Sokrates’in Savunması’ndan mizahın olanaksızlaşmasına: Sosyal medyada ‘linçlenme’ derdini kim Keser?

Hâliyle başlıktaki sorunun cevabı Mustafa Keser. Nasılına, nedenine gelmeden önce bir İskoçya’ya ve Kuzey İngiltere’ye uzanmakta fayda var. "Canny" diye bir kelime. İngilizcedeki "yapabilmek" anlamındaki “can” fiiliyle akraba. Eski İngilizcedeki "cunnan" kökünden türüyor. Zihinsel olarak yetenekli olmak veya öğrenmiş olmak anlamlarını barındırıyor. 

• Bilinen tarihi 1630’lu yıllara kadar gidiyor. Zaman içinde "cunning" kelimesinden ayrışan "canny" kelimesi daha bilgece ve ihtiyatlı bir zekayı tanımlar hâle geliyor. Toplumlar arası kültürel farklılıklardan olacak İskoçya’daki bu yerel olumlama, Güney İngiltere ve Amerika’da "Canny Scot" tiplemesiyle birleşerek "aşırı ihtiyatlı, kurnaz ve bencil" bir İskoçyalı stereotipine dönüşüyor. 

Nihayetinde bu karşılıklı anlamsal gerilim de "canny" isimli bir fıkra türünün temel çatışma noktasını oluşturuyor. İskoç fıkralarında kahraman, genellikle paranın değerini çok iyi bilen, gereksiz harcamadan kaçınan ancak bunu cimrilikten öte bir yaşam felsefesi olarak gören kişidir. Bu fıkralarda karakter genellikle sistemin açıklarını veya pazarlığın gücünü zekice kullanarak kendine avantaj sağlar. “Aaa bizdeki Kayserili fıkraları” gibi diyenler olmuştur. Evet, dünya küçük, insan insana benziyor ama tek derdimiz bu değil.

Şimdi yeniden günümüze ve ülkemize dönelim. Belki takip etmişsinizdir Mustafa Keser’in bir sahne programından bir kesit sosyal medyaya düştü. O artık alışkın olduğumuz linç döngüsü başladı, iki milletvekili karşı açıklamalarıyla topa girdi ve Mustafa Keser’in Kayseri konseri iptal edildi. Mustafa Keser’in sahnede anlattığı fıkranın tam metnini bilmeden olayı anlamak zor. Keser şöyle anlatıyor: 

“Yok o Kayseri fıkrası değilmiş, Yahudi fıkrasıymış. Ulan Yahudi ile Kayserilinin farkı mı var oğlum? Yanlış anlaşılmasın; ikisi de hesap kitap. Kayseri’de bir gayrimüslim kardeşimiz İslam’a geçmeye karar vermiş, şartları araştırıyor... 'İslam’ın şartı kaçtır?' diye soruyor. Kayserili düşünüyor, 'sekiz' diyor. Müşteri 'beş olmasın sakın' deyince Kayserili; ‘o bize gelişi’ diyor.

Fıkradan sonra salon gülüyor, performans sürüyor. Ne oluyorsa, bir süre sonra bu fıkrayı anlatan bir kesitin, kırpılmış, bağlamından arındırılmış, dramatik bir başlıkla sosyal medyaya servis edilmesinden sonra oluyor. Ardından neredeyse her sosyal medya lincinden sonra değindiğimiz "bağlam çöküşü" (context collapse) fenomeni devreye giriyor. 

Belirli bir atmosfer için üretilmiş içerik, o atmosferi hiç solumamış milyonlara ulaşıyor. Sonrası malum, şakadan hakaret, güldürüden suç çıkarılmaya çalışıyor. Oysa durum açık: Sahnedeki fıkra kimseye kötü söz söylemiyor. Aksine, Kayserili zekasını öne çıkarıyor. Tıpkı “Canny Scot” stereotipi gibi. Fakat anlamak için bağlamı bilmek ya da biraz düşünebilmek gerek. Bağlam kimin umurunda? Nihayetinde algoritmanın trafiğini artıran şey bağlam değil öfke. Hâliyle öfkenin olduğu yerde bağlam es geçiliyor.

• Mustafa Keser’in fıkrası ve ardından konser iptaline giden tepkileri görünce bir iletişimci olarak dikkat kesildim. Muhtemelen bir özür diler, hatayı kısmen kabul eder, gönül alıcı bir şeyler söyleyip geçiştirir ve unutulmasını bekler diye düşündüm. 

