Mavi Anadolucu bir İngiliz

Sergi adı: John Craxton: Işığın Peşinde

Mekân: Meşher 

Ne zaman? 5 Nisan - 23 Temmuz 2023

Neden görmeli? Türkiye’deki ilk, dünyadaki en kapsamlı bu Craxton retrospektifi; sanatçının resimden duvar halısına ve opera sahnesi tasarımlarına kadar uzanan çalışmalarına geniş bir bakış atma olanağı sağlıyor. Serginin küratörü ve sanatçının biyografisinin yazarı Ian Collins iyi ki atölyenin köşelerinden bu işleri bulup çıkarmış diyorsunuz sergiyi görünce. 

John Craxton aslında ne Türkiye’de ne de dünya sanat kanonunda çok tanınan bir sanatçı. Dostu Lucian Freud’un aksine o, Britanyalı modernist ressamlar arasında en az bilinenlerden biri. Bunun sebebi de aslında Craxton’ın sanatı ya da sanatın sergilenme biçimlerini, sanat çevresini “umursamaması.” Meşher’deki serginin bir duvarında da göreceğiz üzere “Yaşam sanattan daha değerlidir” diyor Craxton. Birçok resmini atölyesinin bir kenarına koyuverip bırakmış bir sanatçıdan bahsediyoruz. 

Gençliği Birleşik Krallık’ta savaşın ağır atmosferini soluyarak, eşcinsel ilişkinin yasak olduğu ve ağır cezalara çarptırıldığı karanlık bir dönemde geçiyordu. Bu dönem, eserlerinde plastik bakımdan da karanlık denebilecek bir etkiyle kendini gösterdi.

Bu dönem taşbaskılar, kitap tasarımları ve çeşitli desenler üretti. Sürrealizm ve Kübizm; Dürer, Picasso ve Miro o dönem etkilendiği akımlar ve sanatçılardı. Ancak Craxton’ı bugüne taşıyan asıl dönüm noktası 1946 yılında Atina’ya taşınmasıydı. Zaten annesi, gençliğinde yaptığı Akdeniz ziyaretiyle büyülenmiş ve bunu Craxton’a da aşılamıştı. Her ne kadar Nazi işgaliyle bertaraf edilmiş bir şehir olsa da sıcak, ışık ve insanların samimiyeti sanatçıyı ele geçirmişti. Bir arkadaşına yazdığı mektupta şöyle diyor Craxton: “Bu ülkenin ne kadar leziz olduğunu ve bütün gün parıldayan sımsıcak güneşin ve geceleyin tavernaların ne kadar hoş olduğunu anlatmam mümkün değil: Zeytinyağında sıcacık karidesler ve harika şarap ve Yunanistan’ın çam ağaçlarının yumuşak tatlı kokusu. Eve asla dönmeyeceğim. Nasıl dönebilirim ki?”

^{John Craxton: Işığın Peşinde | Fotoğraf: Emre Durmuş}

Craxton’ın sanatının bundan sonraki dönemini ikiye ayırmak mümkün. Portreler/otoportreler ve büyük kompozisyonlar. Dostlarının, yakışıklı denizcilerin, tavernalarda dans edenlerin, Giritlilerin, çocukların portrelerini çizdi. Aynı kişilere büyük kompozisyonlarında da yer verdi. Tavernada Dans Eden Adam (1954), Kasap (1964-1966), Gün Batımında İki Figür (1952-1967), Üç Denizciyle Natürmort (1980-1987) resimleri sanatçının 80 yılı aşkın yaşamının en güçlü üretimleri arasında.

Sergiyi gezerken Halikarnas Balıkçısı ve Azra Erhat’ın başını çektiği Mavi Anadoluculuk akımına dair öyküler, şiirler, çeviriler zihnimde döndü durdu. Anadolu’yu “kültürlerin geçiş bölgesi” olarak değil de “kültürlerin çekirdek bölgesi” olarak kabul eden akımın belki de bir his olarak öte tarafta da yankılandığını görmek mümkün. Belki de Craxton’ın bu sesi duyduğunu söyleyebiliriz. Zaten zaman geçirmeyi sevdiği Atina’nın duman altı barlarında çalan rebetiko müziğini icra edenlerin birçoğu da Anadolu’dan göç etmek zorunda kalanlardı. 

