Rusya-Ukrayna savaşı çip krizini nasıl etkileyecek?

Bilgisayardan otomobile, ev aletlerinden savunma sanayisine hayatımızın birçok alanında büyük önem arz eden çip sektörü, pandeminin yarattığı yüksek talep şoku sonucu tedarik sıkıntısı ile yüzleşirken, Rusya-Ukrayna savaşı da yeni toparlanmaya başlayan bu krizin tekrardan canlanmasına neden oldu.

Çip krizi nasıl ortaya çıktı? Pandemi döneminde evden çalışma ve çevrim içi alışverişin artması, elektronik ürünlerin üretiminde kullanılan çip talebinde büyük bir artışa sebep oldu. Pandemi bir bakıma nüfusu “dijitalleşmeye” zorlarken yarı iletken ihtiyacını da artırdı. Bir yandan talep artarken diğer yandan pandemi önlemleri nedeniyle üretimin düşmesi ise küresel bir çip kıtlığına yol açtı.

Kriz şu anda ne durumda? Otomobil ve tüketici elektroniği sektöründe birçok şirketin üretim planlarında değişikliğe gitmesine hatta zaman zaman üretimi durdurmasına neden olan bu kıtlık; 2022 itibarıyla aşılanmaların artması ve pandemi önlemlerinin kaldırılmasıyla hafifledi. Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), Intel, Samsung gibi çip üreticilerinin yeni yatırımlar ve iş birlikleri ile üretimi artırmaya başlaması da yarı iletken sektöründe arz-talep dengesini, pandemi öncesi döneme yaklaştırdı. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik askerî harekât başlatması ise “Çip krizi yeniden mi büyüyecek?” sorusunu akıllara getirdi.

Peki, neden? Rusya ile Ukrayna arasındaki savaşın, her iki ülkenin de çeşitli mikroçiplerin üretiminde kullanılan ham maddelerin - neon gazı ve paladyum - ana ihracatçıları olması nedeniyle yarı-iletken tedariğini kötü yönde etkileyeceği öngörülüyor. Savaşın üretimi sekteye uğratması halinde birçok şirketin çiplere erişmekte yeniden sıkıntı yaşaması bekleniyor.

• Moody's Analytics’in raporuna göre, paladyum ve neon gazı, yarı iletken çiplerin üretiminde kilit öneme sahip iki kaynak olarak göze çarpıyor. Hâlihazırda Rusya, dünyadaki paladyum ihtiyacının %40'ından fazlasını sağlarken Ukrayna, neon gazının %70'ini üretiyor. Öte yandan Rusya, elektrikli otomobillerde kullanılan lityum-iyon pillerindeki nikel tedariğinde ise dünyada üçüncü konumda bulunuyor.
• Dünyada çip üretiminde kullanılan yarı iletken neonların yarısından fazlasını üreten Ukrayna merkezli Ingas ve Cryoin şirketleri, savaş sebebiyle üretimi durdurmak zorunda kaldı. Normal şartlar altında Ingas, ayda 15 bin ila 20 bin metreküp neonu tek başına üstleniyor ve bunun %75’ini direkt olarak çip üretim bandına aktarıyordu. Cryoin ise ayda 10 bin ila 15 bin metreküp neon üretiyordu.
• Neon gazı tedarikinde yaşanan problemin etkisinin, otomobil sektörünün yanı sıra üretiminde yüksek teknolojilerin kullanıldığı televizyon, beyaz eşya, bilgisayar ve cep telefonları gibi ürünlerde de göstermesi bekleniyor.

Şimdi ne olacak? Savaş nedeniyle Daimler, Volkswagen, Volvo gibi otomobil şirketleri ve Apple, Sony gibi teknoloji şirketleri, Rusya’daki faaliyetlerini durdurma veya askıya alma kararı alırken bir yandan da üretimde yaşayacakları olası aksilikleri aşmak için kriz masaları oluşturdu ve alternatif çözümler aramaya başladı. Yarı iletken üreticileri ise güven verici mesajlarla sektörü rahatlatma derdine düştü.

• Dünyanın en büyük çip üreticisi TSMC, gelecekte oluşabilecek krizlere karşı önlemlerini aldıklarını ve “yeterli neon stoklarına” sahip olduklarını açıklayarak tedarik konusunda bir sıkıntı öngörmediklerini belirtti.

Uzun vadede ihtimaller ne? ABD merkezli danışmanlık şirketi Techcet’in başkanı Lita Shon-Roy, Reuters’a yaptığı açıklamada, “Intel, Samsung ve TSMC gibi büyük çip üreticileri, satın alım güçleri ve ellerindeki envanter nedeniyle 2 ay veya daha fazla idare edebilir; ancak küçük çip üreticilerinin böyle bir avantajı yok. Üstelik büyük şirketlerin stok yapmaya başlaması tedarik sorununu artırabilir,” ifadelerini kullanıyor. Şirketlerin neon üretimini kendi bünyelerinde gerçekleştirebileceğini belirten Supplyframe’in pazarlama müdürü Richard Barnet ise “Kendi üretim tesislerini kurmaları dokuz ay ila 2 yıl arası bir süre alacaktır,” diyor.