithalatına yönelik kalıcı bir yasak kararı uygulanmasını talep ediyor. Bu açıdan COP31, Türkiye için söylemden eyleme geçmek açısından aslında tarihî bir fırsat.

COP31 hazırlıkları kapsamında müzakerelere zemin hazırlamak amacıyla Haziran'da Almanya'nın Bonn kentinde düzenlenen İklim Değişikliği Konferansı’nda da bu konu gündeme geldi. Murat Kurum, küresel atık hedefini 2035’e kadar yarıya indirme hedefi açıkladı. 

• Sıfır atık savunucuları bu hedefi, hangi başlangıç seviyesine dayandığı, kapsamı ve nasıl uygulanacağı konusunda net olmadığı; ayrıca plastik üretiminin azaltılması, atık toplayıcıları ve atık işçileri için adil geçişin sağlanması konularında belirsiz olduğu için eleştiriyor.

60 ülkeden sıfır atık uygulayıcıları, politika uzmanları ve topluluk temsilcilerinden oluşan 124 kuruluşun imzaladığı ortak bildiri de Türkiye’yi, atık ve emisyonların temel nedenlerini ele alan kapsamlı bir sıfır atık gündemini hayata geçirerek iklim hedeflerinde yüksek bir çıta belirlemeye çağırıyor.

Berkan Özyer: ‘Sıfır atık gündemi COP31 için yetersiz bulunmuş olabilir’

Öte yandan Türkiye, Bonn İklim Değişikliği Konferansı’nda COP31 Action Agenda’yı (Eylem Gündemi) da resmen başlattı. 

• Odak noktaları arasında küresel elektrifikasyon, sıfır atık, dirençli şehirler ve gıda, su, iklim güvenliği yer alıyor.

Bonn’daki toplantıları yerinde izleyen Greenpeace Türkiye Direktörü Berkan Özyer, Türkiye’nin COP31 hazırlıklarına dair şu değerlendirmeleri paylaştı:

“Bugüne kadar hep ülkelerin finansmana erişiminden bahsediliyordu. Yeni kurulacak bir sistemle kuruluşlara, şirketlere finansman erişimi sağlayacak bir yeni mekanizmadan bahsediliyor. 

Bir diğer önemli gündem ise son günlerde ortaya çıkan 35’e 35 elektrifikasyon hedefi. Türkiye’nin COP başkanlığı döneminde sahiplendiği bir hedef bu. ABD-İsrail ile İran arasında yaşanan çatışma ve Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasına giden süreçte, Türkiye’nin elektrifikasyona dayalı bir enerji planı hazırlığından bahsediliyor. 

Enerji güvenliğinin daha fazla konuşulduğu bir dünyada enerji dönüşümünden bahsetmenin çok daha fazla alıcısı var. Uluslararası Enerji Ajansı’nın da bu konuyla ilgili bir raporu var. Çok fazla sayısal hedef var, sürdürülebilmesi büyük operasyon gerektirir, bunların hepsi gerçekten yapılabilecek mi? Yoksa retorik düzeyde kalıp Aralık 2026’da unutacağımız bir şey mi olacak? Action Agenda’nın daha sonraki COP’larda geleceği ne olacak? Resmî ajandaya girmediği sürece bunların akıbeti nasıl ilerleyecek gibi çok ciddi sorular var.”

Soru şu: COP31 ana gündemini sıfır atık olarak açıkladıktan sonra Türkiye’nin gündeminin elektrifikasyona evrilmesinin arkasında ne olabilir?

Özyer, bu konuyla ilgili olarak şu ifadeleri kullanıyor:

“Şahsi görüşüm Sıfır Atık Vakfı, High Level Climate Champion ile yürütme düşüncesi varken onun yürümeyeceği anlaşıldı; arkada bilgi ve donanım olmayınca yoğun bir çalışmayla bu hedefler oluşturuldu. En başında ana gündem sıfır atık olarak açıklanmıştı. Bu son derece yetersiz, sadece gıda atığına odaklanan, plastik atıktan bahsetmeyen altı boş bir gündemdi. Süreçte birkaç ay içinde bir uzmanlığın devreye girdiğini, daha akılcı hedefler ortaya konduğunu söyleyebiliriz. Diğer yandan, Türkiye’deki siyasi ortamdan kaynaklı olarak da COP31’den beklentilerin düşük olduğu bir yaklaşım var.”

Diğer yandan, devletlerin ve şirketlerin iklim politikalarına karşı organize edilen; iklim adaletini, eşitliği ve yaşam savunuculuğunu merkeze alan alternatif platform Halkların İklim Zirvesi de COP31’e ilişkin çalışmalarını sürdürüyor.

• 9-20 Kasım 2026’da Antalya'da düzenlenecek resmî zirveyle eşzamanlı olarak, 15-18 Kasım 2026 tarihlerinde yine Antalya'da eşgüdümlü bir Halkların İklim Zirvesi düzenlenmesi planlanıyor.

Hem ulusal hem uluslararası sivil toplum açısından COP31’e ev sahipliği yapmanın sivil topluma, örgütlülüğe muazzam bir alan açtığını belirten Özyer, beklentilerini şöyle sıralıyor:

“Halkların İklim Zirvesi’nin Türkiye’de yapılmasına dair önemli bir çaba var. Anadolu’nun dört bir yanından yerel mücadelelerin biraraya gelmesi hedefleniyor. İdari, bürokratik ve finansal açılardan zor bir süreç ancak bu çabanın olması bile direniş açısından çok önemli bir durum. 

Siyasi atmosferden dolayı Türkiye’deki sivil toplumun zayıf olduğuna dair ön kabul çok yaygındı. Bir ülkede baskı ne kadar artıyorsa sivil toplum da o kadar dirençli oluyor aslında. 

Sivil toplum örgütlerinin beklentisi kömürden çıkışa dair somut bir adım atılması. Afşin Elbistan Termik Santrali’nin kapatılmasına, yeni termik santrali açılmayacak olasına dair sözler bekleniyor. Kömürden çıkış odaklı hedefler önceliğimiz. İkinci olarak, elektrifikasyon konuşurken fosil yakıtlardan çıkış hedeflerine dair herhangi bir dikkat dağınıklığının yaşanmaması...”