Geçmişe isim koymak: Bizans diye bir devlet var mıydı?

Bizans diye bir devlet var mıydı? Bunun kısa cevabı: Hayır. Uzun cevap ise biraz can sıkıcı ama gerekli. Çünkü tarih kitaplarında, müzelerde ve gündelik dilde sıkça kullandığımız “Bizans” devleti, kendi çağında hiç var olmadı. Ne bir imparatorluk bu adı kullandı ne de o imparatorluğun insanları kendilerine “Bizanslı” dedi.

Meseleyi başa saralım

Strabon başta olmak üzere antik kaynaklara ve modern tarihçilerin yorumlarına göre, tarihi MÖ 7. yüzyıla kadar giden Byzantion, bugünkü Topkapı Sarayı ve Sultanahmet çevresinde kurulmuş, Haliç’i doğal liman olarak kullanan, çoğunlukla deniz ticaretiyle geçinen mütevazı bir kentti. Adını, kurucu Megaralıların kralı Byzas’tan alıyordu.

Roma İmparatorluğu, Tetrarşi (Dörtlü Yönetim) dönemindeyken, MS 324 yılında iki rakip imparator Üsküdar’da karşı karşıya geldi. İlginçtir, Krisopolis Savaşı, İstanbul tarihinin en kritik eşiklerinden biri olmasına rağmen, geniş kitleler tarafından pek bilinmez. Savaşı kazanan Büyük Konstantin, rakibi Licinius’u saf dışı bırakarak Roma’nın tek hâkimi oldu ve böylece Tetrarşi dönemi sona erdi.

330 yılında I. Konstantin, Byzantion adlı bu küçük kenti Roma İmparatorluğu’nun yeni başkenti ilan ettiğinde, burada yeni bir devlet kurulmadı. Aksine, Roma İmparatorluğu’nun başkenti yer değiştirdi. Bu şehir artık Roma’nın ta kendisiydi ve zamanla adı Konstantinopolis oldu. Hızla nüfusu artan, refah düzeyi yükselen ve Akdeniz dünyasının en önemli ticaret ve kültür merkezlerinden birine dönüşen bir başkente evrildi.

Burası artık Roma İmparatorluğu’ydu. Hukuku Romalıydı, imparatoru Roma imparatoruydu, ordusu Roma ordusuydu. Bugünkü İran’dan Britanya’ya, Avrupa’nın büyük bölümünü kapsayan koskoca imparatorluk buradan yönetilmeye başlanmıştı.

Aradan yaklaşık yarım yüzyıl geçti. 395’te Roma İmparatoru I. Theodosius, Hıristiyanlığı resmî din hâline getirip pagan uygulamaları yasakladıktan sonra, tek merkezden yönetilmesi giderek zorlaşan imparatorluğu iki oğlu arasında paylaştırdı. Batı Roma’nın başkenti Roma oldu ve Honorius tahta geçti; Doğu Roma’nın başkenti Konstantinopolis’ti ve Arcadius yönetimi devraldı.

• Burada kritik bir ayrıntı var: Bu paylaşım, iki ayrı devlet kurmak için yapılmadı. Bu, idari bir bölünmeydi. Her iki taraf da kendini Roma olarak görüyordu. Resmî belgelerde, kimlikte ya da siyasi söylemde “Bizans” diye bir kelime yoktu. Devletin resmî dili Latinceydi; ancak Doğu Akdeniz dünyasında halkın büyük bölümü, o dönemin ortak dili olan Antik Grekçeyi kullanıyordu.

Batı Roma, 476 yılında Germen kökenli komutan Odoacer’in son imparator Romulus Augustulus’u tahttan indirmesiyle fiilen tarih sahnesinden çekildi. 5. ve 6. yüzyıllarda Batı Avrupa’da merkezi imparatorluk yapısı çöktü; Gotlar, Vizigotlar ve Franklar gibi Germen krallıkları eski Roma topraklarında hâkimiyet kurdu. Bu süreçte Kilise, Batı’da ayakta kalan tek evrensel kurum hâline geldi.

Doğu’da ise Roma İmparatorluğu yaşamaya devam ediyordu. 6. yüzyılda İmparator Justinianus, imparatorluğu eski sınırlarına ulaştırmak için büyük bir askerî ve hukuki hamle başlattı. 7. yüzyılda, İmparator Herakleios döneminde ise önemli bir dönüşüm yaşandı: Devletin resmî dili Antik Grekçe oldu, Latince unvanlar terk edildi (imparator yerine basileus gibi) ve kanunlar Grekçe kaleme alınmaya başlandı. Ancak bu değişim, devletin Roma kimliğinin terk edilmesi anlamına gelmiyordu.

