Alev püskürten ejderha: Ateş bulutları orman yangınlarını nasıl büyütüyor?

Avrupa’nın güneybatısı, etkisini giderek artıran sıcak hava dalgaları ve kuraklığın tetiklediği büyük orman yangınlarıyla mücadele ediyor. İspanya’da Madrid ve Ávila çevresinde yaklaşık bir haftadır süren yangınlarda 80 bin hektarlık alan kül olurken Fransa ise 2026 başından bu yana 13 binden fazla yangının yaşandığı tarihinin en ağır yangın sezonunu geçiriyor. Yangınların büyümesinde iklim koşullarının belirleyici olduğuna dikkat çekilirken, aşırı sıcaklık ve düşük nem oranı, kuvvetli rüzgarlarla birleşerek yangınların kontrol altına alınmasını güçleştiriyor.

• İspanya ve Fransa'da 40 dereceyi aşan aşırı sıcaklar ve kontrolden çıkan orman yangınları nedeniyle şimdiye kadar 320 binden fazla kişi evlerinden tahliye edildi. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron yangın felaketini, "2. Dünya Savaşı'ndan bu yana yaşanan en zorlu mücadele" olarak nitelendirdi.

Fransa ve İspanya’da etkili olan orman yangınları, sadece aşırı sıcaklık ve kuvvetli rüzgarla değil, aynı zamanda alevlerin oluşturduğu sıra dışı bir hava olayıyla da büyüyor. “Pyrocumulonimbus” olarak ifade edilen ve NASA’nın "ateş püskürten ejderha" olarak adlandırdığı bu hava olayı, dev orman yangınlarının kendi hava sistemlerini ve fırtınalarını yaratmasıyla oluşturduğu ateş bulutlarına deniyor. Devasa ısı ve duman yükselerek gökyüzünde fırtına bulutlarına dönüşüyor ve rüzgarın yönünü aniden değiştirebiliyor. 

Peki nedir bu tüm Avrupa’yı korkutan ateş bulutları?

Bu yıl Avrupa’da ve Türkiye’de hava koşullarının aynı olmadığını ifade eden İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Orman Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Doğanay Tolunay, “Avrupa’da sıcak hava dalgaları daha erken başladı, Temmuz ayıyla birlikte İspanya ve Fransa’da çok büyük yangınlar çıktı. Aynı dönemde Kanada’da yangınlar görüldü, küller ABD’ye kadar ulaşınca hatta ABD Başkanı Donald Trump Kanada’ya duman vergisi getirilmesini gündeme taşıdı. Son 10-15 yılda olduğu gibi 2026’da da temmuzda büyük yangınlar çıkıyor. Akdeniz’e kıyısı olan tüm ülkelerde orman yangınlarını görüyoruz. 2025 ve 2026’da İspanya’da geçmiş yıllara oranla daha fazla alan yanıyor” değerlendirmesini yapıyor. 

Tolunay, daha önce Avustralya, Kanada, ABD yangınlarında görülen ateş bulutlarının Fransa’da ilk kez bu yıl meydana geldiğini, Avrupa genelinde ise en son 2017-2018 yıllarında İspanya ve Portekiz’de görüldüğünü belirtti. 

Stratosfere kadar çıkarsa uçaklar için tehlike oluşturur

Tolunay, ateş bulutlarının nasıl oluştuğunu şöyle anlatıyor:

“Orman yangınları mega yangınlara dönüşerek geniş alanlara yayıldığında ve ormanda çok fazla odunsu yapıya sahip alan yandığında—biz buna yangının enerjisi diyoruz—yangın daha da şiddetleniyor. Yangının şiddeti arttığında, yangın daha fazla enerji üretir ve bunun sonucunda da geniş alanlarda atmosfere doğru ısınan hava yükselmeye başlar. Yanan ağaçlardan, dallardan, kabuklardan ve yapraklardan atmosfere doğru bir kül ve toz akışı başlar ve aynı zamanda su buharı da çıkar. 

Enerji ne kadar yüksekse, yangın ne kadar geniş alana yayıldıysa, bu kül bulutu o kadar yükseğe çıkar. Belli bir yükseltiye çıktığı zaman da orada soğumaya başlar, yükselen havanın içindeki kül, su buharının yoğuşmasına neden olur. Su damlacıkları oluşur hatta çok yüksekse buz parçacıkları da oluşur. Büyük yangınlarda 12 kilometreye kadar yükselebilir. 

Bu kritik bir eşik, çünkü ortalama olarak uçaklar o seviyelerden geçiyor. Ateş bulutları, troposferin üst tarafından stratosfere kadar çıkabiliyorlar. Stratosfere ulaşırsa oradaki jet akımlarıyla birlikte mantara benzer bir bulut örtüsü oluşturuyor. Bu yükselmeyle birlikte oradaki hava boşluğuna doğru çevreden hava kütleleri geliyor, burada da rüzgar oluşmaya başlıyor. Yangın kendi rüzgarını yaratarak kendi kendini besliyor ve daha geniş alanlara yayılmaya başlıyor.” 

