Hiçbir şey yapmamanın ilkeleri

Fotoğraflar: Hüseyin Genç

Pancarlar tuza gömülsün. Fransız fasulyesi, kabak, bamya, soğan 200 derecede 5-10 dakika fırınlansın. Bayat ekmekten panzanella, belki şeker niyetine de yarım ızgara şeftali. Bolca taze yeşillik, kararında yoğun aromalı vinaigrette. Kimyon, kişniş tohumları, taze kekik, karabiber; baharatı bol olsun. Acısı hardaldan, asiditesi elma sirkesinden; tüm bunlar da Üç Elma’dan.

Orta Anadolu'nun kuzeyinde, Kızılırmak’la Batı Karadeniz arasında Çankırı’nın Doğanbey köyünde. Keziban ve Hüseyin Genç aile yadigârı evlerinin dededen kalma bahçesinde yine dededen öğrendikleri usulde doğal tarım yöntemiyle patatesten soğana, elmadan sarımsağa ürünler yetiştiriyorlar. 2000’lerin başında ziyaretlerine gelen Ukraynalı öğretmen arkadaşlarının Hüseyin (Genç) Bey’in arazideki pratiklerini farketmesi ve bunu daha planlı ve sistematik bir şekilde yapabileceğinden bahsetmesiyle “hiçbir şey yapmama” metodu olarak da bilinen Japon tarım felsefesi Fukuoka’yla tanışıyorlar. Yöntemi geliştiren çiftçi ve filozof Masanobu Fukuoka Ekin Sapı Devrimi kitabında hiçbir şey yapmama tarımına geçiş sürecinden şöyle bahsediyor: “Bir yöntem geliştirmenin normal yolu ‘bunu denesek nasıl olur?’ ya da ‘şunu denesek nasıl olur?’ diye sormak ve peşpeşe çeşitli teknikler denemektir. Benim düşünme şeklim ve yöntemim bunun tam tersiydi: ‘Bunu yapmasak nasıl olur? Şunu yapmasak nasıl olur?’ En sonunda gerçekten gerekli olan çok az tarım uygulaması olduğu sonucuna vardım.”

Kendi hâlinde iyileşme: Fukuoka

Üç Elma’da benimsenen felsefe Fukuoka toprağın iyileştirilmesi ve insan ruhunun arınmasını aynı süreç olarak görüp bu sürecin gerçekleşebileceği bir yaşam ve tarım şekli öneriyor.

Müdahale etmeyip bütünü bozmadan sadece destek olarak doğanın sistemini sürdürmesi sağlamayı. Hüseyin Bey, çiftlikte bunu nasıl uyguladıklarını anlatıyor: “Fukuoka’yla toprağı işlemeyi en aza indirdik; yabancı ot mücadelesi ve çapalamayı bıraktık, bağda sadece budama yapıyoruz. Fukuoka’da bahçeden sadece ürünler çıkar; geriye kalan odun parçaları, ağaç kabukları, ekin saplarının tamamını ağaçların dibine bırakıyoruz. Burada amacımız topraktan geleni tekrar ona verip kendi döngüsünü sürdürmesi için gereken besin kaynağını sunarak dışarıdan gelecek herhangi bir kimyasala ihtiyacı kalmamasını sağlamak.”

Atalık üveyik başakları

Toprağın Fukuoka’ya adaptasyonu için gereken süre en az 3 yıl. Hüseyin Bey, çiftliği Üç Elma’da yıllardır yaptığı bu uygulama sayesinde toprağının yapısını “pamuk gibi” diye tanımlıyor. Müdahale görmeyen ağaçlığı çeşit çeşit börtü böcekler, arılar, kelebekler ve solucanlar kurtarılmış bölge olarak kabul edip kendi tanımıyla; küçük bir tabiat parkına dönüştürüyor. Canlılar arasında oluşan bu ortak yaşam sebebiyle de tarım zehirleri kullanma ihtiyacı ortadan kalkıyor. Hüseyin Bey, bu durumu bir örnekle açıklıyor: “Normal şartlarda elma iç kurduyla mücadele için ilaçlar kullanılır, oysa ki bir dalda 10 elma olduğunda ağaç taşıyamıyor ve kurt gelip 2-3 tanesinin özünü tüketerek daldaki yükü hafifletiyor. Ağaçtaki organik madde de yeterli sayıda elmayı besleyebilecek hâle geliyor. Ama bu kurtlar öldürülürse artan elma sayısıyla ağacın taşıyabileceği eşik aşılıyor; hem hastalıklar artıyor hem de ağaç meyvelerin tamamını beslemeye yetişemiyor ve meyvenin kalitesi düşüyor. Bunu bir annenin aynı anda tek çocuğa bakmasıyla 5 çocuğa bakması mantığında düşünebiliriz.”

“Üveyik buğdayının geçmişine baktığımda besleyiciliği ve bulunduğu toprağa gösterdiği uyumla 1700-1800’lü yıllarda Almanya’nın Leipzeig kentinde yapılan gıda yarışmasında birincilik aldığına dair kayıtlar olduğunu gördüm.”

