Nostaljiye tutunmak: Geçmiş gerçekten bugün hatırladığımız kadar masum muydu?

Dünyanın suyu kaynıyor. Her gün yeni bir şok ile uyanıyoruz. Şok ekonomisiyle yürütülen bu yeni düzende, teknolojinin baş döndürücü hızla ilerlemesi bizi nefes alamayacak hâle getiriyor; gündem yorgunluğu duyarsızlık yaratıyor. Kısacası birçoğumuz yeni dünyaya adapte olamıyoruz ve kaçış olarak otomatik bir refleksle eskiye sığınıyoruz.

Nostaljinin hiç olmadığı kadar revaçta olduğunu görmemek mümkün değil artık. Filtreler, retro tipografiler, VHS ve “eski günleri” yâd etmeler... Yapay zekada bile "eski"nin estetiğini arar hâle geldik. 

• Öte yandan nostalji bile değişti. Her neslin kendi en iyi günlerine duyduğu bir özlem olmaktan çıkıp bugünle baş etmenin bir yöntemi oldu. Geleceğin bu denli belirsizlik barındırdığı bir dönemde belki de bu kaçınılmaz.

Ancak geçmiş gerçekten tüketilebilir bir his mi, bu yaşadıklarımız gerçeklikten çok bir duygu tasarımı mı, sorularını da sormadan edemiyor insan. Sanki artık geride kalan ve bir daha ele geçmeyecek bir zamanda hissettiklerimize bugün yapay yollarla ulaşmaya çabalıyoruz. 

Bu noktada nostalji de artık hafızanın konusu olmaktan çıkıyor, belirsizliğin endişesini yatıştıran bir "terapi ekonomisi" aracına dönüşüyor: Belirsizlik arttıkça insan tanıdık olana sığınmak istiyor ancak bu suni sığınak çoğu zaman bir inkarı da içinde taşıyor; bugünün sorunlarını erteleyebilmemiz için sahte bir dekor kuruyor.

• Svetlana Boym’un dediği gibi: “Nostalji, geçmişi olduğu gibi geri getirmez, onu seçerek yeniden icat eder.” Yani biz aslında geçmişi hatırlamıyoruz, geçmişin bize iyi gelen bir versiyonunu yeniden üretiyoruz.

Bu kaçış yalnız bireysel değil, hızlanan ve eşitsizleşen dünyaya verilen toplumsal bir tepki de aynı zamanda. Bir yandan geleceğe bakışımız da değişiyor. Gelecek bir erişim meselesine dönüşmüş hâlde. Bir yerde insanlar hâlâ sosyal yardımlar için kuyrukta beklerken başka bir yerde robot cerrahlar akıl almaz bir titizlikle, üstelik dakikalar içinde ameliyatlar yapıyor. Kimileri yapay zeka üzerine araştırmalar yürütürken, kimilerinin internete bile erişimi yok.

Gerçeğin yerini alan bir simülasyon

Eşitsizlik büyüdükçe, gerçeğin yerini alan simülasyonlar daha cazip görünmeye başlıyor. Yapay olan ile gerçek olan birbirine karışıyor; morfolojik, hibrit gerçeklikler oluşuyor. “Gerçek gibi” tüketilen simülasyonlar, çoğu zaman gerçeğin kendisinden bile daha ikna edici hâle geliyor. Peki bunlar bizim eşitsizlikle ilgili gerçeklik algımıza ne yapıyor? 

• İşte tam bu noktada nostaljiyi bir daha düşünmek gerek: Belirsizliği geçici olarak bastırmak için ona sığınıyoruz çünkü gelecek eşitsiz, belirsiz, dengesiz… Oysa geçmiş, sanki herkes için eşitmiş gibi paketlenip sunuluyor.

Sonuçta nostalji, kaygı arttığında devreye giren bir öz-düzenleme mekanizması olarak işlev görüyor. Yok olmakta olan aidiyet ve anlam arayışını güçlendiriyor; günümüzde neredeyse kaçınılmaz hale gelmiş yalnızlık duygusunu hafifletiyor. Fakat güncel kullanımına baktığımızda, bunun giderek gerçeklerden kaçışa dönüştüğünü görüyoruz.

• Geçmiş zaten sabit olmayan bir alan sunarken her hatırlayış, aslında yeni bir kurgulama anlamına geliyor. Post-gerçeklik çağında bu süreç kaçınılmaz biçimde hızlanıyor ve kendimizi geçmişin simülasyonu içinde buluyoruz.

Kriz anlarında nostaljinin yükselmesi öngörülebilir bir durumdur. İnsan, bunca ekonomik belirsizlik, politik kutuplaşma, teknolojik hızlanmanın ortasında doğal olarak daha basit bir dünyanın arayışına giriyor. Bunu dizilerde, kampanyalarda, hatta sloganlarda bile görebiliyoruz. Hepsinde geçmiş, pazarlanabilir bir huzur alanı olarak sunuluyor.

Bu nostaljik refleks, bazı kuşaklarda daha belirgin. Nostalji deyince akla ilk olarak kendi kuşağıyla bugünü sürekli kıyaslayan boomer kuşağı geliyor. Ekonomik güvence ve net toplumsal rollerle büyüyen bu kuşak, kuralları belli ve çalışarak ilerlemenin mümkün olduğu bir dönemde yetişti; değişip dönüşen dünyaya direnerek bu değerleri baskıladı.

• Oysa bugün roller akışkan, otoriteler tartışmalı… Dolayısıyla onlar için değişim sadece yeniliği temsil etmiyor; aynı zamanda doğrudan bir statü kaybı anlamına geliyor. Nostalji, bu noktada bir direniş formuna dönüşüyor.