Bunun bir adım ilerisinin ise soğuma ile birlikte gök gürültülü, şimşekli ve yıldırımlı bir hava ortamı oluşması olduğuna dikkat çeken Tolunay, “Orman yanarken bir yandan da sağanak yağışlı bir hava durumu oluşuyor. Stratosfere kadar ulaşan bu kül ve toz bulutları çok geniş alanlara kadar yayılabiliyor. Uzaktaki başka şehirlere de bu kül ve toz bulutlarının yayılması mümkün” bilgisini veriyor. 

Diğer yandan, ısınan havanın yükselmesiyle birlikte “ateş kırbaçları” olarak adlandırılan küçük hortumların da meydana gelebildiğini kaydeden Tolunay, “Daha önce alevlerin hortumlarla birlikte kırbaç biçiminde ilerlediği veya yönünü değiştirdiği örnekler Türkiye’de yaşandı. Türkiye’de stratosfere kadar uzanan bir ateş bulutu henüz olmadı ancak bu olmayacağı anlamına gelmiyor” dedi. 

Ormanın içinde yapılaşma yangına müdahaleyi zorlaştırıyor

Maalesef, iklim kriziyle birlikte insan kaynaklı yangınlar daha geniş alanlara yayılıyor. Tolunay, İspanya ve Fransa’da gördüğümüz, son zamanlarda Türkiye’de de oluşan önemli bir riske dikkat çekiyor: Yangınlar artık orman sınırları içinde kalmayıp, kent yangınlarına dönüşüyor.

• İnsan nüfusu arttıkça, yeni yerleşimler oluştukça yollar, nakil hatları gibi altyapılar ormanın içinden geçmeye başlayınca hem yangın sayısı artıyor hem de orman yangınları kentleri ve yaşam alanlarını olumsuz etkiliyor. 

Yangın meydana geldiği zaman tahliyenin nasıl yapılacağı konusunda Türkiye’nin hazırlıklı olmadığını ifade eden Tolunay, şu değerlendirmeleri yapıyor:

“İnsanlar, bulundukları bölgede yangın çıktığında nasıl davranacakları konusunda bilgili değil. Mesela, İspanya’da yangın konusunda insanların bilinçlendirilmesi, tahliye planlarının oluşturulması gibi birçok eylemle yangınla mücadele etmeye çalışıyorlar. Bu yıl İspanya’da hayatını kaybeden 11 kişiden 10’u turist. Yangın çıktığında tahliye konusunda yetkililer anında bilgilendirme yapıyor, ama dışarıdan gelenler bu bilgilere ulaşamadığı için kaçarken yangının içinde kalıyor.

Türkiye’de Ege ve Akdeniz gibi bölgelerde ormanla çok iç içe olan kentlerde hazırlıklı olmak gerekiyor. Herkese yangın sırasında ne yapacak, nereye gidecek, yanına neler alacak gibi farkındalık eğitimleri verilmeli. Toplum olarak yangının söndürülmesine odaklanıyoruz, uçak ve helikopter sayısına bakıyoruz. Ancak vatandaşlar nerede nasıl davranacak, yerinde mi kalacak, tahliye nasıl olacak gibi kararlar için yol haritaları oluşturulması gerekiyor.” 

Meydana gelen yangınların yüzde 90’ının insan kaynaklı olduğunu ancak yanan orman alanlarının yüzde 99’undan insanların sorumlu olduğunu kaydeden Tolunay, yangınların sadece yüzde 1’inin yıldırımlarla oluştuğunu dile getirdi. Tolunay, yangınlardaki insan sorumluluğuna dair şu bilgileri veriyor:

“Ormanı parçalarsanız, parçalanmış ormanı yerleşime açarsanız, ormanın içinden elektrik nakil hatları, yollar, otoyollar, demiryolları geçirirseniz orman yangınlarının artmasına neden olursunuz. 2020-2025 yılları arasında elektrik nakil hatlarından çıkan yangın sayısı, tüm yangınların yüzde 4’ünü oluşturuyor. Ancak elektrik nakil hatları yanan alanların yüzde 20-25’inden sorumlu. Ormandan elektrik nakil hattı geçirilirken, mümkün olduğunca geçirilmemesi ya da yeraltından geçirilmesi ve yangına karşı önlem alınması gerekiyor. Gerekli kontrollerin yapılması, yanıcı maddelerin temizlenmesi özel şirketlerin sorumluluğunda. 

Diğer yandan, 2B alanlarının satılmaya başlanmasıyla yapılaşma da artmaya başladı. Özellikle 2020’de başlayan pandemi sebebiyle toplumda doğaya dönüş akımı başladı, kentten kaçmak isteyenler orman içinde bir yer istemeye başlayınca, küçük küçük yerleşimlerin sayısı da artmaya başladı. Bunlar orman içindeki faaliyetleri nedeniyle yangın çıkmasına neden oluyor, orman içine bu şekilde dağılmış olan binalar yangın söndürmede öncelikli olarak kurtarılmaya çalışılıyor. 

Evler zarar görmesin diye uğraşırken ormanın daha çok yanmasına sebebiyet veriliyor. Kurtarma insana zarar gelmemesi odaklı olduğu için ormanlardaki mücadele aksayabiliyor. Ormanın içinde insanın faaliyetlerini artıracak her türlü izinler ve faaliyetler yangın riskini de o derece artırıyor.”