Dünyanın son hududu: Derin deniz madenciliğinin sonuçları ne olabilir?

Yaşam, okyanusun derinliklerinde doğdu. Milyarlarca yıl önce, ışıksız okyanus tabanında kobalt, nikel, bakır ve manganezle dolu hidrotermal bacaların çevresinde, yaşamın ilk yapı taşları biraraya geldi. Sonra bazı türler yüzeye çıkmayı başardı: Yüzgeçler uzuvlara, solungaçlar akciğerlere dönüştü. İnsanlık, evrimsel hafızasında taşıdığı bu kökleri hiç unutmadı. Ve şimdi, güneş panelleri ve elektrikli araçlara talebin yükselmesiyle birlikte o karanlık beşiğe geri dönmek istiyor. 

Geçen hafta 120'den fazla ülkenin liderler düzeyinde temsil edildiği BM 3. Okyanus Konferansı'nda (UNOC3) da okyanus ekosistemlerinde yarattığımız tahribat ve derin deniz madenciliğine karşı geçici bir moratoryum ilan edilmesi çağrıları dünya gündemine taşındı. 

Öte yandan: ABD Başkanı Donald Trump'ın öncülüğündeki madencilik şirketleri, deniz tabanındaki binlerce kilometrelik alanda madencilik yapmanın yolunu açmak isterken gözümüzü diktiğimiz bu "son sınır"la ilgili henüz çok az şey biliyoruz. 

Konferansın gündeminde neler vardı?

İlki 2017'de İsveç ve Fiji'nin eşbaşkanlığında New York'ta, ikincisi ise 2022'de Portekiz ve Kenya'nın öncülüğünde Lizbon'da yapılan konferansın üçüncüsüne plastik kirliliğiyle mücadele edilmesini ve bağlayıcı adımlar atılmasını isteyen 95 ülkenin imzaladığı “Nice Çağrısı” damga vurdu.

• Çağrıda her yıl yaklaşık 460 bin ton plastik üretildiği ve önlem alınmaması hâlinde plastik üretiminin 2060 yılına kadar üç katına çıkacağı vurgulandı.

Konferansın temel hedeflerinden biri Küresel Okyanus Anlaşması’nı hayata geçirmek. Ulusal yetki alanları dışında kalan açık denizlerin korunması ve yönetilmesi konusunda bağlayıcı maddeler içeren yeni sözleşmeye ilk imzalar 2023 yılının Eylül ayında atıldı. Tam adı Ulusal Yetki Alanları Dışında Kalan Denizlerdeki Biyoçeşitliliğin Korunması ve Sürdürülebilir Kullanımına Dair Antlaşma (BBNJ Antlaşması) olan bu sözleşmeyi şu ana kadar 50 ülke onayladı; yürürlüğe girmesi için gerekli olan 60 ülke eşiğine sadece 10 ülke kaldı. 

Greenpeace Türkiye Direktörü Berkan Özyer, antlaşmanın etkin şekilde uygulanmasının 2030’a dek okyanusların en az %30’unu koruma altına almayı tanımlayan 30x30 hedefine ulaşmanın bir yolu olduğunu söylemişti:

“Mevcut koruma hızında gidersek 30x30 hedefine ancak 2107 yılında ulaşılabilecek. Bu hedefi yakalayabilmek için her yıl 11 milyon km²'den fazla deniz alanını koruma altına almamız gerekiyor. Antlaşma bize okyanusları korumak için güçlü bir araç sunuyor. Hükümetlerin acilen bu antlaşmayı onaylaması ve deniz koruma alanlarını hayata geçirmesi gerekiyor. Türkiye, antlaşmayı imzalayarak gösterdiği duruşu, antlaşmanın yürürlüğe konmasını sağlayarak sürdürmeli. Okyanusların korunması için atılan bu tarihi adımın başarıya ulaşması mümkün. Türkiye de bu tarihî anın parçası olabilir.”

