İstanbul’un suyu

İçtiğimiz su, yüzdüğümüz su, yaşamın ilk nefes aldığı yer su… Medeniyetlerin hep etrafında ortaya çıktığı, onunla büyüyebildiği ve özgürleşebildiği suyla İstanbulluların nasıl bir ilişkisi var?

Su, hepimizin yaşamı için gereken en temel şey, malum. Bu yüzden çok nüfuslu şehirlerin de yüzleştiği en büyük problemlerden. Anlayacağınız, İstanbul’un surları kadar eski burada su sorunu. Kalabalık nüfusa temiz içme suyu sağlamak için onlarca su kemeri ve sarnıç yapılmış; suyun tüm Galata ve Beyoğlu’na "taksim edildiği" maksem, sonraları Taksim’e adını vermiş. İstanbul’un nüfusu o günden bugüne hâlâ hız kesmeden artıyor. Nüfus artışıyla barınma ihtiyacı arasındaki paralellik hâliyle çarpık yapılaşmayı da beraberinde getiriyor. Bunun üzerine iklim krizi ve pandemiyi de ekleyince size pek de mutlu bir pazar okuması vadedemiyorum. 

Göç ve çarpık şehir: 1950’lerde kırdan İstanbul’a doğru başlayan göç dalgası, şehrin plansız yapılaşmasının, çıkmaz ve dar sokaklı bu kadim şehrin daha da kaotik bir hâl almasının ilk adımıydı. 90’lara gelindiğinde su sorunu artık herkesin günlük hayatının bir parçası oldu. Sürekli su kesintileri, musluk suyunun kötü kokusu ve dolmayan barajlar… Istrancalar, Kazandere ve Pabuçdere barajları içme suyu sorununa birer çözüm olarak kurulsa da bu şehrin insanı ağzını musluğa dayayıp su içmemeye, özel şirketlerin damacana sularıysa evlerin birer demirbaşı hâline gelmeye başlamıştı bile. 

Dereler ve denizlerin kirliliği: Musluk suyu içme alışkanlığının kaybolması aslında önlenemeyen kirliliğin bir tezahürü. Riva Deresi, Küçükçekmece Gölü, İstanbul’un içme suyu kaynaklarından Elmalı Barajı ve Haliç’se kirlilik temasının başlıca aktörleri. Tabii Boğaz’ı ve Marmara’yı da unutmamak gerek. Hidrobiyolog Levent Artüz’e göre, Marmara’nın oksijen seviyesi 1983 yılından bu yana hız kesmeden azalmış. Marmara Denizi ve çevre sularında neredeyse yaşamın sonunu getirecek bu kirliliğin esas sebebiyse “derin deniz deşarjları” adı verilen bir uygulama. Sanayi ve evsel tüm atıkların sahillerden belirli uzaklıklarda deniz dibine boşaltılması anlamına gelen bu uygulamanın amacı, denizlerin doğal arıtma sürecinden faydalanmak. Zamanında yüzmek için epey popüler olan Haliç’in sanayi atıklı sularının da Marmara’ya deşarj edildiği biliniyor. 

Su kalitesi: İstanbul’un en büyük su kaynağı Ömerli Baraj Gölü’nü oluşturan Riva Deresi, toplu balık ölümlerinin yaşandığı Küçükçekmece Gölü ve Sazlıdere Barajı da bu endüstriyel faaliyetler ve aşırı yapılaşmadan payına düşeni alıyor. İstanbul Su Kalitesi kayıtları, Ömerli Barajı’nda çevre kirletici ve kanserojen trihalometan maddelerin 2008 Haziran ayındaki miktarını mikrogram/litrede 83,4 olarak belirledi. 2020 Haziran’ında bu miktar 73,28’e düşse de Avrupa Birliği’nin trihalometanlar için belirlediği sınır mikrogram/litrede 48.

Ya içmediğimiz su? İBB’nin açık veri kaynağı bize pek çok konuda olduğu gibi su kirliliği konusunda da açıklayıcı veriler sunuyor. Ama İstanbul’daki temiz su verileri, Aralık 2019’dan bu yana yön değiştirmeden aşağı doğru hareket etmiş. Barajlardaki doluluk oranıysa kirlilik verilerinden daha umut vadedici olsa da burada iklim krizinin rolünü unutmamak gerek. İSKİ’nin verileri, 24 Aralık 2020 itibarıyla İstanbul’un baraj doluluk oranını %21,53 olarak gösteriyor ama giderek ısınan hava, buzulların erimesi, yağış azlığı ve kuraklık bu orana pozitif bir katkı sağlamayacak. 

İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı bizi gelecekte ne gibi su felaketlerinin beklediğine dair bazı öngörüler sunuyor: Zaten az olan yaz yağışlarının %30 oranında düşmesi, kentleşme kaynaklı 1-2 °C sıcaklık artışı, 2050 yılına kadar Trakya’nın kuzeyinde yıllık ortalama yağışların günde 0,17 mm azalması… Üçüncü köprü ve havalimanı gibi mega projelerin de ormansızlaşmaya olan katkısı düşünüldüğünde durumun ciddiyetini kavramak daha kolay oluyor. Yani uzun lafın kısası; İstanbul ısınıyor, kuruyor, nefesi kesiliyor.