Enerji krizi iklim hedefleri için tehdit mi, fırsat mı?

Pandeminin başlangıcından bu yana dünyada birçok dinamik değişikliğe uğradı. En belirgin değişimlerden biri şüphesiz enerji sektöründe yaşandı. Covid-19 pandemisinin ilk günlerinde CME’de eksiye geçen petrol vadeli fiyatları, normalleşme ile birlikte yerini "son yılların en yüksek fiyatı" gibi söylemlere bıraktı. Rusya'nın Ukrayna'yı işgali enerji sektöründeki krizin daha derin ve kompleks bir yapı kazanmasına neden oldu. Avrupa Birliği ve Rusya arasında uygulanan karşılıklı yaptırımlar nedeniyle Avrupa'da doğal gaz fiyatları rekor kırdı. 

Pandeminin başlangıcında -40,32 dolara kadar düşen ve finansal piyasalarda şoka neden olan petrol fiyatı, savaşın etkisiyle 130,50 dolara kadar yükseldi, pandemide ortalama 17 avro olan Avrupa doğal gaz fiyatları 349,87 avroda zirve yaptı, "enerji krizi" haber başlıklarının vazgeçilmezi oldu.

Bugün neredeyiz?

Bu soruyu kriz günlerinde yanıtlamış olsak büyük ihtimalle hatalı cevap vermiş olurduk. Ancak dünya genelinde enerji fiyatlarında majör bir geri çekilme kaydedildi. Küresel anlamda artan enflasyon, merkez bankalarının sıkı para politikasına geçiş yapmasına neden oldu. Dünya genelinde uygulanan sıkı para politikası küresel enerji talebini baskıladı. Finansal piyasalarda yükselen faizler nedeniyle artan resesyon kaygıları, piyasa oyuncularının petrol ve doğal gaz vadeli piyasalarında alıcılı pozisyonlarını sonlandırmasına neden oldu. Resesyon kaygıları nedeniyle son 10 yılın en yüksek seviyesinde seyreden petrol fiyatlarında yaşanan normalleşme, OPEC+ üyelerini politika değişikliğine zorladı. OPEC+ fiyatları istediği bölgede tutmak için üretim kesintisine gitme kararı aldı.

Doğal gaz krizi konusunda da iyileşmeden söz etmek mümkün zira Avrupa ülkelerinin doğal gaz stoklarını doldurma çabaları sonuç verdi, Avrupa’da doğal gaz fiyatlarında önemli geri çekilme yaşandı. Nitekim Goldman Sachs yayımladığı raporda, Avrupa doğal gaz vadelilerinin 2023’ün ilk çeyreğinde 85 avroya kadar çekilmesini beklediğini söyledi. 

Enerji krizinin ardından enerji dönüşümü

Enerji krizinin yenilenebilir enerjiye geçişe etkisine yönelik çeşitli araştırmalar ve görüşler söz konusu. Artan enerji maliyetlerinin daha güvenli ve ucuz alternatiflere yönelmeyi hızlandıracağı da, azalan arzın akut enerji ihtiyacını karşılamak için fosil yakıt yatırımlarını artırabileceği de ele alınan olasılıklardan.

• Bu hafta Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) yayımladığı 2022 Dünya Enerji Görünüm Raporu'nda Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sonucunda dünyada gerçek anlamda ilk küresel enerji krizinin yaşandığına dikkat çekilirken bunun, yeşil enerjiye geçişte bir dönüm noktası olabileceği belirtiliyor. IEA İcra Direktörü Fatih Birol çevresel kaygıların yanı sıra artık enerji dönüşümünün "daha ucuz ve güvenli enerji gibi ekonomik gerekçeler" ile de ciddi ölçüde desteklendiğini ifade ediyor.
• 18 Mayıs'ta Avrupa Birliği'nin açıkladığı REPowerEU Planı, Rusya'nın doğal gazına bağımlılığı azaltmayı ve sürdürülebilir enerjiye geçişi hızlandırmayı amaçlıyor. Bu kapsamda AB'nin enerji tüketiminde yenilenebilir enerjinin payını, 2020'deki %22'den 2030 yılına kadar %45'e çıkarmak hedefleniyor. Ancak bunda, petrol ve doğal gaz şirketlerinin yenilenebilir enerji, düşük karbonlu enerji ürünleri ve hizmetleri ile enerji verimliliği teknolojileri gibi iklim kriziyle mücadele etme yolundaki önemli fırsatları tüketicilere sunmada ne kadar ilerlediğini değerlendirmenin önemli olduğu aktarılıyor.

