Savaş, Türkiye ekonomisini hangi yöne sürüklüyor?

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın Türkiye ekonomisine olan etkileri üzerine ilk günden bu yana tartışmalar sürüyor, analizler paylaşılıyor. Bir adım geriden baktığımızda; savaşın ne kadar süreceği ve Türkiye’nin taraflar arasında nasıl konumlanacağı, gelişmelerin orta ve uzun vadedeki en önemli belirleyicileri olacak gibi görünüyor.

Yürütülen tartışmalarda Türkiye’nin en kırılgan yönü, mevcut faiz-kur-enflasyon üçlemesindeki tercihlerden kaynaklanıyor. “Türkiye Ekonomi Modeli” ile üretim ve ihracatın destekleneceği bir model tasarlanırken; savaş şoku karşısında ekonomi yönetimi tercihlerinin yeniden gözden geçirilmesi gündeme getiriliyor. Sektör bazında incelendiğinde ise ilk sırayı enerji, tarım ve turizm sektörlerindeki gelişmeler alıyor.

Para politikasında yüksek faiz baskısı

Koç Üniversitesi Öğretim Üyesi Selva Demiralp’a göre, mevcut kırılganlıklara savaş şoku da eklenince %50’yi aşan enflasyonun daha da artacağına dair bir endişe ortaya çıkıyor. Enflasyonun altında kalan kredi faizi, bilinçli bir tercih olarak sürdürülüyor. Piyasa faizleri enflasyon beklentisi ve risk primi ile yükseldikçe de bir çıkış yolu olarak reel faizi düşürmenin yolu, daha fazla enflasyon yaratmaktan geçiyor.

Kur Korumalı Mevduat (KKM) gibi enstrümanlarla TL’deki değer kaybı bir miktar baskılanıp politika yapıcılar için zaman kazandırılsa da Rusya’nın Ukrayna topraklarını işgalinin başlangıcı 24 Şubat’tan bu yana kurda yeniden bir artış gözleniyor. Kur artışı, cari açığın daha hızlı artması ve enflasyonun yükselmesi bakımından kritik.

Buradaki endişe, Türkiye’nin savaş sürerken dâhi düşük faiz politikasını sürdürmesi üzerine. Gazeteci Erdal Sağlam, sıkı para politikasının reddinde ısrar edildiği sürece Merkez Bankası’nın döviz talebini müdahaleler ile önlemekte zorlanacağı ve rezervlerin hızla erimesinin paniği daha da büyüteceği görüşünde.

Enerji, gıda ve turizm

Başta ABD ve Avrupa ülkeleri olmak üzere, Rusya’ya yönelik yaptırımlar birbirini izliyor. Bunlar arasında Rusya’nın SWIFT (Dünya Bankalararası Finansal İletişim Topluluğu) dışında bırakılmasının özellikle ülkenin ticaret partnerlerini etkilemesi bekleniyor. Peki, Türkiye’nin hem Rusya hem de Ukrayna ile olan ticari ilişkileri bize ne söylüyor? Sektör bazında nasıl bir görünüm söz konusu?

Enerji: Rusya, 2017-2021 dönemi kümülatif ticaret verileri (TÜİK) incelendiğinde; Türkiye’nin en yüksek hacimde ihracat gerçekleştirdiği on birinci ülke konumunda. İthalat tarafında ise Çin’in ardından Türkiye’nin en yüksek hacimde ithalat gerçekleştirdiği ikinci ülke ve bu alanı domine den doğal gazın payı ise seneler içerisinde daha da artıyor.

• Enerji bağımlılığı: Türkiye doğal gaz tüketiminin neredeyse tamamında dışa bağımlı bir ülke. EPDK’nın 2020 verileri, ithal edilen 48 milyar metreküp doğal gazın ise % 33,6’sının Rusya tarafından sağlandığını gösteriyor.

• Anlaşma belirsizliği: Türkiye’nin Rusya ile iki doğal gaz anlaşması var. 1997 tarihli anlaşmanın süresi 2025’e kadar geçerliyken 1998 tarihli anlaşma 2021 sonu itibariyle sona erdi. Bu konuda prensipte bir anlaşmaya varıldığı açıklansa da resmî bir açıklama henüz gelmedi. 

