Mekanlardan insanlara Beyoğlu pasajları: Çiçek Pasajı ve Avrupa Pasajı

^{Giriş fotoğrafı: Manuel Çıtak}

İstanbul’un sokak isimleri, birçok açıdan ipuçları taşır. Hikayeler ve bu sokaklarda yaşananlar, sözlü ve yazılı olarak duvarlarda ve insanların kulaklarında yankılar bırakır. Çiçek Pasajı'nın ismi de tam anlamıyla bu yankıların ürünü. Ön cephesinde Cité de Péra yazsa da 1908 sonrasında buraya yerleşen çiçekçiler sayesinde "Çiçek Pasajı" adını almış.

Çiçek Pasajı’nın anatomisi

Pasajın hikayesi 1840’ta başlar. Burada ilk olarak Mikail Naum Duhani tarafından Naum Tiyatrosu yapılır. Duhani, Beyoğlu tarihini kendine özgü bir üslupla yorumlayan ve aktaran Said Naum Duhani’nin amcasıdır. Naum Tiyatrosu, Osmanlı dönemindeki Batılılaşma hareketleri açısından somut bir örnek olarak karşımıza çıkar. Anadolu’da tiyatronun geçmişi oldukça yerleşiktir fakat Naum Tiyatrosu, bir kırılmayı da beraberinde getirmiş ve hem kapasitesi hem de sahnelenen oyunlarıyla Batı tarzında öncü bir rol oynamıştır.

• Bizzat Sultan Abdülmecid gelerek oyun izlediği bu tiyatronun ilk müdürü, ünlü besteci Gaetano Donizetti’nin kardeşi Donizetti Paşa’dır.  

1846’da özgün ahşap yapı yanar ve İngiliz mimar Thomas Smith tarafından (kendisi İngiliz Sefarethanesi’nin yapımında da bulunmuştur) yeniden inşa edilir. 4 Kasım 1848’de yeniden açılan sahnenin ilk oyunu ise Giuseppe Verdi’nin Macbeth adlı eseridir.

^1910'lar.

1868’de Naum Tiyatrosu’nun ünü iyice yayılmıştır zira kapısından Galler Prensi Edward ve Padişah Abdülaziz girmiştir. Dahası bazı opera eserleri, Londra ve Paris’te gösterilmeden önce İstanbul’da oynar. Bellini, Donizetti, Verdi gibi ünlü opera bestecilerinin eserleri sahnelenmeye başlar ve ulusal konulara değinen oyunlar gösterilir. 1855’te Kırım Savaşı sırasında sahnelenen Silistre Kuşatması isimli opera bunlardan biridir. Müziğini Giacomo Panizza, sözlerini Gabriel Naum’un yazdığı opera, Bulgaristan topraklarında bulunan Silistre Kalesi kuşatması sırasında şehit düşen Musa Paşa ve askerlerini konu alır. Bu konu daha sonra, Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre oyununda da ele alınacak; oyun İstanbul’da büyük ilgi görecek, rahatsızlık duyan saray tarafından yasaklanacaktır.

1870’te çıkan Büyük Pera Yangını'nda tiyatro tamamen yanar. Said Naum Duhani’nin ifadesiyle amcaları bu kez tiyatroyu yeniden yaptıracak güce sahip değildir. Bu tarihten sonra bir süre boş kalan arsada Cité de Péra adıyla bir pasaj inşa edilir.

^{Çiçek Pasajı'nın önünde çiçek satan Beyaz Ruslar ve arkada Degüstasyon.}

Dönemine göre oldukça yüksek maliyetlerle yaptırılan bu pasajın sahibi, özellikle okullara ve yetimhanelere yaptığı yardımlarla da tanınan, Osmanlı-Rum cemaatinde önemli bir yere sahip iş insanı Hristaki Zografos'tur. Pasajın inşası için mimar Cleanthy Zanno görevlendirilir; Paris tarzında, zemin katta dükkanlar ve üst katta lüks dairelerden oluşan L şeklinde bir yapı ortaya çıkar. Cité de Péra, Pera bölgesinde musluğundan su akan ve gazla aydınlatılan ilk yerlerden biridir.

İlk misafirleri arasında büyük mimar Vallaury’nin babasının açtığı Vallaury Patisserie, Paris modasını takip eden Maison Parret (yerine 1928’de İtalyan lokantası Degüstasyon açılır), Schumaker’ın fırını, bir terzi, bir tütüncü ve bir kafe yer alır. Bu apartmanda kalan ilk kişilerden biri, harem kadınlarını giydiren ünlü terzi Madam İfijenia Epenetos’tur.

• Başlangıçta “Hristaki Pasajı” olarak anılan yer, 1908 sonrası Sadrazam Küçük Said Paşa tarafından satın alınınca arka kısmında çiçekçiler açılır ve bu nedenle “Çiçek Pasajı” olarak anılmaya başlar. 

1940’larda pasaja ismini veren çiçekçilerin yerini meyhaneler ve Nektar gibi bira salonları alır. Zira 1946’da USS Missouri zırhlısının İstanbul’a gelişiyle bar ve meyhane kültüründe bazı değişiklikler yaşanır. Amerikalı askerleri çekmek isteyen mekanlar, isimlerini “Pasifik”, “Atlantik”, “Ekspres” gibi adlarla değiştirir veya yeni barlar açar. Ayakta içki içilen Amerikanvari bar sistemi yaygınlaşır.

