İstanbul’dan Atina’ya bir aile panoraması: Petros Markarian nasıl Petros Markaris oldu?

“Benim vatanım, dillerin ve kültürlerin birbirine karıştığı o sofralardır.”
Petros Markaris

Yunanistan’dan EMEIS Kültür Kolektifi ile Türkiye’den istos film ve istos yayın ortaklığında Aralık ayında dördüncüsü düzenlenen Yunanistan Sineması Günleri, İstanbul’a yalnızca nitelikli filmler değil, aynı zamanda yaşayan bir bellek de taşıdı. Festival vesilesiyle İstanbul’da biraraya geldiğim isim, sadece polisiye edebiyatın usta bir kalemi değil; aynı zamanda bu şehrin çoksesliliğinin vücut bulmuş hâli olan Petros Markaris idi.

Yunanca edebiyatın en önemli çağdaş yazarlarından biri olan Markaris, özellikle polisiye romanlarıyla tanınıyor. İstanbul’da doğup büyüdü, ardından Atina’ya yerleşti; Bertolt Brecht’in ekibinde dramaturg olarak çalıştı, Theo Angelopoulos’un filmlerine senaryolar yazdı. Komiser Kostas Haritos’un başrolde olduğu polisiye romanlarıyla geniş bir okur kitlesine ulaştı. 

• Özellikle Gece Bülteni ile Yunanistan’daki ekonomik krizi odağına alan Borçlar Krizi Üçlemesi (Kefaret, Tasfiye, Faiz) büyük yankı uyandırdı. Markaris, edebiyata ve kültürlerarası diyaloğa katkılarından ötürü Goethe Madalyası ve Pepe Carvalho Ödülü gibi prestijli ödüllere layık görüldü.

Yazarla ilk kez birkaç yıl önce, istos’un o dönemki kafesinde tanışmış, uzun bir sohbet etmiştik. O gün anlattığı aile hikayesi zihnimin bir köşesinde yıllarca kaldı. Seneler sonra, Beyoğlu’nun kendine has hengamesinde yeniden buluştuğumuzda sohbet, bir öncekinin aksine edebiyat ya da sinemayla ilgili değildi. Bu kez konu, kendi deyimiyle "hayatının haritası" olan aile hikayesiydi.

^{Fotoğraf: Berge Arabian}

Basit bir Google aramasında Petros Markaris’in ismini yazdığınızda, Bedros Markaryan adına da rastlayabilirsiniz. Ben de benzer bir merakla, yıllar önce o soruyu sormuştum:

"Petros Markaris kim, Bedros Markaryan kim?"

Hikayenin ana hatlarını hatırlasam da, bu metni yazmaya karar verdiğimde, yeniden konuşmam ve bazı boşlukları netleştirmem gerektiğini biliyordum. Nihayet, tanıdığım en mütevazı ünlüyle İstanbul’da bir kez daha biraraya geldik.

Markaris’in büyük büyükbabasından başlayıp bugüne uzanan aile hikayesini gelin, kendi sözleriyle okuyalım.

Her şeyin başlangıcı

Benim büyükbabam, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında İstanbul’da yaşayan, varlıklı ve köklü bir Ermeni ailenin oğluydu. Bu ailenin ev işlerine bakan ve yemeklerini yapan, Yunanistan’ın Andros Adası’ndan gelmiş bir kadın vardı. O dönemde Andros, bugünkü gibi turistik değil; yoksul insanların yaşadığı bir adaydı. Bir gün bu kadın büyük büyükbabama gelip bir ricada bulundu:

"Yeğenimi Andros’tan getirip birkaç hafta misafir edebilir miyim?"

Evin genişliği ve oda sayısı düşünülerek bu istek memnuniyetle kabul edildi. Ancak bu misafirlik, ailenin kaderini sonsuza dek değiştirecekti. İstanbul’a gelen 17 yaşındaki genç kız, büyükbabamın ilk görüşte âşık olduğu kişi oldu. Büyükbabam, babasına giderek bu kızla evlenmek istediğini söyledi. Aldığı yanıt ise sertti:

"Bizim aşçımızın yeğeniyle, üstelik bir Rum’la nasıl evlenirsin? Bu işi unut."

Büyükbabam geri adım atmadı. Babası bu kez bir ültimatom verdi:

"Bu kızla evlenirsen seni ertesi gün mirastan reddederim."

Büyükbabam aşkını seçti. Evlendi ve o günden sonra babasıyla tüm bağları koptu. Aileden yalnızca ablası onu reddetmedi; hayatının sonuna dek onunla bağını sürdürdü.