Konferansın bir diğer kritik başlığı ise derin deniz madenciliği idi. Trump’ın teşvik ettiği bu yeni ticaret alanını hem bilim insanları hem de birçok ülke temsilcisi oldukça bilinmez ve tehlikeli buluyor. Konferansın açılışında konuşan BM Genel Sekreteri António Guterres deniz derin madenciliğinin önünün açılmasına ithafen “Derin deniz Vahşi Batı’ya dönüştürülemez” dedi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron da “Okyanuslar satılık değildir, ortak kamusal varlıktır. Derin deniz tabanını altüst edecek, biyolojik çeşitliliği bozacak ve hatta yok edecek, bu denli tehlikeli bir ekonomik faaliyeti başlatmak bence delilikten başka bir şey değil” diyerek moratoryum çağrısında bulundu; bu çağrıya 30 ülke destek verdi.

Derin deniz madenciliğinin bilinmezleri

Nisan ayında ABD Başkanı Donald Trump, federal kurumlara yerel derin deniz madenciliğini hızlandırma talimatı veren bir yürütme emri imzaladı. 29 Nisan'da, Trump'ın yürütme emrini imzalamasından beş gün sonra ise Metals Company; Hawai ile Meksika arasında bulunan Clarion-Clipperton Bölgesi'nin yaklaşık 25.000 kilometrekarelik alanından mineral çıkarmak için başvuruda bulundu. Birkaç hafta sonra İçişleri Bakanlığı, Impossible Metals'ın Amerikan Samoası kıyılarında madencilik yapma talebini incelediğini duyurdu.

• Bu adım, bilim insanları ve diplomatlar arasında ciddi kaygılara yol açtı. Henüz ticari ölçekte hiçbir derin deniz madenciliği projesine imza atılmamışken bazı uzmanlar, bu kaynakların kritik mineral ihtiyacını karşılamada rol oynayabileceğini savunsa da diğerleri bunun tüm insanlık adına tek taraflı karar alma tavrının bir işareti olduğunu savunuyor ve uluslararası işbirliğinin göz ardı edilmemesi gerektiğini söylüyor.

Derin denizle ilgili halen çok az şey bilmemiz de cabası... 

Yüzeyin 200 metreden daha derin bölgelerini nitelemek için kullanılan "derin deniz" kavramıyla tanımlanan alanlar, gezegen yüzeyinin %66'sını, yaşanabilir alanların ise %95’inden fazlasını oluştursa da bugüne kadar, derin deniz tabanının sadece milyonda biri bilim insanları tarafından keşfedildi. Konferanstan hemen önce yayımlanan, kâr amacı gütmeyen Ocean Discovery League (Okyanus Keşif Birliği) adlı kuruluşun yürüttüğü çalışma da bunu doğruluyordu.

Bu şu anlama geliyor: Mars ve Ay’ın yüzeyi hakkında oksijen üretimi, ısı emilimi gibi kritik görevleri de yerine getiren dev bir ekosisteme ev sahipliği yapan derin denizden daha çok bilgiye sahibiz. 

Örneğin konferans sırasında açıklanan bir başka araştırma, okyanusların son 10 yılda 1,7 milyar atom bombası patlamasına eşdeğer bir enerjiye karşılık gelecek miktarda ısıyı emdiğini gösteriyordu. Yeni Güney Galler Üniversitesi’nden Dr. Alex Sen Gupta bunu gözümüzde canlandırmamız için şöyle tarif ediyor:

"Bu miktarı 10 yıldaki saniye sayısına böldüğümüzde, her saniyede yaklaşık beş atom bombası kadar enerjiye denk geliyor."

Ortalama okyanus tabanı derinliğinin yaklaşık 3.682 metre olduğu düşünülüyor. Rhode Island’daki Ocean Discovery League’in araştırmacılarına göre, günde yaklaşık 4,8 kilometrekare yol kat eden 1.000 adet uzaktan kumandalı ya da insanlı derin deniz aracı bugün araştırma yapmaya başlasa bile tüm derin deniz tabanını görmemiz 100.000 yıl daha sürerdi. 

