MASADA III: Yetişkin çocukların sofrası

Yazar: Melisa Şahin

“Ellerini yıkadın mı?”

Oyundan dönüp sofraya oturmadan önce, annelerimizin hep söylediği cümle değil miydi bu? Galeri Bu’da izleyiciyle buluşan Masada III, tam da bu oyun ile sofra arasındaki eşiğe yerleşiyor. Yetişkin öznenin hafızasında oyun, geçmişe ait bir duygu olarak yeniden belirirken; çocuklukta yemek, oyunun ardından gelen bir ödül, bir ritüel ve bir bekleyiş olarak anlam kazanıyor. 14 Haziran’a dek ziyaret edilebilecek olan sergi, bu iki alan arasındaki ilişkiyi bir karşılaşma olarak ele alıyor. 

Galeri Bu’daki bu deneyim “Masada” adlı sergi serisinin artık gelenekselleşmiş üçüncü edisyonu. Sergide Şeyma Türk, Umut Yalım ve Şevval Konyalı’nın eserlerine Şef Merve Şeker Yalım’ın gastronomik üretimleri eşlik ediyor. Alışılmışın dışında sunumlu yiyecekler, girişte bizi karşılayan oyun kartı imgeleri ve nostaljik altyapılı eserlerle kurulan bu alan, küratör E. Ezgi Özer’in deyimiyle biz “yetişkin çocuklar”ı adeta Alice’in Harikalar Diyarı’na düşercesine içine çekiyor. İskambil kartları ve sandviçlerle çevrili bu dünyada, sanki her şey bize sessizce “Ye beni” diye fısıldıyor.

Şehir planlama ve mimarlık geçmişi olan Şeyma Türk, sanatında gündelik objeleri farklı ölçeklerde yeniden ele alıyor. Eserlerinde toplumsal bir eleştiriyle harmanladığı bu nesneler çoğunlukla tuvalde kendi boşluğunda süzülürken, bu sergide sınırlarını aşan akrlik boyalı MDF yüzeylerle karşılaşıyoruz. Oyun kartlarının büyütülmüş ve çerçeve taşıran hali bir yandan onları canlanıyormuş gibi kılarken, bir yandan da bilinçaltımıza yerleşmiş toplumsal beklentileri harekete geçiriyor: Güçlü erkek, güzel kadın, ulaşılmaz kusursuzluk ve hepimizin aradığı ama sürekli elimizden kayan o mükemmel aşk. 

İskambil metaforuyla işlenen bu eserler yalnızca bir kart oyununu değil, aynı zamanda toplum içinde sürdürdüğümüz bu rol oyunlarını da temsil ediyor. Yer yer Pop Art estetiğini çağrıştıran bu görsel dil, gündelik nesnelerin büyütülmesi ve tekrar eden imgeler üzerinden Amerikan kapitalizm eleştirisini de akla getiriyor.

Eserlere, icat ediliş miti bir kumar masasına dayanan sandviç türü atıştırmalıklar eşlik ediyor. Sanatçının çocukluğunda oyun sonrası en sık tükettiği ekmek arası lezzetleri Şef Merve Şeker Yalım’ın ellerinde gastronomik olarak yeniden yorumlanmış kendi yaptığı ekmekle sandviçlere dönüşüyor. Bu noktada, Şeyma Türk’ün geçmişinden gelen yoğurt-reçel-ekmek üçlüsü —iki katman arasında basitçe sıkışmış reçeliyle düşündüğümüzde— Amerikan kültüründe çocuklar arasında popüler bir atıştırmalık olan Pop-Tart’ı da çağrıştırıyor. 