Kimlik değişimi ve ‘Rumlaşma’ süreci

Robert Kolej mezunu, iyi eğitimli bir genç olan büyükbabam, ailesi tarafından dışlanınca yeni bir hayat kurmak zorunda kaldı. Hızla iş buldu, eşiyle küçük bir eve taşındı. Babasına duyduğu kırgınlık, çocuklarının eğitim tercihine de yansıdı. İki oğlunu ve kızını Ermeni okulları yerine Rum okullarına gönderdi. Çocukların hepsi Rumlarla evlenince, aile zamanla kültürel olarak tamamen Rumlaştı. Babam Ermeni’ydi ama evde ve sosyal hayatta hâkim dil artık Rumcaydı.

Yıllar sonra büyükbabam Heybeliada’da bir ev satın aldı. Bu ev, aile tarihimizde kritik bir yere sahiptir. 1942’deki Varlık Vergisi sırasında babam ağır borçlar altına girdiğinde, bu evi satarak ayakta kalabildik. Ben de bu nedenle Heybeliada’da doğdum; çocukluğumun en güzel, kimi zaman da en hüzünlü günleri orada geçti.

6-7 Eylül 1955 Pogromu’nu çok iyi hatırlıyorum. O sırada hâlâ adadaydık; bu yüzden şehirdeki yağmayı doğrudan görmedik. Ertesi gün babam, işyerinin durumunu kontrol etmek için İstanbul’a indi. Beyoğlu’ndaki Balo Sokak’ta bulunan evimize ve dükkanımıza bir şey olmamıştı. Adeta mucize eseri, o çevredeki azınlıklara dokunulmamıştı. Babam, şehrin geri kalanını ise “harabe” olarak tarif etmişti.

Yalnızlık, edebiyat ve Viyana

O yıllarda Avusturya Lisesi’nde okuyordum. Her gün adadan vapurla okula gidip geliyordum. Bu uzun yolculuklar bana yalnızlığı öğretti. Okul arkadaşlarım hafta sonu planları yaparken, ben vapurla adadaki yalnızlığıma dönerdim. Ama bu yalnızlığın bana bir hediyesi oldu: Edebiyat. Kitabevinden aldığım kitaplarla başka dünyalar keşfettim. Okumaya, ardından yazmaya başladım. Bu tutku hayatımın yönünü belirledi.

^{Fotoğraf: Berge Arabian}

Babam, Alman ekonomisinin yükselişini fark etmişti; Almanca öğrenmemi ve ekonomi okumamı istiyordu. Bu nedenle beni Viyana’ya gönderdi. Ekonomiden nefret etsem de, Viyana benim için Avrupa’yı ve kültürel zenginliğini tanımanın bahanesi oldu. 1964’te ise hayatımın en önemli kararlarından birini aldım: Kendi anadilimde yazabilmek için Atina’ya yerleştim.

Markarian’dan Markaris’e

Asıl soyadım Markarian’dı. Yunanistan’daki profesyonel hayatım sırasında bu isim evrildi. Bir çimento fabrikasında üst düzey yönetici olarak çalışırken, edebiyatla uğraştığımın bilinmesini istemediğim için Petros Markaris adını kullanmaya başladım. Zamanla bu isim bir yazar kimliğine, ardından da uluslararası bir markaya dönüştü.

Banka işlemlerinde ve resmî kayıtlarda sorun yaşamamak için sonunda bu ismi resmî olarak tescil ettirdim. Hesaplarımı tutan bir bankacı arkadaşımın uyarısı belirleyici oldu. Beni tanıdığı için iki farklı ismi sorun etmiyordu; ancak yakında emekli olacağını ve yerine gelecek kişinin beni tanımayabileceğini söyleyerek ismimi resmîleştirmemi önerdi. Ben de öyle yaptım.

Ailede Markaris soyadını kullanan tek kişi benim. Eşim ve kızım hâlâ Markarian soyadını taşıyor.

Babamın Ermeniceyle ilişkisi de ilginçtir. Evde Rumca konuşulduğu için Ermenice bilmiyordu. Ancak iş hayatında patronu ona şöyle dedi:

“Ermeni’sin, Ermeni şirketinde çalışıyorsun ama dilini bilmiyorsun. Altı ay süren var.”

Babam bu baskıyla, büyükbabamın bozuk Rumcası gibi, kırık ama iş görür bir Ermenice öğrendi. Altı ay sonra gelen teftişte patronu, babamın dili idare edecek düzeye getirdiğini görünce bu kez şunu söyledi:

“Aferin. Bir gün iş kurmak istersen, sana yardımcı olacağım.”

Ve sözünü tuttu. Babam bir süre sonra kendi dükkanını açtı; eski patronu da ona maddi destek sağladı.

Büyükbabamın aşkı uğruna ailesini karşısına almasıyla başlayan bu yolculuk, bizi dillerin ve kültürlerin iç içe geçtiği bir noktaya taşıdı. Kimlikler zaman içinde değişti; ama hikayemiz, İstanbul’un o çokkültürlü dokusundan beslenmeye devam etti.