Öte yandan IEA'nın raporunda, 2021'den 2030'a kadar emisyon hedefinin karşılanabilmesi için karbondioksit emisyonlarının %38 düşürülmesi gerektiği belirtiliyor. Ancak mevcut politikalarla emisyonun sadece %1 düşebileceği aktarılıyor. Üstelik hükümetler ve şirketlerin, şu anda tedarik çözümleri için daha fazla fosil yakıt içeren alternatiflere yöneldiği belirtiliyor. Örneğin Shell, temmuz ayında Kuzey Denizi'nde daha önce Birleşik Krallık düzenleyicileri tarafından çevresel gerekçelerle reddedilen büyük bir doğal gaz projesi için onay aldığını açıklamıştı. Schneider Electric ise tedarik zinciri sorunları ve artan taşıma maliyetleri nedeniyle İspanya, Hollanda ve İskandinav ülkelerindeki yenilenebilir enerji projelerinde yaklaşık 1 yıl gecikme yaşadığını belirtmişti.

Özetle başta petrole dayalı ekonomilerde olmak üzere, politika yapıcıların karbon salımını azaltmak için önemli adımlar atması gerekiyor. Zira enerji krizi, hâlihazırda gelinen noktanın eleştirildiği hedefleri gerçekleştirmeyi bazı açılardan daha da zorlaştırıyor. Örneğin Avrupa kış aylarında olası güç kesintileriyle karşılaşmaması için kısa vadede enerji ihtiyacını karşılayabilecek çözümlere ihtiyaç duyabilir. Aşağıdaki satırlarda okuyacağınız enerji krizini derinleştirebilecek olası senaryolarda Avrupa'nın basacağı acil durum butonu kömür kullanımı artırabilir. Bu durum Avrupa'yı emisyon hedeflerinden oldukça uzaklaştırabilir. Enerji krizinin kısa vadeli etkileri genel anlamda olumsuz bir tablo çizse de uzun vadeli ve kalıcı etkileri önümüzdeki yıllarda belirginleşebilir. Rusya'nın Avrupa'ya akan enerjiyi kesmesi, Avrupa'nın orta-uzun vadede yeşil enerjiye daha hızlı bir dönüşüm gerçekleştirmesiyle sonuçlanabilir.

Şimdi ne olacak?

Bu sorunun cevabını belirleyecek farklı senaryolar bulunuyor. İlk senaryo, Rusya-Ukrayna savaşının akıbeti ve yaptırım sürecinin nasıl şekilleneceği. Savaşın bitmesi ve yaptırımların kalkması en iyimser senaryo olarak görülüyor. Bu senaryoda enerji krizinin maziye karıştığı günler yakın görünüyor.

İkinci sıraya ise parasal sıkılaşma politikalarının ne zaman son bulacağı sorusunu koymak mümkün. Öncü gösterge olarak ABD ekonomisini takip etmek en mantıklısı olabilir. ABD’nin sıkı para politikasını terk ettiği senaryoda, diğer ülkeler benzer adımları atabilir. Gevşek para politikaları talep ve üretimde güçlenmeyi, enerji fiyatlarında yükselişi beraberinde getirebilir.

Son olarak Avrupa’da kış mevsiminin, ABD’de ise kasırga mevsiminin nasıl geçeceği hem enerji üretim hem de tüketim dinamiklerini etkileme potansiyeli taşıyor. Avrupa’daki stokların azalma hızı, ABD'de doğal gaz ve petrol üretim kapasiteleri fiyatlarda dönemsel dalgalanmaları beraberinde getirebilir.