Bu beklenmedik yakınlık, farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde karşımıza çıkan tatların ve deneyimlerin kolektif hafızadaki karşılıklarını düşündürüyor. Bu sınırlarla hapsedilemeyen yapı, sergideki diğer örneklerde olduğu gibi, zaman zaman kendi sınırlarını zorlayarak taşmaya başlıyor. İki kızarmış peynir arasında sıkışmış ekmek ve salatalıkların sandviçin dışında olduğu örnek, tıpkı sanatçının işleri gibi kendi sınırlarına sığamayan ve onları taşıran bir formda. Şef Merve Şeker Yalım bu yakınlıkları şu sözlerle aktarıyor: 

“Seride yer alan iskambil destesi ögelerinde alışık olmadığımız karakterler, boyut ve malzeme kullanılarak adeta ezberlerimiz bozuluyor. Sanatçının çocukluğunda oyun sonrası en çok tükettiği yiyecekler olan ekmek üstlerinin yanında iskambil destesi ve yemek aynı cümlede kullanıldığında akla ilk gelen yiyecek olan sandviçler ‘Masada’ kendine yer buluyor. ‘Perfect Queen’ reçel ekmekle, ‘Default King’ salça ekmekle, ‘Impossible Eleven’ beyaz peynirli ters sandviçle, ‘Lonely Seven’ ters tostla eşleşiyor. Çocukluğumuzdan hepimize tanıdık gelen tatlar farklı form ve dokularda ağzımızda patlıyor ve çocuklukla yetişkinlik arasında bir köprü kuruluyor.”

Yine klasik bir çocukluk aktivitesi olan “imajinasyon oyunları”, Umut Yalım’ın eserlerinde karşılık buluyor. Sanatçının metin temelli, kendisiyle dalga geçen bir mizah barındıran işleri, imgeler yerine sözlerle çalışmayı tercih ediyor. Eseri algılamak için izleyiciden bir eylem bekleniyor. Burada hazıra konmak yok. Bu yaklaşım, eşlik eden yemeğe de yansıyor: Hazır bir tabak yerine, yiyeceğinizi kendinizin oluşturmasını bekleyen bir düzen. Özellikle köfte ve ekmeklerin, ilk hamleyi izleyiciden bekleyen bir satranç tahtasında sunulması, bu karşılaşmayı başlatmaya davet eden keyifli bir detay. 

Nasıl sanatçının eseri her katılımcının zihninde farklı bir biçimde canlanıyorsa, sunulan lavaşların hazırlanışı da bu yönü destekliyor. Üstüne sürülen, palet ve boyaları andıran mezelerin farklı kombinasyonları her katılımcının tabağında küçük bir eser oluşturuyor. Şef Yalım sanatçının “Görsel Dayatmanın Sonu” felsefesi ile yarattığı iki eser izleyicinin katılımı olmadan tamamlanması mümkün olmayan iki alan açtığını söylüyor ve ekliyor: 

“Bu yaklaşım, iki farklı ‘Masada’ yemek ögelerinin serilmesi ve izleyici dahil olmadan bitmiş bir yemek olmamaları ile devam ediyor. ‘Yapıt 1’ satranç tahtasının üstünde duran bir köfte ekmeği imlerken, aynı zamanda köfte ekmeğin avrupai olmak istediğine vurgu yapıyor. ‘Yapıt 2’de ise bütün bir krakerin izleyicinin istediği boyutta ve formda izleyici tarafından kırılması, izleyicinin istediği renklere boyanması, eserin kırılganlığına ve bozulabilirliğine gönderme yapıyor.”

Kolektif hafıza temalarını işleyen ve bulunmuş objeleri sanatına katan Şevval Konyalı, enstalasyon, fotoğraf, video ve grafik tasarım gibi geniş bir yelpazede çalışıyor. Sergide, Cumhuriyet döneminden kalma kurabiye kutularıyla oluşturduğu iki eserle karşılaşıyoruz. Çocukken büyük bir heyecanla açtığımız o kutuların içinden tatlılar yerine dikiş malzemeleri çıkması, kolektif belleğimizde yer etmiş o tanıdık hayal kırıklığını yeniden yüzeye çıkarıyor. Sanatçı, özenle seçtiği vintage iplikleri bayramlık çikolata kutularını andıran bir dizilimle sunarak bu duyguyu kuvvetlendiriyor. 

