Merkez bankası bağımsızlığı nedir, neden önemlidir?

Siyasetçiler bazen seçimlerden elde ettikleri başarının sarhoşluğuyla, bazen de içgüdüsel olarak ülkede her şeyi kontrol etmek isterler.

Kuvvetler ayrılığının olduğu ülkelerde en üst siyasetçi olan Başbakan, Cumhurbaşkanı, Devlet Başkanı, Başkan kimse, onun da yetkileri sınırlıdır. Her istediğini yapamaz. Zaten tersi olduğu durumda rejimin adı demokratik rejimden çıkar ve padişahlık, sultanlık, krallık gibi monarşiye dönüşür.

Demokratik bir seçim sürecinde; kazanan liderin en çok da kontrol etmek istediği alan ekonomidir. Siyasi lider, kendi siyasi geleceğinin ekonomi ile yakından alakalı olduğunu bilir. Bu nedenle ekonomik büyümeyi canlı tutmak, işsizliği azaltmak ister. Çoklukla da bu konuda bilgisiz olmasına karşın kendisini yetkin sanabilir. Bu yanılgı öylesine gözleri kör edicidir ki, alabileceği ekonomik kararlar ülkeyi ekonomik bir felaketin içine de sokabilir.

İşte yine gelişmiş ülkelerde siyasetin tepe liderinin ekonomik politikaları ülkenin merkez bankası ile oluşturması beklenir; ancak bir kez politika oluştuktan sonra o politikanın özellikle para politikası bacağına siyasetçi karıştırılmaz. Para politikası teknik bir konudur, etkileri hemen gözlemlenemez, önemli bir sabır gerektirir ve siyasetin doğası gereği siyasetçi bu sabrı gösteremez. Para politikası siyasetin emrinde olursa öngörülemezlik artar, alınması gereken zorlu kararlar alınmaz ya da ertelenir ve popülizm ekonomiye hâkim olur.

Bugün bütün merkez bankalarının ortak noktası “fiyat istikrarını sağlamak”tır. Fed bunun yanında tam istihdamı ve uzun dönemli faizlerin düşüklüğünü de amaçlar. Fiyat istikrarı, fiyatlar genel düzeyindeki artış ya da en bilinen haliyle enflasyon, bir ekonominin kalp atışı gibidir. Ekonomi mevcut haliyle zorlandığı zaman kalp atışları hızlanır. Kalp atışı hızlanan bir ekonomiyi sürekli yüksek tempoda tutmak olumsuz sonuçlar doğuracağı için merkez bankaları aşırı ısınan ekonomiyi yavaşlatmak ya da çok yavaşlamış bir ekonomiyi tekrar hareketlendirmek için faiz oranlarına başvurur. Siyasetçi için bu sihirli bir ilaç gibidir. O nedenle bu kararın verilmesine karışmak, faizi kendi belirledikleri orana taşımak isterler. Merkez bankalarının bağımsızlığı, ekonominin sağlıklı ilerlemesi için temel şarttır. Ekonomik istikrarın temelinde ‘düşük enflasyon’ yatar.

Demokratik rejimlerde ‘hesap verebilirlik’ en temel kuraldır. Demokrasilerde devredilmiş karar alma biçimlerinin çoğuna denge ve denetim eşlik eder. merkez bankalarının bağımsızlığı da bundan istisna değildir.

Dünyadaki hiçbir ülkede merkez bankalarının mutlak bir bağımsızlığı söz konusu olamaz. Yani merkez bankaları hükümetlere rağmen ekonomik kararlar almaz, alamaz. Çünkü halk yetki devri yaptığı siyasetçilerden hesabı seçimlerde sorar. O nedenle ekonomik politikaları belirlemek siyasetin işidir. Ancak bu politikanın nasıl uygulanacağına ilişkin konularda, merkez bankaları devreye girer ve politika araçlarının seçimi ve kullanımını bağımsız bir şekilde gerçekleştirir. Bağımsızlıktan anlaşılması gereken; merkez bankasının yasayla belirlenmiş olan hedefine ulaşmak için kullanacağı para politikası araçlarını ve yöntemlerini, hükümetin veya bir başka otoritenin onayına gerek duymadan serbestçe seçebilmesi ve bu araçları serbestçe kullanabilmesidir.