Keser bunların hiçbirini yapmadı. Kriz iletişimi literatüründe "örnek olay" olarak okutulacak bir performans sergiledi. Kendi Instagram sayfasında yayımladığı açıklamada tavrı gayet netti. Özetleyecek olursak şöyle diyordu: 

“Deli miyim ben? Neden hakaret edip, ayağıma kurşun sıkıp, ekmeğimle oynayayım? Burada özür dileyecek bir durum olsa on kere de özür dilerim. O erdeme de sahibim. Ne var ki özür dilenecek bir durum yok.”

Dahası kendisine yönelik linci büyüten Kayseri milletvekiline karşı da sözünü sakınmadı ve ekledi: 

“Hiç alakası yokken konuyu getirip dinî değerlere dayandıracak kadar akıl yoksunu, okuduğunu veya dinlediğini anlamayan espri fakiri bir insanın benim için mecliste hizmet veriyor olmasından üzüntü ve endişe duydum. Bu kafayla mı memlekete hizmet verecek? Allah bizi korusun.” 

Bu net ve sert cevap, sosyal medyada da yoğun destek aldı. Bir konser iptal edilmişti, onun için yapılacak bir şey yoktu belki ama itibar dimdik ayaktaydı.

Mustafa Keser’in kriz iletişimi

Mustafa Keser’in kısaca özetlediğim metninde birkaç düzlem aynı anda çalışıyor. İlk düzlem gayet rasyonel: Bir sahne sanatçısı neden seyircisini incitecek bir şey söylesin? İkinci düzlem, erdem diye bahsettiği zırh: Sanatçı özrün önemini kabul ediyor ama ortada bir hata görmediği için bu jeste gerek duymuyor. Üçüncü düzlemde ise mağduriyeti ustaca genişletiyor. Açıklama özetinde yer vermediğim kısımda müzisyenler ve diğer çalışanlar olmak üzere dolaylı yoldan 150 kişinin iptal edilen konserden ekmek yediğini belirtiyor. 

Bu hamleyle birlikte kriz, tek bir kişinin, yani Mustafa Keser’in değil, onlarca emekçinin mağdur edildiği bir lince dönüşüyor. Böylelikle lincin ahlaki zemini de sorguya açılmış oluyor. 

• Sanatçı çok haklı bir yerde durduğu için kolay bir örnek olarak görülebilir ama yine de cesaret ve zeka işi bir çıkış bu. Böyle yoktan bir kriz ancak anlamı bu kadar çoğaltarak yönetilebilirdi. 

Keser, kendisinin yıllara dayanan "itibar sermayesi"nin farkındaydı ve bundan aldığı güçle kitlesini konsolide etmeyi başardı. Linç eden kalabalık, hedefin zayıf olduğunu ve baskı altında geri adım atacağını görürse saldırıyı sürdürür; özür, linçci kalabalığın kendi söyleminin doğrulanması anlamına gelebilirdi. 

Elbette bu durum her örnekte geçerli değil. Gerçek bir hata olsaydı özür hem etik bir zorunluluk hem de tek etkili strateji olurdu.

Kamuoyu önünde özür dileme dönemi sona mı eriyor?

Mustafa Keser’in tavrı, geçen yaz Axios’ta okuyup bir kenara ayırdığım “Kamuoyu önünde özür dileme dönemi sona eriyor” başlıklı Eleanor Hawkins imzalı bir incelemeyi aklıma getirdi. Bu makalede özetle, sorumluluk almak ve şeffaf olmanın, özür dilemenin yerine geçip güven inşa edebileceği savunuluyordu. Görüşüne başvurulan Dartmouth Tuck İşletme Okulu kurumsal iletişim profesörlerinden Paul Argenti özellikle bir ayrıma dikkat çekiyordu: 

“Asıl risk, özür dilemekten kaçınmayı, hesap vermekten kaçınmakla karıştırmaktır. En iyi liderler, sorumluluk almaktan kaçınmazlar, sadece bunu iletmenin farklı yollarını ararlar.” 

Bana kalırsa, Mustafa Keser’in tutumu da buna paralel. Sahnede söylediğinin sorumluluğunu alıyor, konunun üzerine gidiyor ve hiç özür dilemeden karşı söylemi etkisizleştiriyor. Dünya genelinde de giderek belirginleşen bir eğilim bu. 

• Dave Chapelle, Netflix’te yayımlanan şovunun ardından trans aktivistlerin yoğun baskısıyla karşılaştı. Buna karşılık özür dilemedi, kariyerine devam etti. Harry Potter serisinin yazarı J.K. Rowling, yıllardır süren iptal kampanyalarına rağmen düşüncelerini savunmaktan vazgeçmiyor. Ricky Gervais bizzat özür kavramının dayatılmasını ve iptal kültürünü mizah malzemesi yaptı. 