Sanatçının sergide yer alan diğer yerleştirme eseri de yemekle bağlantılı. Bir nostaljik yiyecek otomatı ancak bu kez içinde fiyat etiketli atıştırmalıklar değil, kimliksizleştirilmiş seri üretim hacıyatmazlar var. Çocuklukta hatırladığımız yiyecek otomatı bizim için sihirli bir objeydi. Rengarenk ve lezzetli şeyler, belki ışıklı bir sunum ve jeton atıp ödül alma mekanizmasını harekete geçiren, büyüklerimiz tarafından her zaman değil ama zaman zaman izin verilen bir oyundu.

Şevval Konyalı’nın yorumunda ise bu nostalji perdesi aralanmış ve yetişkin bir gözle yeniden ele alınmış: renksiz, ışıltısız ve cazibesiz hâliyle kişisellikten uzak standart bir otomat, üstünde bir de 1970’lerden kalma atıl bir tiyatro dekoru ile “Bu da Yaşam Mı?” diye sorguluyor. Devir devir doyamadığımız o hafızamızdaki renkli hacıyatmazlar, ruhsuz bir beyaza bürünmüş. Hepsi birbirinin aynısı; hareketsiz ve camın ardında, çünkü artık o oyuna elimizi sürmüyoruz.

Tüketim kültürüne doğrudan bir eleştiri olarak üretilen bu işin yanında yer alan Şef Merve’nin kurduğu sofra ise güçlü bir tezat yaratıyor. Birbirinin aynısı, insan eli değmemiş beyazlıktaki hacıyatmazların karşısında, sofrada yer alan her şey açıkça el emeği taşıyor. Adeta otomattan ve makineleşmiş düzenden özgürleşmiş atıştırmalıkların küçük bir şenliği gibi. Otomatın içindeki hacıyatmazların aynılığı ve tekdüzeliği ile bu sunumun biricikliği arasındaki karşıtlık hemen hissediliyor. Tüketim kültürünü eleştiren bir eserin yanına gıda gibi emek-yoğun ve tüketilmeye mahkum bir eşleşme yapılmasının yarattığı tezatlık tekrar destekleniyor. Şef’in bu konuya dair sözleri şunlar: 

“Hız odaklı yaşama biçimimiz içinde tükettiğimiz gıdaların tek tipliği ve niteliksizliği günümüz insanının en önemli gıda odaklı tartışma konularından biri. Özellikle de otomatlardan aldığımız paketli gıdaların endüstriyel formatlarına, sürprizsiz lezzet anlayışlarına, besleyici değerlerinin son derece düşük olmasına ve bozulmamaları adına ezberleyemediğmiz kadar çok katkı maddesi içermelerine karşılık; ‘Masada’ primitif formları olan, katmanlı lezzetlere sahip, besleyiciliğinden birşey kaybetmemiş ve katkı maddesi içermeyen yemekler yer buluyor.”

Masada III, herkesin çocukluğunda ortak birkaç deneyimi ele alıyor: Kurabiye kutularını karıştırırken duyduğumuz heyecan, yetişkin dünyasına ait iskambil kartlarının gözümüzde büyümesi ve büyüklerimizden yarım yamalak duyduğumuz bilgilerle kafamızda kurduğumuz kurmaca hikayeler… Ve tüm bunların arasında, sofradan hızlıca kapıp tekrar oyuna koştuğumuz atıştırmalıklar.

Her sanatçı bizi bir “masaya” davet ediyor; kimi oyun masasına, kimi bayram masasına, kimi de bildiğimiz yemek sofrasına. Biz “yetişkin çocuklar” ise bu duyusal deneyimi kolektif hafıza, toplumsal roller ve kişisel çağrışımlar üzerinden yeniden katmanlandırarak, kendi belleğimizdeki izlerini tekrar inceliyoruz.

^{MASADA III, 8 Mayıs’ta Buffett işbirliği ile Galeri Bu’da ziyarete açıldı. Sergi 14 Haziran 2026’ya kadar görülebilir.}