• Bu devasa kütle, karadaki tüm canlılardan çok daha fazla canlıya ev sahipliği yapıyor. Bilim insanları, yaklaşık 360 milyon kilometrekarelik bu sularda 700 bin - 1 milyon arası farklı türün yaşadığını tahmin ediyor ki buna mikroorganizmalar dahil değil. Yüzyıllardır süren keşiflere rağmen, bu canlıların şimdiye kadar yalnızca üçte biri kayıt altına alındı.

Deniz tabanı ise apayrı bir gizem. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’ne (NOAA) göre, dünyanın okyanus tabanlarının yalnızca %26,1’i yüksek çözünürlüklü teknolojiyle haritalandırılmış durumda. 14 ülkenin 120 Münhasır Ekonomik Bölge (EEZ) ve uluslararası sularda yaptığı 43.681 dalış kaydını inceleyen Ocean Discovery League araştırmacılarına göre gözümüzle gördüğümüz alan ise %0,001 ile sınırlı. 

^{4.100 metrede kaydedilen yeni bir tür: Relicanthus}

Üstelik şimdiye kadar belgelenmiş veriler, bu keşiflerin çoğunun (%65'inden fazlasının) ABD, Japonya ve Yeni Zelanda’nın karasularına 200 deniz mili (370 kilometre) mesafedeki EEZ’ler içinde yapıldığını gösteriyor. 

Araştırmacılar “Bu küçük ve sınırlı örneklemin, okyanusları küresel olarak tanımlamaya, anlamaya ve yönetmeye çalışırken ciddi sorunlara yol açtığını; keşfetme ve araştırma yöntemlerimizde köklü bir değişim ihtiyacını açıkça ortaya koyduğunu” belirtiyor. Çalışmanın ortak yazarlarından Susan Poulton bu durumu şöyle anlatıyor:

“Afrika savanası ya da Amazon yağmur ormanları gibi kritik çevrelerin hikayesini, orada ne yaşadığını hiç görmeden, yalnızca uydu görüntüleri ve DNA örnekleriyle anlatmaya çalıştığınızı hayal edin.”

Araştırmanın baş yazarı Katy Croff Bell ise bu bilinmezliğin olası etkilerini şöyle özetliyor:

“İklim krizinden potansiyel madencilik ve kaynak sömürüsüne kadar, derin okyanusu tehdit eden unsurlar hızla artarken bu kadar geniş bir bölge hakkında bu denli sınırlı bilgiye sahip olmamız hem bilim hem de politika açısından ciddi bir sorun oluşturuyor.”

Derin deniz kimin?

1982’de, dünya liderleri Jamaika’nın Montego Körfezi’nde biraraya gelerek Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni (UNCLOS) imzaladı. Bu kapsamlı metin, balıkçılıktan karasularına ve en önemlisi de okyanus tabanının yönetimine kadar uzanan kuralların çerçevesini belirliyordu. Burada okyanusların ulusal sınırların ötesindeki bölümünün—zengin mineral kaynakları barındıran uçsuz bucaksız derinliklerin—hiçbir devlete değil, tüm insanlığa ait olduğu ilkesi benimsendi. Deniz tabanı ve kaynakları, “insanlığın ortak mirası” ilan edildi. Bu kaynakların keşfi ve işletilmesi, “coğrafi konumdan bağımsız olarak tüm insanlığın yararına” yapılmalıydı.

Bu prensiplerin uygulanması için kurulan Uluslararası Deniz Tabanı Otoritesi (ISA), uluslararası sularda yapılacak madenciliği düzenlemekle görevlendirildi. Görevi, çevresel koruma ile kaynakların adil paylaşımı arasında bir denge kurmak, yani ekonomik çıkarlarla küresel sorumluluklar arasında bir köprü olmaktı. ISA'nın yürütmesi gereken madencilik kodunun merkezinde hâlâ aynı ilke yer alıyor: Derin denizlerden elde edilecek her şey, tüm insanlığa fayda sağlamalı.