• John Craxton kimdir? 1922’de Londra’da dünyaya gelen John Craxton göçebe bir hayat sürdü. 1946’da Atina’yı, 1949’da İstanbul’u ziyaret etti. Hayatının önemli bir bölümünü Ege’nin iki yakasında geçirdi. Müzikle ilgilenen bir aileye sahip olduğu için belki şanslıydı ancak 40’ların İngilteresi soğuk ve kasvetliydi. Ege’de yaşama hayali olmasına şaşırmamak gerek.
• Bir alıntı: Haz peşinde koşmayı temel alan sağlam bir yaşam felsefesiyle kendini koruyan sanatçının duygusal hasarlar karşısında takındığı savunmacı tavır, resimlerinde bulunan empatiyi yalanlar yoğunluktaydı. Harika taziye mektupları yazmasına karşın hayatın yaşamak için olduğuna, yaşamla barışık olmamız gerektiğine ve tadını çıkarmamız gerektiğine inanırdı. Diğer insanların duygusal sorunlarını neredeyse yok sayardı. Kısmen Hanya’da yaşayan İskoç ressam Fiona Carlisle ile sık sık görüşürdü. Evliliğinin dağıldığı Çin gezisinden dönen Fiona, John ile sohbeti sırasında yaşadığı derin travma duygusundan bahsetti. John ona “farklı bir odada resim yapmayı denemesini” tavsiye etti. Temel olarak şansın gücüne ve “kendini başka bir şeye dönüştürme yeteneği” olarak gördüğü hayal gücüne inanırdı. Şöyle söylemişti:

Hayatım birbirini izleyen sevinçli rastlantılarla geçti. Aslında her gün şansımız vardır ama bunu bilemeyiz. Yetenek, şansı fark edip ondan nasıl yararlanılacağını bilmekte yatar. Şans, hayal gücünün kardeşidir. Bir iyilik meleği olsaydım, bir bebeğe şans dilerdim ama şansı ona acı getireceğini bilerek korkardım da. (John Craxton, Hayatın Lütufları kitabından, Ian Collins, Yapı Kredi Yayınları)

Öne çıkan eser: 

^{Doğanın Yapı Taşlarıyla Manzara, 1975-1976, dokuma halı, 423x492 cm (University of Stirling Art Collection, İskoçya)}

Craxton, Girit’e temelli yerleşmeyi düşünüyordu. Ancak 1967 yılında Yunanistan’da darbe olduktan sonra “Kuzeyin Atina’sı” denen Edinburgh’ya taşınmak zorunda kaldı. Yeni kurulan Stirling Üniversitesi de sanatçıya büyük bir duvar halısı siparişi verdi.

Altı dokumacının 18 ayda 500 farklı renkte iplik kullanarak dokuduğu bu heybetli halı sanatçının başyapıtlarından biridir desek yanlış olmaz. Ege’de ve Anadolu’da çokça kullanılan desenler, soldan sağa doğru aydınlanan kompozisyon ve İkarus misali Güneş’e çıktıkça eriyen keçi; Craxton’ın yaşamının, zorunlu ve gönüllü sürgünlerinin destanı niteliğindedir. Ancak karanlık denebilecek sembolizmine rağmen çalışma Ege’nin ve Craxton’ın dirimsel enerjisini yansıtmaktadır. (Merak edenler için: Albaylar cuntası 1974’te son bulduktan iki yıl sonra Craxton Hanya’daki evine dönebildi. 2006’da tedavi görmek için gittiği Londra’da hayatını kaybetti. Külleri Hanya’daki limana savruldu.)

• Ve daha fazlası: Serginin de küratörü olan Ian Collins biyografisini yazmak için Craxton’a yalvardığını söylüyor. Çünkü Craxton’a göre sanat yazarlarının konu ettikleri kişilere tepeden baktıklarını, kişisel gerekçelerle çalıştıklarını ve hakikatleri yanlış yansıttıklarını düşünen biri. Ancak neyse ki Collins sanatçıyı ikna etmeyi başarmış ve karşımızda 400 sayfalık “John Craxton- Hayatın Lütufları” kitabı duruyor. Yapı Kredi Yayınları tarafından sergiyle eş zamanlı yayımlanan kitap, sanatçının heyecanlı yaşamına ve sanata dair düşüncelerine kapsamlı bir bakış niteliğinde.