Hürmüz’deki fiili kapanma enerjide küresel kapanmaya dönüşebilir mi?

Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) son açıkladığı rapordaki tespit ve öneriler küresel anlamda yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi: Covid-19 pandemisi sırasında yaşanan kapanmanın ardından şimdi de “enerji kapanması” mı geliyor? 

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik başlattığı saldırılarından ardından dünya petrol trafiğinin yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyatın durma noktasına gelmesi, ham petrol fiyatlarını varil başına ortalama 100 doların üzerine taşıdı. Dünya diplomasisi Hürmüz Boğazı’nda kilitlenirken IEA'dan yapılan açıklamada, Ortadoğu'daki askerî çatışmaların eşi benzeri görülmemiş bir küresel enerji krizini tetiklediği belirtildi. Yine IEA tarafından günlük yaklaşık 13 milyon varillik bir kesintiyle küresel petrol piyasasının benzeri görülmemiş bir arz kriziyle karşı karşıya olduğu ifade edildi. 

Petrol fiyatları savaşın ilk günlerinden itibaren yükseliş trendini sürdürürken, petrol fiyatlarının sorunun ciddiyetini yansıtmadığı düşünülüyor. Bu duruma dair IEA Başkanı Fatih Birol da, geçen günlerde yaptığı bir açıklamada, piyasa algısı ile sahadaki gerçekler arasında "kopukluk" olduğuna dikkat çekmişti. Bunun yanı sıra İran’a yönelik ABD-İsrail bombardımanlarının ve stratejik Hürmüz Boğazı'nın kapatılmasının enerji piyasalarında yarattığı sorunların boyutunun, aynı zamanda dünya liderleri tarafından da yeterince anlaşılmadığı görüşü hâkim. 

• Bölgede en az 40 enerji tesisinin ciddi ya da çok ciddi seviyede hasar gördüğü kaydedilirken çatışmanın sona ermesinin bile enerji arzını hemen eski hâline getirmeyeceği çok fazla uzman tarafından ifade ediliyor.

IEA verilerine göre, Mart 2026'da küresel piyasalardan kaybedilen günlük petrol miktarı, 1970'lerdeki iki büyük petrol şokunun toplamındaki en yüksek arz kayıplarını aştı. 1973 ve 1979 yıllarındaki iki krizde her gün yaklaşık 5 milyon varil petrol kaybedildi. Rusya'nın 2022'deki Ukrayna işgali ise uluslararası piyasalardan yaklaşık 75 milyar metreküp doğalgazı ortadan kaldırdı. Tahran'daki rejime yönelik bombalı saldırılarla başlayan mevcut kriz, halihazırda günde 11 milyon varil petrol ve yaklaşık 140 milyar metreküp doğalgaz kaybına yol açmış durumda. 

IEA, Körfez ülkelerinin petrol sevkiyatındaki rolünün azalmasıyla Amerika kıtasının devreye girdiğini, ABD'nin Nisan ayında günlük 14 milyon varille rekor ham petrol üretimine ulaştığını, Brezilya'nın da üst üste üç kez üretim rekorunu kırdığını belirtiyor. Atlantik Havzası'ndan yapılan ihracat, Şubat ayından bu yana günde yaklaşık 3,5 milyon varil artarak Süveyş Kanalı'nın doğusundaki ağır darbe almış pazarlara acil olarak yönlendirildi. Ancak, tüm bu alternatif arayışları sorunun çözümünde yeterli olmaktan çok uzak.

Fatih Birol, bu durumu, “Şu anki hâliyle bu kriz, iki petrol krizi ve bir doğalgaz krizinin biraraya gelmesinden ibaret” şeklinde özetliyor. 

Evden çalışmaya dönüş, hava yolculuğunun azaltılması

Tüm bu gelişmeler ekseninde IEA, ülkelerin ilerlemekte olan enerji krizine çözüm olarak benimsediği politika önlemlerinden oluşan iki farklı tablo yayımladı. Bu tablolar, dünya genelinde enerji tasarrufu sağlamak ve tüketicileri desteklemek için uygulanan aksiyonlara ilişkin güncel genel bakış açılarını içeriyor. IEA, evden çalışan sayısının artırılması, otoyollarda hız sınırlarının geçici olarak düşürülmesi ve hava yolculuğunun azaltılması gibi talep yönlü önlemler için acil plan çağrısında bulundu.

