Yangınlarla yaşayan coğrafya: Portekiz'den neler öğrenebiliriz?

Maryland Üniversitesi’nin yangın araştırma biriminin yakın zamanda güncellediği verilere göre küresel ölçekte orman yangınları açısından en kötü beş yılın dördü 2020’den sonra yaşandı ve 2024, yanan 13,5 milyon hektar yani Yunanistan büyüklüğünde ormanlık alanla yangınların en yoğun yaşandığı yıl oldu. Bu miktar, 2023’te kırılan önceki rekor olan 11,9 milyon hektardan yaklaşık %13 daha fazla. Üstelik bazı uzmanlar, kayıtlara geçmeyen yangınlar da eklendiğinde 2024’teki reel kaybın daha da korkunç bir tablo çizdiğini belirtiyor.

• Brezilya, Bolivya, Rusya ve Kanada, 2001’de uydudan izleme sistemlerinin başlamasından bu yana en kötü yangın sezonlarından bazılarını yaşadı ve geçen yıl ilk kez yangınlar hem tropikal hem de boreal (Kuzey Yarımküre’nin Kanada, Alaska, İskandinavya ve Sibirya gibi soğuk, ılıman bölgeleri) ormanları aynı anda etkiledi. 

2023-2024’te yıllık ağaç örtüsü kayıplarının %44’ü yangınlar nedeniyle yaşandı. Bu oran, 2001-2022 yıllarında ortalama %25 civarındaydı. Tarım ve kereste üretimi gibi diğer ormansızlaşma faktörlerinin de etkisiyle orman kaybı ülkelerin önlem taahhütlerine rağmen yüksek seviyelerde kalmaya devam ediyor. 

Birleşmiş Milletler ve Nature dergisindeki son çalışmalara göre, 2050’ye kadar aşırı orman yangınlarının sayısının %30 artması ve bu yangınların daha zor söndürülebilir hâle gelmesi bekleniyor.

Yangınlardaki artışın başlıca nedenlerinden biri iklim krizi. İklim krizi tek başına orman yangınlarına sebep olmasa da sıcak hava dalgalarının sayısının ve şiddetinin artması ve küresel sıcaklıkların düzenli yükselişi yangına oldukça elverişli bir ortam yaratıyor ve çıkan yangınların hızla geniş alanlara yayılmasına sebep oluyor. Sıcak hava dalgaları artık 150 yıl öncesine göre 5 kat daha olası hâle geldi ve dünya ısındıkça bu sıklığın daha da artması bekleniyor. 

• Yangın geri besleme döngüsü: Ormanlar yandığında, ağaçların gövdesinde, dallarında ve yapraklarında depolanan karbonun yanı sıra toprakta depolanan karbon da atmosfere salınıyor. Yangınlar büyüdükçe ve sıklaştıkça karbon salımı artıyor, bu da iklim değişikliğini hızlandırarak yangınların daha da fazlalaşmasına neden oluyor.

İnsan faaliyetleri gezegeni ısıtmaya ve doğal alanları dönüştürmeye devam ettikçe bu tür çok can alan ve milyarlarca dolara mal olan felaketlerin daha da yaygınlaşması muhtemel. Özellikle yangın kuşağında yer alan ülkeler, bu dev kayıplarla mücadele etmenin farklı yollarını arıyor.

Hem Akdeniz yangın kuşağında bulunduğu hem de okyanus kenarında sert rüzgarlara maruz kaldığı için yangın sezonu uzun, riski ise çok yüksek olan Portekiz, yangınlarla mücadele konusunda tüm dünyaya örnek olan ülkelerden biri. Hükümet, 2017 yılında yaşanan ve 64 kişinin ölümüne neden olan yangınların ardından yangınla mücadelede köklü değişiklikler yaptı. O günden sonra uygulanan stratejiler, bugün Avrupa’daki en etkili yangın önleme modellerinden biri olarak görülüyor ve yangın riski yüksek ülkelerin yöneticileri Portekiz’de düzenlenen “yangından önce müdahale stratejileri” buluşmalarına katılıyor.

Portekiz, yangınlarla mücadelede yeni yaklaşım kapsamında, koruma görevlilerini, polisi, orduyu ve özel ormancılık şirketlerini birleştiren entegre bir yangın ajansı olan AGIF'i kurdu. Amaç, hem yangın önleme hem de yangınla mücadele çalışmalarını daha etkili hâle getirmek.

Ajansın başındaki Tiago Oliveira, geçmişte yangınların sonuçlarıyla başa çıkmaya çok fazla para harcandığını ama yangının nedenlerine yeterince odaklanılmadığını söylüyor. AGIF artık toplulukları çalıları temizlemeye, yüksek riskli köyler için tahliye planları yapmaya ve tehlikeli alanların kontrollü şekilde yakılması için izin almaya teşvik ediyor.