^{1970'lerde bira fıçıları üzerine kurulan masalar.}

1950’lerde bira fıçıları üzerinde mermer tablalı masalarıyla meyhaneler sıralanır. Bu yıllarda pasajı, Türk edebiyatı ve Yeşilçam dünyasının önemli isimlerinin sıkça uğradığı bir yer olarak görürüz. Fikret Muallâ da bu kapıdan girenlerden biridir. Abidin Dino’nun aktardığına göre ressam, buraya girip etrafa bakınır; tanıdık birini göremeyince çıkmak üzereyken bir Atatürk portresine gözü ilişir. Alman bir ressamın elinden çıkmış ve binlerce kez çoğaltılmış bu portrenin, şehirde asılı olduğu birçok köşeden biri de burasıdır. Muallâ, resmin bu kadar çoğaltılmasına ve her dükkana asılmasına kızar. O sırada Degüstasyon’da yemek yemek ve vakit geçirmek için gelen Atatürk’ün aşçısı Muhittin Yeğen oturuyordur. Abidin Dino durumu şöyle açıklar: 

“Muhittin Yeğen ressamın bu sözlerini kötüye yorumlar. Atatürk’ün portresine 'dil uzatmasına' göz yumulamazdı efendim! Derhal curnal, zabıt ve polis… Portreyi beğenmemek, dolaylı yoldan modeli beğenmemek anlamına geliyordu.” 

Bu olayın ardından Muallâ işlerin karışmaya başladığını fark eder ve polisler tarafından karakola götürülür. Olay kısa süre içinde Babıali’de duyulur ve ressam, yakın gazeteci arkadaşlarının olaya müdahil olmasıyla karakoldan alınıp Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'ne teslim edilir. Muallâ'nın şehri terk etme kararının başlangıcı bu olay olur. Bundan sonra ruhsal sorunlarının büyümesiyle birlikte Muallâ, ülkeyi terk etmeye karar verir ve Sirkeci’den Lyon’a giden trene biner.

Orhan Veli de sık sık Degüstasyon’a uğrayan bir diğer önemli isimdir. Buraya bıraktığı bir şiirinde şöyle yazar: 

“Cânân ki Degüstasyon’a gelmez / Balıkpazarı’na hiç gelmez.”

^{Madam Anahit, 1980'ler.}

Pasajın en önemli simalarından biri de müzisyen Anahit Yulanda Varan, nam-ı diğer "Madam Anahit"tir. Anahit, eşinin ölümünden sonra çocuklarının geçimini sağlamak için akordeonuyla meyhanelerde sanatını icra eder. Beyoğlu’na gelip giden birçok sanatçı ve oyuncu, kendisinin filmlerde, kliplerde kısa roller almasını sağlar. Bu renkli karakterin hayat hikayesi Hollanda televizyonlarında dahi yayımlanır.

Bu ikonik figür kadar iz bırakan bir diğer kişiyse Aydın Boysan ve Sev-İç Meyhanesi’dir. Aydın Boysan önderliğinde Demciler Akademisi olarak bilinen ekip, her Cuma Sev-İç’te toplanarak bir Çiçek Pasajı geleneği yaratmışlardır.

1978’de “Çiçek Pasajı Felaketi” yaşanır ve pasajın bir kısmı çöker. Ancak yapı 1988’de restore edilerek yeniden meyhanelere ev sahipliği yapmaya başlar.

İstanbul’un Batı geçidi: Avrupa Pasajı / Aynalı Pasaj

İstanbul’un Avrupa tipi pasaj örneklerinden biri olan yapı, 1870 Büyük Beyoğlu Yangını sonrasında inşa edilir. Süslemeleri, üst örtüsü ve plan tipi gibi mimari unsurlarıyla İstanbul’da birçok pasajdan ayrılır. 

1870 öncesinde bu alanda Jardin de Fleurs isimli bir kafenin yer aldığı bilinir. Kayıtlara göre 1856’da Louis Soullier, burada bir sirk gösterisi düzenlemiştir. Kısa süre sonra kafenin ismine Hotel Restaurant Palais des Fleurs ifadesi de eklenmiş ve böylelikle hem otel hem kafe işletmesini sürdürmüştür.

^{1940'larda Aynalı Pasaj.}

Yangın sonrası arazinin sahibi Mr. Scribe, mimar Pulgher’e bu alanda Avrupa Pasajı’nı yaptırır. Pasaj, Paris’teki geçitler örnek alınarak tasarlanır. 22 dükkan ve onların üzerinde iki kat yer alır. Pasajın iç cephesindeki dükkanların üst kısımlarında heykeller ve aralarına yerleştirilmiş aynalar vardır. Bir söylenceye göre bu aynalar, içeride kullanılan gaz lambalarının ışığını artırmak için eklenmiştir. Bu özellik nedeniyle yapı zamanla “Aynalı Pasaj” olarak da anılmaya başlar.

İlk yıllarda ağırlıklı olarak çiçekçilerin bulunduğu pasajın en önemli dükkanı, bugün hâlâ farklı yerlerde hizmet veren Sabuncakis çiçekçisidir. Cumhuriyet kurulduktan sonra Mustafa Kemal’in isteğiyle her pazar günü Ankara’ya giden trenin son vagonunda çiçek gönderilmiş ve İstanbul-Ankara arasında bir bağ kurulmuştur. Bir diğer önemli dükkan ise müzik yapımcısı Commendinger’e aittir (Bu isim, Franz Liszt’in İstanbul’a geldiğinde misafir olduğu Commendinger ile karıştırılmamalıdır). 

Bir dönem terzilerin yoğunluğuyla bilinen pasaj, bugün özgünlüğünü koruyarak işlevini sürdürüyor. Giriş katında hediyelik eşyaların satıldığı dükkanlar bulunurken üst katlarında kültür-sanat alanında etkinliklerin düzenlendiği mekanlar yer alıyor.