Bu kısıtlamaların ve hesap verebilirliklerin keskin sınırları ya da bazen karışımı, merkez bankası bağımsızlığının birçok farklı derecesi, boyutu ve modeli olduğu anlamına gelir.

Yasal bir konu olarak bağımsızlık "dört başlık" altında incelenebilir:

a) Yarı-anayasal bağımsızlık;
b) Kurumsal bağımsızlık;
c) Kişisel bağımsızlık; ve
d) Mali ve ekonomik bağımsızlık.

Her birini tek tek ele aldığımızda;

• Yarı anayasal bağımsızlık: En güçlü bağımsızlık şeklidir. Bir anayasa ya da eşdeğer bir anlaşma hükümleri içerisinde bağımsızlık hükümleri yer alır ve merkez bankası gücünü buradan alır. Buna en güzel örnek Avrupa Merkez Bankası örneğidir. Avrupa Birliği'nde, Avrupa Birliği'nin işleyişine ilişkin antlaşmanın Avrupa Merkez Bankası'nın (ECB) "yetkilerini kullanırken bağımsız olacağı"nı öngördüğü durumdur. Önemli bir şekilde, bu bağımsızlık AB'nin ulusal Merkez Bankalarına kadar uzanır, yani hiçbir AB Üye Devleti bağımsızlığı tek taraflı olarak değiştiremez veya iptal edemez. İngiltere’de kanunlaştırılmış bir anayasa olmadığı için İngiltere Merkez Bankası’nı siyasi müdahaleden koruyan bir anayasal hüküm olmamasına karşılık hiçbir siyasetçi bunu yapma niyetinde bile olmaz. Merkez bankasına müdahale niyetinin yaratacağı piyasa güveni bozucu etkinin maliyetini hesap edebilmek kolay değildir.
• Kurumsal bağımsızlık: Merkez bankasının yürütme organının müdahalesi ya da talimatı korkusu olmadan görevini yerine getirebilmesi için bankaya sağlanan yasal yetki ve güvencelerden gücünü alır. Burada hedef ve araç bağımsızlığını tam olarak görürüz.
• Kişisel bağımsızlık: Bu bağımsızlık türünde, karar alma sorumlulukları üstlenen kişilerin göreve atanmaları ve görevden alınmaları belirli prosedürlere bağlıdır. Bu prosedürler karar alıcılara belirli bir yasal koruma da sağlar. Göreve atanmak için gerekli eğitim, bilgi düzeyi, merkez bankasında belirli süre çalışmış olma koşulu ve görev süresinin belirli olması gibi hususlar bu koruma çerçevesinde sayılabilir. Para Politikası Kurulu üyelerinin bir kısmının seçimi Hazine Bakanı tarafından yapılır. Hazine Bakanı da Parlamentoya karşı sorumludur.
• Finansal ve ekonomik bağımsızlık: Bağımsızlığın son yasal ayağı finansal ve ekonomik bağımsızlıktır. Bir merkez bankası diğer üç korumaya sahip olsa bile, yetkisini yerine getirmek için yeterli kaynağa sahip değilse (finansal bağımsızlık) veya hükümetin parasal finansmanından kaynak sağlıyorsa (ekonomik bağımsızlık) bağımsızlığı yine de tehlikeye girebilir. Hükümetler görevden almakta zorlandıkları merkez bankası yönetimlerini, merkez bankasının bütçeden aldığı payı azaltarak zor durumda bırakmak isteyebilirler. O nedenle ideal olan, merkez bankalarının ekonomik bağımsızlıklarının da olmasıdır, ancak bu duruma çok sık rastlanmaz.

Merkez bankalarının bağımsız olmaları öyle sıradan bir konu olmayıp, sağlıklı bir ekonomik yapı için temel şarttır. Araştırmalar ekonomik gelişme ile merkez bankası bağımsızlığının sıkı bir ilişki içinde olduğunu gösteriyor. 1980’li yıllardan sonra konu daha da önemli hale geldi; ancak pandemi ile birlikte merkez bankası bağımsızlığına yönelik tehditler arttı.

Bu tehditler şimdi siyasetçiler tarafından devam ettiriliyor.

Merkez Bankası Başkanı ve ekibi görevden alınınca, ekonomik endişenin yarattığı çalkantıyı yerine getirilenin yok etmesi ve yeniden güvenli bir ortam inşa edebilmesi çok kolay olmuyor. Bu çekişmede olan her zaman ülke insanlarına oluyor.