Kırılmalar ve kopuşlar

Batı’da ise Roma fikri, izleyen yüzyıllarda siyasi bir gerçeklikten çok simgesel bir miras hâline geldi. Roma mirası, büyük ölçüde Kilise eliyle yeniden tanımlandı. Charlemagne’ın imparatorluğu kısa ömürlü oldu; 9. ve 10. yüzyıllarda parçalandı ve Roma kavramı giderek dinsel ve sembolik bir anlam kazandı.

• 1054’te Roma Katolik Kilisesi ile Doğu Ortodoks Kilisesi arasında yaşanan büyük ayrılık, Batı Avrupa ile Konstantinopolis arasındaki mesafeyi daha da açtı. Bu yalnızca dinî değil, aynı zamanda siyasi ve kültürel bir kopuştu.

Asıl kırılma ise Doğu Roma’nın 1453’te Osmanlılar tarafından fethedilmesinden sonra yaşandı. Batı dünyasında temel bir soru ortaya çıktı: Roma mirasının gerçek sahibi kimdi? Fatih Sultan Mehmed, Roma mirasına atıfla kendini Kayser-i Rum olarak tanımlıyordu.

Batılı tarihçiler için “Roma” kelimesi giderek Batı’nın tarihine ait bir kavram hâline gelmişti. Konstantinopolis merkezli, Ortodoks ve Antik Grekçe konuşan bir imparatorluğa “Roma” demek, bu mirası paylaşmak anlamına geliyordu. Zaten dil, din, kültür, mimari ve yaşam biçimi olarak çok farklılardı. 

• İşte tam bu noktada, özellikle 16. yüzyıldan itibaren Batı Avrupa’da yeni bir ad yaygınlaşmaya başladı: Bizans.

Bizans terimi nasıl doğdu?

Bu terimi sistematik biçimde kullanan isimlerden biri, 16. yüzyılda yaşayan Alman hümanist Hieronymus Wolf oldu. Wolf, Doğu Roma tarihini derleyip yayımlarken bilinçli bir tercihle bu devlete “Bizans” adını verdi. Nasıl Roma İmparatorluğu adını başkentinden alıyorsa, Doğu Roma’nın adı da başkentinin eski adından, Byzantion’dan türetilmişti.

• Zamanla bu ad yerleşti; akademiye girdi, ders kitaplarına girdi ve popüler dile taşındı. Bugün “Bizans İmparatorluğu” dediğimizde herkes ne kastettiğimizi biliyor.

Peki bu ismi kullanmakta bir sakınca var mı? Bence yok ama bir şartla: Ne yaptığımızı biliyorsak... “Bizans” modern tarih yazımının ürettiği sonradan türetilmiş bir terim. Eğer bu adı kullanırken Doğu Roma’nın kendini Roma olarak tanımladığını, imparatorlarının “Roma İmparatoru” unvanını taşıdığını ve halkının kendini Rhomaioi (Romalılar) olarak gördüğünü biliyorsak sorun yoktur.

Sorun, bu ismin tarihi basitleştirmek ya da silikleştirmek için kullanılmasıdır.

Türkiye’de yaygın bir inanış vardır: “Avrupalılar, Fatih Roma’yı fethetti dememek için Bizans adını uydurdu.” Bu ifade kulağa hoş gelse de fazla basitleştirilmiştir. Gerçeklik payı tamamen yok değildir; Batı’nın Roma mirasını sahiplenme refleksi açıktır. Ancak mesele tek başına 1453 sonrası bir kıskançlık hikayesi değil, yüzyıllara yayılan bir zihinsel ve kültürel ayrışmanın sonucudur.

• Asıl önemli soru şudur: Bir devleti, kendi çağında kendine verdiği adla mı anmalıyız, yoksa sonradan yakıştırılan adla da anabilir miyiz?

Bu sorunun tek bir doğru cevabı yok. Ancak şunu bilmeden sağlıklı bir tartışma yürütülemez: Bizans, Doğu Roma’nın kendine verdiği bir ad değildir.

Bu tarihsel bağlamı bildiğimiz sürece “Bizans” demekte bir sakınca yoktur; yapılması gereken kelimeleri yasaklamak değil, neyi nasıl adlandırdığımızın farkında olmaktır.

• Belki de mesele isimden çok şudur: Tarihi, bugünün politik ve kültürel konforuna göre mi adlandırıyoruz, yoksa geçmişi kendi koşulları içinde mi anlamaya çalışıyoruz?

“Bizans diye bir devlet var mıydı?” sorusu bu yüzden hâlâ işe yarıyor. Çünkü cevap, bizi ister istemez daha büyük bir soruya götürüyor: Tarihi kim anlatıyor, hangi kelimelerle ve neden?