• Kırılganlıklar: Ocak ayında İran’ın Türkiye’ye doğal gaz akışındaki kesintisi ve akabinde sanayide doğal gaz kullanımındaki kısıtlamalar, Türkiye’nin enerjide acil eylem planının eksikliğine dikkat çekmişti. Bu tabloya bir de artan emtia fiyatları -daha pahalı petrol- ve küresel enerji krizi eklendiğinde mesele Türkiye için daha da kırılgan bir hal alıyor. 

Gıda: Rusya ve Ukrayna tahıl üretiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasında olmakla birlikte tarım ve tarım ürünleri ticaretinde Türkiye için en önemli iki partner. Türkiye’nin Rusya’ya ihracatının %26,9’u, ithalatının ise %10,3’ü gıda ürünlerinden oluşuyor. Ukrayna’dan ithalatımızın ise yaklaşık %60’ı yine gıda ürünleri. Buğday, mısır, soya fasulyesi ve ayçiçek yağı ise bu iki ülke ile ticaretimizin başlıca ithal ürünleri.

• Gıda fiyatlarında artış: Ukrayna’da limanların kullanılamaması ve Rusya için ise yaptırımların getireceği kısıtlar, gıda fiyatlarında artış beklentisini yükseltiyor. Uluslararası borsalarda başlıca ithal ürünlerimiz buğday, mısır ve soya fasulyesi fiyatlarında rekor artışlar görülüyor. Bu durum, Türkiye’nin söz konusu tarımsal ürünleri artık ithal edemeyeceği ya da başka ülkelerden çok daha pahalıya ithal etmesi anlamına geliyor. Tüm bunların yanında Türkiye’nin 2021’de tarımsal üretiminin %2,2 oranında azaldığının da altını çizmek gerek.

Turizm: Pandemi döneminde hizmetler sektörünün en büyük kaybedenlerinin başında turizm işletmeleri geliyordu. 2021 ve sonrası bir toparlanma dönemi olarak kurgulanırken savaşın tehdit ettiği bir başka alan ise yine turizm. 2021 verileri Türkiye’ye gelen toplam turistin %27,3’ünün Rusya ve Ukrayna’dan geldiğini gösteriyor. Bir diğer taraftan tur satışları iptal edilirken rezervasyon ve ön satışlarlarda şimdiden durağanlık söz konusu. 

Sonuç yerine

Bir NATO üyesi olan Türkiye, bir tarafta Batı ittifakının bir parçası iken diğer tarafta da Rusya ile yakın askeri ve ekonomik ilişkilerini sürdürüyor. Bu durum, Türkiye’nin atacağı adımlar ve ekonomisinin hangi yönlerden etkileneceğine dair hassas bir denge oluşturuyor. Türkiye hem bu dengeyi bir de mevcut ekonomik problemlerini gözeterek sağlamak zorunda. 

Savaş, alacağımız ekonomik kararlarla iç politika ve yaşantımıza doğrudan etki edecek. Para politikası üzerindeki baskının düşük faiz politikasında bir yol ayrımı yaratıp yaratmayacağı, savaşın gidişatı kadar, Türkiye’deki iktidar ilişkilerinin -özellikle seçim trafiğinin yoğunlaşmaya başladığı bugünlerde- alacağı biçimle de ilgili. 

Artan enerji ve gıda fiyatları ile TL’deki değer kayıplarının etkilerini cari denge ve harcamalarımızda görmek mümkün. 2022 Şubat’ta ithalat, enerji fiyatlarındaki artışların bir sonucu olarak 28,1 milyar dolar olarak gerçekleşti. Şubat ayında enerji ithalatı 8 milyar dolar seviyesinde. Aynı dönemde TÜFE yıllık bazda %50 seviyesini aşarken TÜFE’de artış %100'ü üzerinde. Akaryakıttaki zamların ise en kısa sürede diğer ürünlere de yansıması bekleniyor. Etkilerini önümüzdeki aylarda daha belirgin hissedecek olmakla birlikte hizmetler sektörü tarafında etkilerin sadece turizmde değil inşaat sektöründe de görüleceği belirtmek gerekiyor.