Önlemler arasında neler var diye bakacak olursak açıklamada özellikle ulaşım sektörü öne çıkıyor. Çünkü küresel petrol talebinin çok büyük bir kısmı buradan geliyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın önerileri arasında uygun alanlarda uzaktan çalışmaya geçilmesi, otoyollarda hız limitlerinin en az 10 kilometre düşürülmesi, özel araç yerine toplu taşımanın teşvik edilmesi ve büyükşehirlerde tek-çift plaka uygulaması benzeri çözümler yer alıyor. 

Bunun yanında araç paylaşımının artırılması, ticari taşımada yük optimizasyonu, ekonomik sürüş tekniklerinin yaygınlaştırılması ve zorunlu olmayan, özellikle iş amaçlı hava yolculuklarının azaltılması da öneriler arasında. Enerji güvenliğini korumak için LPG stoklarının temel ihtiyaçlara ayrılması, sanayide ise verimlilik artırılarak petrol kullanımının azaltılması hedefleniyor.

Ülkeler enerji kapanmasına karşı hangi önlemleri alıyor?

Savaşın tam kalbindeki İran, vatandaşları elektrik tasarrufu yapmaya çağırırken Avustralya, Singapur, Tayland, Mısır, Kamboçya gibi dünyanın farklı coğrafyalarında yer alan ülkeler vatandaşlarını gönüllü olarak yakıt tüketimlerini azaltmaya teşvik ediyor. Arjantin, Şili, Litvanya, Filipinler gibi bazı ülkeler ise ulusal enerji acil durumu ilan ederek, vatandaşlarını toplu taşıma kullanmaya özendirmeye çalışıyor. 

Enerjinin tasarruflu kullanımına dair en fazla uygulamanın Pakistan’da hayata geçirildiğini görmek mümkün. Zira, hem kamuda hem özel sektörde uzaktan çalışma teşvik edilirken kamu görevlilerine yurt dışı yasağı getirilmesi, yerel yönetimlerde resmî yemek, fiziksel toplantı yapılmaması, otoyollarda hız sınırının düşürülmesi, kamu görevlileri için araç alma yasağı ve toplu taşımanın geçici olarak ücretsiz hale getirilmesi gibi pek çok önlem gündeme alınmış durumda. 

• Ayrıca, bazı ülkelerde koronavirüs pandemisinde olduğu gibi okullarda çevrimiçi eğitime geçilmesi, araç paylaşımına geçilmesi, yakıt alımlarının geçici olarak sınırlandırılması da gündemde. 

Pakistan dışında başka ülkelerde de özellikle kamu görevlilerinin uluslararası seyahatlerinin kısıtlanmasının, seyahat izinlerinin azaltılmasının ve ulaşımın sınırılandırılmasının gündemde olması dikkat çekici. 

Avrupa Komisyonu'nun enerji krizi planı

Avrupa Komisyonu, Ortadoğu'daki çatışmaların tetiklediği enerji krizine karşı elektrik üzerindeki vergilerin azaltılması ve üye ülkelerin doğalgaz depolarını koordine şekilde doldurmasını içeren yeni bir plan hazırladı. AccelerateEU, Avrupa Birliği’nin enerji direncini güçlendirmek, temiz enerjiye geçişi hızlandırmak ve artan enerji maliyetlerini düşürmek için eylemler öneren bir eylem planını içeriyor. 

• Ayrıca, AB genelinde ulaşım yakıtlarının üretimi, ithalatı, ihracatı ve stok seviyelerini izlemek amacıyla yeni bir "Yakıt Gözlemevi" kurulacak. Bu mekanizma sayesinde olası yakıt kıtlıkları hızlı şekilde tespit edilecek ve acil durumlarda dengeli yakıt dağılımı sağlanacak.

İspanya’nın gündeminde yenileme çalışmaları, güneş enerjisi kurulumu ve elektrifikasyon önlemleri için kişisel gelir vergisinde indirim gibi konular var. İngiltere ise, LPG veya petrolle çalışan ısıtma sistemlerinden ısı pompalarına ve diğer ev tadilat önlemlerine geçiş yapan hanelere verilen hibeyi artırmayı gündemine almış durumda. 

Güneş Kore’de de kamu sektörü çalışanları için, plaka numarasına göre, iki gün boyunca tek-çift plaka ile araç kullanma yasağı getiriliyor. Özel şirketler de gönüllü olarak bu uygulamaya katılıyor.