Bugüne kadar Çin, Rusya, Avrupa Birliği üyeleri ve birçok Pasifik ülkesi dahil 168 taraf, UNCLOS’u onaylayarak ISA sistemine dahil oldu. Ancak bir ülke, bu liste dışında kalmaya devam ediyor: ABD. ABD, anlaşmayı imzalasa da hiçbir zaman Senato onayı almadı.

Nisan ayında, Trump'ın federal kurumlara kendi karasularında derin deniz madenciliğini hızlandırma talimatı vermesi, bu hukuki çerçeveye oturuyor. ABD, UNCLOS'a bağlı olmadığı için ISA kurallarını da uygulamak zorunda değil. Yine de bu madenciliği uluslararası sularda değil, kıyıdan 200 deniz miline kadar uzanan kendi münhasır ekonomik bölgesinde yapmayı hedefliyor. Bu alanlar, ulusların kendi onayıyla madenciliğe açabileceği bölgeler. Trump’ın yürütme emri, sadece ABD’yi değil, diğer ülkeleri de benzer adımlar atmaya teşvik etmeyi amaçlıyor.

• Bu yaklaşım uygulanırsa onlarca yıl önce benimsenen işbirliğine dayalı yönetim modeli baypas edilerek küresel bir derin deniz madenciliği yarışının fitili ateşlenebilir.

Yakın zamanda yayımlanan bir rapor, derin deniz madenciliğinin biyoçeşitliliğe kara madenciliğinden 25 kat daha fazla zarar verebileceğini ve doğanın kendini toparlama maliyetinin, çıkarılan kaynakların ekonomik değerinin iki katına çıkabileceğini gösteriyor. Üstelik, derin denizden çıkarılacak minerallere ne kadar ihtiyaç duyduğumuz da belirsiz. Elektrikli araç batarya üretimindeki teknolojik gelişmeler okyanus metallerine olan talebin azalmasını sağlıyor. Sektör, nikel veya kobalt gerektirmeyen lityum demir fosfat (LFP) bataryalara yöneliyor.

• LFP bataryaları 2021’te küresel EV batarya pazarının %30’unu oluştururken bu oran 2023’de %40’a çıktı.

Blue Marine Foundation’dan uluslararası okyanus politikası uzmanı Max Bello, da BM gibi çok başlı sistemlerin baypas edilmesinin tehlikeli bir emsal oluşturduğunu söylüyor. Bello, dünyanın en büyük bakır üreticisi ve ikinci büyük lityum üreticisi olan memleketi Şili’de, kara madenciliğinin kıyı topluluklarını, yerel halkları, nehirleri ve okyanusları zehirlediğini; derin deniz madenciliğinin de benzer bir etki yaratacağı konusunda endişeli olduğunu vurguluyor.

“BM gibi platformalar, kusurları olsa da, güçlerinden bağımsız olarak tüm ülkelere söz sahibi olma ve olası bir anlaşmayı bozma hakkı tanır. Bu da küresel çatışmalardan kaçınmamıza yardımcı olur. Madencilik, nerede yapılırsa yapılsın çok etkili bir faaliyettir. Sürdürülebilirlik ve madencilik kelimelerini aynı cümlede kullanmak başlı başına bir oksimorondur.”

Bu belirsizlik ve yüksek risk ortamında, çevreci gruplar frene basılmasını talep ediyor. Birleşmiş Milletler Okyanus Konferansı'nda bu yüzden hükümetleri bir moratoryum ilanına çağırdılar. 

Çağrının yalnızca sivil toplumdan gelmemesi de dikkat çekiciydi: Kanada, Peru ve Birleşik Krallık gibi ülkeler, şimdiden yasak veya geçici durdurma yönünde pozisyon aldı. Google, BMW, Samsung ve Volvo gibi büyük şirketler de, bu kaynaklar konusunda “daha az, daha sonra” yaklaşımını benimsediklerini beyan ettiler.

Ancak bu baskıya rağmen, UNOC’un üçüncü ve son taslak bildirgesinde bir moratoryuma yer verilmedi.