Bunların bazılarına hak verebilir, bazılarına vermeyebilirsiniz. Bazen özür bile yetmez ama bazen özürden kaçınmanın karşılığı var. Özür dilemesine rağmen kendisini ve kariyerini kurtaramamanın örneği çok ama Mustafa Keser gibi konunun üzerine giden örnekler de artıyor. 

Buradan iletişimle ilgili bir ders de çıkıyor: Kişi veya kuruluş yaptığının gerçekten hata olduğunu düşünmüyorsa özürle geçiştirme yoluna gitmemeli. Çünkü kötü bir özür, işleri çok daha kötü bir hâle getirebilir.

Apology (özür) kelimesinin kökeni

Yazının başında, bildiğimiz Kayserili fıkralarının izini İskoçya kırsalında aramıştık. Sona yaklaşırken şimdi biraz daha yakında arayalım. Antik Yunan’a uzanalım. İngilizcede apology (özür) kelimesinin kökeni Yunanca "apologia" kavramına dayanır. Ancak burada bir fark vardır. 

• Antik Yunan’da bir "apologia" sunulduğunda, pişmanlık dile getirilmezdi. Aksine kişi kendini savunurdu. Sokrates’in Savunması adıyla bilinen ünlü Platon eserinin orijinal adı o yüzden Apology’dir. Hâliyle Sokrates’in suçlamalara karşı yaptığı, bir hata kabulü değil, fikirlerinin neden doğru olduğunu anlattığı sert bir müdafaadır. 

16. yüzyıla kadar da apology kelimesi bu anlamda kullanılır. Yani yapılan bir eylemin gerekçesini açıklamak veya haklılığını kanıtlamak için. Kelimenin anlamı yıllar içinde nasıl böyle dönüştü başka bir yazının konusu ama bazen özür dilemeden önce, özür kelimesinin bu eski anlamını hatırlamakta fayda var. Çünkü bugün asıl derdimiz, sosyal medya ve içerisindeki linç kültürüyle birlikte "özür" kelimesinin de anlam kayması yaşaması. 

Kalabalıklar karşısında, özellikle sevdiğimiz insanları yalnız bırakırsak hiç de özre gerek yokken özür dileyip geçiştirmek bir norma dönüşüyor ve bu hem mizahın hem de düşünce özgürlüğünün alanını oldukça daraltıyor. Neyse ki, birileri bu hatadan dönmeye başladı. Herkes Mustafa Keser kadar güçlü olmayabilir belki ama onun kadar güçlü olmayanları yalnız bırakmamak da bizlerin sorumluluğu.

Mustafa Keser’in mendilleri ve mizahın sınırları

İskoç mizahından Kayseri’ye oradan Antik Yunan’a derken gelelim Mustafa Keser’in rengarenk mendillerine. Mustafa Keser’in katıldığı bir programda anlattığı renkli mendillerinin hikayesi belki önyargılar ve farklı olana tahammülsüzlük konusunda da bir ders olabilir. 

• Mustafa Keser, 30 yılı aşkındır sürdürdüğü stüdyo çekimlerinin ilk zamanlarında spot ışıkları yüzünden aşırı terlemektedir. Bir gün program dönüşü eşine der ki “Haftaya programa giderken bana bir mendil, havlumsu bir şey ver ki, terimi sileyim.” Sonraki hafta programa giderken çantasına bir bakar ki, eşi o bir haftada özene bezene nakışlı, oyalı, rengarenk mendiller dikmiş. 

Önce “Bu racona ters, bize uymaz” diye tepki gösterir ama yine de son dakika gördüğü için mendillerle programa gider. O rengarenk mendiller o kadar beğenilir ki Keser’in deyimiyle kendisinden daha meşhur olur. Eve dönünce eşine “Boşver ‘efemine, mefemine’ devam et, iş oturdu” diye müjdeyi verir. 

İşte hayatın da renklerini çoğaltmak için hem mizahın hem de söylemin alanını daraltmak değil genişletmek, yeri geldiğinde risk almak gerekiyor. Bazen yanlış olduğunun anlaşılması için bile bir şeylerin o dijital meydanda tartışılması şart. Bu nedenle sosyal medya linçlerine karşı kimi zaman Mustafa Keser olmalı. Bu kabak tadı veren linçlenme derdini de keserse o Keser yani.