AGIF tarafından başlatılan ulusal bilinçlendirme ve seferberlik kampanyası Portugal Chama, halkı orman yangınları hakkında bilgilendirmeyi ve bu yangınların oluşumunu önlemeyi amaçlıyor. Portekizce’de “chama” hem alev hem de çağrı anlamına geliyor, Portugal Chama’nın internet sitesinde, orman yangınlarını önlemek için tavsiyeler, uyarılar ve açıklamalar yer alıyor. Girişimin vatandaşlara yangın önleme sorumluluğunun herkesin elinde olduğunu gösterme misyonu otoyol gişelerinden televizyon reklamlarına, radyo spotlarından okulda verilen eğitimlere kadar her alana yayılıyor:

“Yangınla mücadele sende başlar; herkeste başlar.”

Raposa Chama (Tilki Çağırıyor) ise girişimin 5-12 yaşındaki çocukları hedef alan ayağı. Çocukların her konuda yetişkinlere örnek olduğunu varsayan bu proje kapsamında bazı çocuklar yangın elçisi olarak seçiliyor ve okullarındaki gönüllü yangınla mücadele ve bilgilendirme çalışmalarına dahil olarak toplumsal kampanyalar yürütüyor.

• Vatandaşlar günlük yangın riskini bölge ve belediye bazında Doğa ve Ormanları Koruma Enstitüsü (ICNF) sitesinden, ICNF mobil uygulamasından ya da Portekiz Deniz ve Atmosfer Enstitüsü (IPMA) internet sitesinden takip edilebiliyor.

Hükümetin yangını çıkmadan önlemeye ayırdığı bütçe oranı %20’den %50’ye çıkarılmış durumda. Eskiden tarım ve hayvancılık yapılan, yıllar önce terk edilmiş alanlar yaz aylarında kuru otlarla dolduğundan yangın açısından en riskli alanlardan. Portekiz’de kırsal mülklerin yaklaşık %30’u şu anda sahipsiz durumda ve kullanılmayan araziler hızla yanıcı çalılıklarla kaplanıyor.

Bütçenin küçük bir kısmı çobanları kırsal bölgelerde sürü otlatmaya teşvik eden bir programa ayrılıyor. Kuru otları yiyen keçileri ve eşekleri tekrar kırsala döndürmek, özellikle ulaşılması zor köylerde yangınları azaltmak için mantıklı bir çözüm olarak görülüyor. Program dahilinde planlı otlatma ile kontrollü yangının biraraya getirildiği entegre bir yaklaşım uygulanıyor. “Manzarayı korumak istiyorsan, onu yemelisin” anlayışıyla ifade edilen bu yöntem, büyük ve yıkıcı yangınları önlemeye yardımcı olurken, bölgedeki yaygın hayvancılığı sürdürülebilir bir ekonomik faaliyet olarak korumaya da destek sağlıyor.

Elbette keçiler ve eşekler yeterli değil. Bazı orman yetkililerinin verdiği talimatlar çobanların mantığıyla çelişebiliyor. Örneğin, yol kenarındaki çalılıklar temizlenmesi gereken en kritik alanlar arasında yer alıyor, ancak bu bölgelerde yetişen bitkiler her zaman keçiler için besleyici değil. Bu risklerin önüne geçmek için yol kenarındaki kuru çalılar havanın henüz ısınmadığı ilkbahar aylarında kontrollü olarak yakılıyor. Arazi sahiplerine kuru örtüyü temizlemeyi yasal olarak zorunlu hâle getiriliyor.

Portekiz bu yıl ayrıca kırsal alanlardaki yanıcı bitkileri azaltmaya yönelik bir plan hayata geçirdi. 10 yıllık plan çerçevesinde yılda 250-300 bin hektarlık alanda yanmaya müsait bitkilerin sökülmesi hedefleniyor. Yenilenebilir enerji projelerine verilen teşvikler de yangınla mücadele kapsamında değerlendiriliyor. Güneş ve rüzgar çiftlikleri, hem yangın çıkış riskini azaltan altyapı görevi görüyor hem de temiz enerji üretiyor. Portekiz’in yapay zeka destekli yangın izleme sistemi VIGIA, acil durumlarda enerji şebekesi stabilitesini artırmada teknolojinin rolünü gösteriyor.

Programa Nacional de Defesa da Floresta contra Incêndios (orman yangınlarına karşı ulusal orman koruma programı) yangın önleme politikalarını, orman yönetimi uygulamalarını, altyapı iyileştirmelerini ve halkın bilinçlendirilmesini içeren çok yönlü bir planı hayata geçiriyor. Programın hedefleri arasında yangın çıkışlarının %80 azaltılması, yüksek riskli alanlarda yakıt yönetimi yapılması ve yangına dayanıklı ormanların oluşturulması yer alıyor.