Tüketicilere yönelik önlemler

Ülkelerin tüketicileri desteklemek amacıyla aldığı bir dizi önlem de mevcut. En yaygını akaryakıt fiyatları üzerindeki vergilerin azaltılması yönünde. Bu tabloda Türkiye de yer alıyor. Hatırlanacağı üzere, Türkiye'de akaryakıt fiyatlarındaki ani artışların pompa fiyatlarına yansımasını sınırlamak amacıyla eşel mobil sistemi uygulanıyor. Mart 2026'da tekrar devreye alınan bu mekanizma sayesinde, uluslararası petrol fiyatları ve döviz kurundaki yükselişlerin getirdiği zam yükünün önemli bir kısmı Özel Tüketim Vergisi'nden (ÖTV) karşılanarak vatandaşa yansıtılmamaya çalışılıyor. Ancak, Türkiye’nin enerji tasarrufu konusunda ya da halkın enerji fiyatlarından zarar görmemesi konusunda hiçbir planının olmadığı görülüyor. 

Tüketicilere yönelik önlemler tablosunda, Avrupa ülkelerinin pek çok önlemi gündeme aldığını görüyoruz. Enerji topluluklarını ve diğer öz tüketim yöntemlerini teşvik etmek, nakliyecilere, çiftçilere, balıkçılara doğrudan yakıt desteği sağlamak, yenilenebilir enerjiyi ithalat vergilerinden muaf tutmak, düşük gelirli haneler için enerji acil durum fonuna destek sağlamak gibi pek çok alternatif düşünülmüş. 

• Örneğin Hindistan, akaryakıt perakendecilerinin kâr marjlarına sınırlama getirilsin ve akaryakıt ihracatına vergi artırılsın derken, Yunanistan dizel yakıtın sübvanse edilmesi, çiftçiler için gübrenin sübvanse edilmesi, hanelere dijital yakıt kartı verilmesi ve yakıt kâr marjlarının da üç ay süreyle sınırlandırılması gibi önlemleri gündemine almış durumda. 

Hatırlanacağı üzere, Mayıs ayı başlarında Ortadoğu üzerinden geçen uçuşlar gecikti, güzergahları değiştirildi veya tamamen iptal edildi; İran, Irak ve Kuveyt'teki havaalanları ise kapalı kaldı. Dünyanın dört bir yanındaki araç sahipleri panik hâlinde yakıt almaya başladı, hatta İngiltere'deki benzin istasyonlarında Mart ayı başlarında satışlarda yaklaşık yüzde 39 oranında bir artış görüldü.

Hindistan'da LPG tüpleri için uzun kuyruklar oluştu ve evlere tedarik edilen yemek pişirme yakıtı savaş öncesi seviyelere göre yüzde 40'tan fazla düştü. Bu arada Pakistan, Filipinler ve Sri Lanka dört günlük çalışma haftası uygulamasına geçerken, Güneydoğu Asya'daki diğer ülkeler de enerji tasarrufu için evden çalışma zorunluluğu getirdi. Talepteki bu düşüş tüketimi azaltmaya yardımcı olsa da, bazı analistler bunun ciddi bir krizi önlemeye yetmeyebileceği konusunda uyarıyor.

Capital Economics'te İklim ve Emtia Ekonomisti Hamad Hussain, "Eğer Hürmüz Boğazı fiilen kapalı kalır ve ticari petrol stokları son dönemdeki hızda azalmaya devam ederse bu durum Brent ham petrol fiyatlarının bu yaz rekor seviyelere doğru yükselmesiyle tutarlı olacaktır" diyor.

ABD Savunma Bakanlığı, Hürmüz Boğazı'ndaki deniz mayınlarının temizlenmesinin tek başına aylar sürebileceğini kabul ederken üretimin ciddi anlamda toparlanmasından önce gemi trafiğinin normale dönmesinin 2-3 ay süreceği tahmin ediliyor. Irak gibi limanları yoğun ve depolama kapasitesi sınırlı olan ülkeler en uzun sürecek toparlanma süreciyle karşı karşıya kalırken küresel petrol açığının Eylül 2026'ya kadar 900 milyon varile ulaşması bekleniyor.

• IEA tahminlerine göre, tükenmiş stokların yeniden oluşturulması, temel talep artışına ek olarak, önümüzdeki üç yıl boyunca günde yaklaşık 1 milyon varil fazla arz gerektirecek.

Özetle, küresel enerji güvenlik ağının henüz tamamen yok olmadığını söylemek mümkün ancak çok yara alarak kırılganlaştığı kesin.