Artık bir “güvenlik odası” gibi işleyen bu kavram, “Eskiden her şey daha iyiydi” savıyla savunuluyor. Bu, aslında kontrolün yeniden kendilerine dönmesi talebi. Ancak şu nokta önemle vurgulanmalı: Dün doğru kabul edilenler, bugün herkes için adil bir düzeni temsil etmiyor ve belki de geçmişte de etmedi.

90'lar çok mu masumdu?

Bu zihniyetin kültüre yansımasını ise en açık biçimde 90’ların medya estetiğinde görüyoruz. 90’lı ve 2000’li yıllara bir harikalar diyarı gibi bakmamızı sağlayan bugünün evreni, o yılların daha sakin, mutlu, birlik içinde zamanlar olarak hatırlanmasına vesile oldu. Oysa mesela kadın temsili açısından tablo son derece ağırdı: Kadınlar sürekli bedenlerine indirgeniyor; basın, özellikle de magazin basını ahlak bekçiliğine soyunuyor; şiddet ve taciz haberlerinde failden çok mağdur suçlanıyordu.

Bugün yaygın şekilde tepki çeken açıklamalar, o dönemde çoğu zaman alkışlanıyordu; “reyting” diye meşrulaştırılıyor, “şaka” diye geçiştiriliyordu. Kimse “Bu dil kimi incitiyor?” diye sormuyordu çünkü sistemin dili bir normdu. Toksik ve narsisist bir düzenin normu.

• Bugün o dönemi romantize ederken bütün bunların ne kadar normal kabul edildiğini çok kolay unutuyoruz. Bunda nostaljinin gerçeği pudralayarak masum göstermesinin de etkisi var.

Oysa artık aynı görüntülere bambaşka bir gözle bakıyoruz çünkü toplumsal eşik değişti. Aynı sözler, aynı “şakalar” anında kayda alınıyor, dolaşıma giriyor, eleştiriliyor ve ne mutlu ki birçok durumda geri adım atılıyor. Bu, insanların alınganlaştığının göstergesi değil. Ancak eşik değişti. Dilin yaralayıcı tarafı görünür oldu; “şaka”nın ardındaki güç ilişkileri tartışılır hâle geldi. Eskiden normal olan bugün problematik görülüyor çünkü artık “normal”in ne olduğu yeniden tanımlanıyor.

• Geçmişi idealize etmek bu nedenle de son derece tehlikeli. Çünkü geçmişin “normali”, çoğu kez bugünün açık şiddeti.

Toplum dönüşse de bir yandan da hiçbir şey tamamen çözülmedi ancak görünür hâle geldi ve mecburi iyileşmeleri beraberinde getirdi. Şiddet konuşulurken nihayet odak, “Ne giyiyordu?” sorusundan “Kim yaptı?” sorusuna taşınıyor. Artık fail daha sık adlandırılıyor, rıza kavramı ana akım hâline geliyor, psikolojik şiddet tanımlanıyor, medya hatalarında geri adım atmak zorunda kalıyor; ev içi şiddet “aile meselesi” olmaktan çıkıyor, aktif babalık konuşulur hâle geliyor, ruh sağlığı utanılacak bir konu olmaktan uzaklaşıyor, çocuk güvenliği bilinci artıyor ve dijital dayanışma alanları oluşuyor. 

Bu değişim yukarıdan gelmedi. Devletler ve sistemler bu dönüşümü inşa etmedi, hatta çoğu zaman buna direndi. Bu ilerleme onların bir lütfu değil, onlara rağmen oluşan bir bilinç hareketinin sonucu. Zamanın ruhu, genç kuşakların örgütlenmesi, yanlış dili ifşa etmesi; sivil toplumun verilerle ve davalarla bastırması; küresel hareketlerin yerel sınırları zorlamasıyla şekillendi. Devletler ve kurumlar çoğu zaman arkadan geldi, bazen de açıkça direnç gösterdi.

Kısacası, bugün gördüğümüz iyileşmeler tesadüf değil: Bu ilerleme bir lütuf değil, kazanılmış bir bilinç. Tam da bu yüzden, geçmişi aşırı romantize etmek kolayca yanılsamaya dönüşebiliyor. Ancak nostalji teselli verse de, bir yandan da değişim iradesini zayıflatıyor.

İbo Show’un yılbaşı programı bu yüzden büyük tartışma yarattı. Yıllar sonra yeniden ekrana döndüğünde, mesele yalnızca nostaljinin romantize edilmesi değildi. Programda biraraya getirilen figürler, geçmişteki davranışları, güç ilişkileri ve yarattıkları kültürel iklim nedeniyle pek çok kişi için politik ve etik açıdan kabul edilemez görünüyordu. Toplumda derin yaralar açmış süreçlerle yüzleşilmemişken bu kişilerin eğlenceli bir “hatıra” gibi sunulması rahatsızlık yarattı.

Ancak bütün bunların ötesinde nostaljinin insani yönünü de görmek hâlâ önemli: İnsan, kendi mutlu zamanlarını hatırlamak ister; bu çok anlaşılır. Hafıza acıyı törpüler, hayata anlam verir. Fakat bireysel mutluluğumuzun parladığı dönem, toplumun tamamı için aynı derecede “mutlu zamanlar” olmayabilir.

Ancak sonunda geçmişle yüzleşmeyi gerçekten başardığımızda asıl soruya döneriz: Peki yarını nasıl kuracağız? Gelecek bir gün kendiliğinden gelmeyecek. Onu, bugünü cesurca dönüştürerek kuracağız, geçmişi idealize ederek değil...