TOPLUMSAL CİNSİYET REJİMİ

Siyasal iletişim, medya söylemi, ayrımcılık konularında çalışmalar yapan AĞ-DA Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Ağı'nın Proje Koordinatörü Ülkü Doğanay'la toplumsal cinsiyet rejimi, kesişimsel feminizm ve olası çözümler üzerine konuştuk.

Röportaj: Marsel Tuğkan Gündoğdu ve Alara Demirel

Bir normlar bütünü olarak toplumsal cinsiyet rejimi bizleri hem bireysel olarak hem de toplumsal olarak nasıl etkiliyor? Bu rejimin günlük hayatımıza en çok sirayet ettiği alanlar nereler oluyor?

Aslında toplumsal cinsiyet rejimi anne* karnından ölüme kadar yaşamımızın her alanında belirleyici bir rol oynuyor. Ebeveynlerin bebeğin cinsiyetine dair beklentileriyle başlayan ve ev içinde, sokakta, daha sonra da eğitim kurumlarında devam eden bir damgalama ve ayırma rejimi söz konusu. En basiti, aklımıza hep pembe ve mavi renklerin cinsiyeti nasıl kodladığı geliyor fakat aslında “kız” ve “oğlan” bebeklerin nasıl davranacağına ya da davranması gerektiğine dair zihminize yerleşmiş ön kabuller var. Deterjan veya bebek bezi reklamlarında gördüğümüz gürbüz, hareketli “oğlan çocuk”lar; sevimli, güleç “kız çocuk”lar bize bu toplumsal cinsiyet rejiminin kodlarının daha en başından nasıl kurulduğunu gösteriyor. 

Tabii, bir yandan da, tümüyle ikili bir cinsiyet rejiminden söz ediyoruz. Gelişim kitaplarında dahi sadece kız ve oğlan çocukların dünyasından söz ediliyor. Bir yandan da eleştirel bir perspektiften bile olsa biraz önce yaptığım gibi toplumsallaşma sürecinin ikili cinsiyet rejimine dair tespitlerde bulunurken ister istemez toplumsal cinsiyet rejimini bu ikili ayrım üzerinden düşünme eğilimini meşrulaştırmış oluyoruz. Dolayısıyla gelişim evremizin ilk aşamalarından itibaren gündelik hayatımızı şekillendiren bir yanı var toplumsal cinsiyet rejiminin.

Bunun önemli ayaklarından biri de dilin içine yerleşmiş olması. Kullandığımız dil, sadece sözcüklerimiz ve sözcük seçimimizden oluşmuyor. Böyle olsa cinsiyetçi sözcükleri lügatımızdan çıkardığımızda ya da kadın hareketinin medyanın diline müdahale etme başarısının bir sonucu olarak gördüğümüz gibi, karşı tarafın sözcüklerini seçerek kullanmasına dair mekanizmaları harekete geçirdiğimizde toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılıkla önemli ölçüde baş etmiş olurduk. 

Bir bütün olarak dil, göstergeleri kullanma biçimimizden, konuşma tarzımızdan, hızımızdan, sesimizin tonlamasından, başkalarıyla etkileşim içindeyken etkileşim sürecini nasıl yürüttüğümüzden, kimin sözünü ne kadar dinlediğimizden ve mesela kimin sözünü kestiğimizden oluşuyor. Dolayısıyla birçok değişken bakımından, toplumsal cinsiyet rejiminin kimin güçlü, dinlemeye değer ve etkili olduğuna dair kodları, bizim günlük etkileşimimizi, gündelik hayatımızı şekillendiriyor.

Toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda hepimize düşen sorumluluklar var. Bu işi daha iyi nasıl yapabiliriz?

Her şeyden önce toplumsal cinsiyet ayrımcılığının, ayrımcılığın birçok başka türü gibi çok katmanlı olduğunu kabul etmemiz gerek. Biz genelde kadınlara ya da LGBTİ+’lara yönelik ayrımcılıkları konuşuyoruz ve kadın haklarını ya da LGBTİ+ haklarını güçlendirerek bu ayrımcılıkla baş edebileceğimizi düşünüyoruz. Oysaki bu tür haklara dair hukuksal kazanımlar, çok önemli olmakla birlikte, hukuk normları herkese eşit biçimde uygulandığı ve öyle olması gerektiği için pek çok eşitsizliğin de üzerini örtmüş oluyor. Sınıf, coğrafya, din, etnik, ırk, eğitim, engellilik gibi pek çok etmeni ve bunların yol açtığı eşitsizliği göz ardı ederek ya da ikincilleştirerek girişeceğimiz bir mücadele, toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak bakımından da yetersiz kalacaktır. 

Toplumsal cinsiyet eşitliği ve kesişimsellik meselesini ele alırken en çok neleri göz önünde bulundurmalıyız? Nedir bu kesişimsellik meselesi?

Kesişimsellik tam da bu söylediğim durumla ilgili. Biz kadınların ya da LGBTİ+’ların yaşadıkları ayrımcılıklardan söz ederken, bu tür genellemeler aslında bizi Kürt, mülteci, Alevi, yoksul, engelli gibi kimlik özelliklerinin birine ya da birkaçına sahip bir trans kadınla Türk, beyaz, kentli, orta sınıf, eğitimli bir trans kadının deneyimini bir tutmaya yönlendiriyor. Oysa bunların her biri toplumsal cinsiyet rejiminin farklı deneyimlenmesine yol açan unsurlar. Bir de özellikle milliyetçilik meselesi var. Milliyetçilik ve cinsiyetçilik arasında en başından beri sıkı bir ilişki var. Milliyetçiliği sorgulamadan cinsiyetçilik rejimini tam olarak anlamak ya da onunla mücadele etmek de mümkün değil. 

Toplumsal cinsiyet eşitliği mümkün mü? Nasıl?

Mümkün tabii ki. Neden olmasın? Toplumsal cinsiyet rejiminin sürdürülmesinden fayda sağlayanlar her kimse, öncelikle onlarla mücadeleyi güçlendirmek lazım. Dilin içinde yapılanan eşitsizliklerle mücadele de bunun bir parçası ama esas olarak ayrımcılıkların farklı katmanlarını teker teker açıp her biri üzerinde ayrıca düşünerek yol almayı başarmalıyız. Ayrımcılığın her türüyle, ırkçılıkla ve milliyetçilikle mücadeleyi başardığımız ölçüde, adım adım toplumsal cinsiyet eşitliğini de kazanmış olacağız.

🏳️‍🌈 Editörün notu: Konuğumuzun katkısından bağımsız olarak ANGST ekibi olarak gebeliği tek bir cinsiyete has bir yeti olarak görmediğimizi, gebe kalabilen pek çok farklı cinsiyetten insanın ve/veya non-binary, gender-fluid olabileceğini belirtmek isteriz. Aynı zamanda gebeliğin herhangi bir cinsiyet üzerinde tahakküme dönüşmemesini temenni eder, gebe kadınlar, erkekler, non-binary ve gender-fluid'ler, gebe kalamayanlar ve gebe kalmak istemeyenler de vardır diyoruz.