Toprak altında farkında olmadığımız kocaman bir ekosistem var. Fukuoka prensiplerince toprağa herhangi bir müdahalede bulunulmadığı için hem sahip olduğu organik madde miktarı açısından zenginleşmesi sağlanıyor hem de toprağın içindeki canlılarla kendi ekosistemini sürdürmesine izin veriliyor. Böylelikle toprakaltındaki görmediğimiz solucanlar ve böcekler sert toprağı yumuşatıp bitkiye su yolu hazırlarken oluşan küçük bitkiler nemi tutuyor. O bölgenin koşullarına adapte olmuş, bulunduğu coğrafyanın soğuğuna ve susuzluğuna alışmış tohumlar kullanılınca da zenginleşen toprak çok daha az suyla ıslanabilecek hâle geliyor. Bu yöntem iklim değişikliğinin en ciddi sorunlarından kuraklıkla mücadelede de çiftçiye büyük fayda sağlıyor. Hüseyin Bey hassas bir noktaya değiniyor: “Bu süreçler coğrafya temel alınarak yürütülmeli; bölgenin toprak yapısı, hangi tarihlerde nelerin yetiştiği gibi konular önceliklendirilmeli. Çünkü bu üretimi ancak o bölgeyi yurt edinmiş tohumlarla yapabilirsin. İnsan gibi düşün; ait olduğu yerde daha verimli ve mutlu olurlar. Ayrıca arazileri birbirine yakın üreticilerin benzer metodu benimsemesi de yine topraktaki organik madde miktarını desteklemesi açısından önemli.”

Hüseyin Bey’in bölgesel kalkınma ve tarıma olan ilgisi Fukuoka’yla sınırlı kalmıyor elbet. Etrafındaki diğer üreticilerin modern tarım teknikleriyle modern buğdaya yönelmesinden duyduğu rahatsızlıkla atalık tohum üveyiğin peşine düşüyor: “Üveyik buğdayını civar köylerden birinde bulduğumda yok olmak üzereydi. Konuya ağırlık verip buğdayın geçmişine baktığımda besleyiciliği ve bulunduğu toprağa gösterdiği uyumla 1700-1800’lü yıllarda Almanya’nın Leipzeig kentinde yapılan gıda yarışmasında birincilik aldığına dair kayıtlar olduğunu gördüm.” Devamındaysa Anadolu’yu çok uzun yıllardır kendine yurt edinmiş bu ürünün yaşamasını şahsi mesele olarak benimseyip tohumları Maraş, Edirne ve Kırşehir’deki üreticilere de göndererek desteklemeye çalışıyor.

Topraktan şişeye; her aşamada gösterilen özen

Elmadan sirkeye

Sohbeti biraz geriye sarıyor, Fukuoka öncesi yaşanan bir hikâyeden konuşuyoruz. 2000’ler civarı Hüseyin Bey hasat ettiği 11 ton Amasya elmasını ne yapacağını düşünürken hepsini kamyona yükleyip Tosya’daki elma suyu fabrikasına götürmeye karar veriyor fakat fabrikanın elmalara biçtiği değer ne işçi maliyetini ne de yol parasını karşılamayınca malzemesini katma değerli ürüne nasıl çevirebileceğine kafa yoruyor; en verimli ve kestirme yol olan sirke yapmaya karar veriyor. 2000 ile 2009 yılları arası en iyi sirkenin nasıl yapılacağının altyapı çalışmalarıyla geçiyor; Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nden Prof. Nihat Aktan ve Ege Üniversitesi’nde gıda teknolojisi alanında çalışmalarını sürdüren Prof. Hatice Kalkan’la görüşmelerini aktarıyor: “Nihat Hoca’ya meramımı anlatınca maddi durumumun teknolojiden faydalanmaya elverişsiz olması sebebiyle doğal yöntemlere eğilmemi önerdi. Aile içi üretim yapacağımız için bize de mantıklı geldi.”

“Kolektif şekilde bilinçli üretim ve tüketimle kendi cennetimizi yeryüzünde sağlayabiliriz.”

O dönemler nasıl başlamalı, kimlerle iletişim kurmalı diye düşünürken yolları Mehmet Gürs ve Tangör Tan’la kesişiyor. Hem süreci oturtmasına hem de ürünlerinin tanınırlığına epey katkıları olduğunu anlatıyor. Sirke tamam da bütün fermente ürünlerini meşe fıçıda yapmaya nasıl karar verdin ve nereden buluyorsun bu fıçıları diye sorduğumda “Kaliteli topraktan elde ettiğimiz kaliteli meyvelerle zengin aromalı iyi sirke yapmak için en iyi yöntem meşe fıçı kullanmaktı. Fakat memleketteki zanaatkar eksikliği sebebiyle sirkeyi işleyecek fıçı bulmak her geçen gün zorlaşıyor. Üretimde altyapı kolektif olmalı; ben doğru tarım uygulamalarıyla meyve yetiştirirken diğeri ormanları yok etmeden fıçı yapacak ki birbirimizi tamamlayabilelim. Fransa 1700’lü yıllarda fıçı yapabilmek için meşe ormanları kurmuş. Bizdeyse ağaçlar sadece kesilip satılıyor. Yapılan ağaçlandırmalardaysa coğrafyanın özelliklerine uygun olmayan, çam gibi yangın çıkarmaya meyilli türler dikiliyor. Tam ve doğru gıda bütüncül olmalı, tüm bireyler optimum bilinçle hareket etmeli.” şeklinde yanıtlıyor.

Üç Elma Doğal Tarım resmî olarak ticari bir işletme fakat Genç ailesi günümüz hırslarından oldukça uzak. Tarımsal üretim metodu olarak benimsedikleri Fukuoka’yı doğayla bütünleşik mutlu bir yaşam olarak yorumluyorlar. Hüseyin Bey, hayattaki en büyük keyfinin tarlasına gidince toprağını sevip konuşmak olduğundan gülümseyerek bahsediyor. Geleceğe dair hayaliyse nehre uzanıp su içebilmek: “Nehirdeki suyun içme suyu kadar temiz olduğunu düşünebildiğimiz takdirde oradan ne faydalar sağlayabiliriz, bir düşünsene. Umutluyum, insanlığın aklı başına gelecek. Kolektif şekilde bilinçli üretim ve tüketimle kendi cennetimizi yeryüzünde sağlayabiliriz.”