Mesir macunu 101

Mesir macunu diyince akla önce afrodizyak özellikleri geliyor. “Akla” diyerek herkesi kendi cehalet kayığımda batırmayayım — benim aklıma bu geliyor. Fakat aklı fesat olan bir tek ben değilim. Memlekette yılda yaklaşık 500 bin ton üretilen mesir macunu, Kapalıçarşı’da azgın teke çizimleri; balık pazarı girişinde bereket tanrısı logoları; bilumum turistik aktarda “Turkish Viagra” etiketiyle satılıyor. Oysa hem tarihteki hem de araştırmalara göre Türkiye’de insanların aklındaki yeri de arzu veya performans arttırıcıların mizahlı dünyasından uzak — sadece %1 afrodizyak ürün olarak tanımlıyor, kalanı fonksiyonel veya şifa gıdası olarak.

Nedir?: Mesir macunu, şekerle kıvamlandırılarak macun haline getirilmiş bir baharat karışımı. Aslında tarifi su, şeker ve limon tuzuna eklenen 41 adet baharatın temini dışında kolay. Geleneksel tarifi yerine bal ve az sayıda baharatı karıştırarak yalancı mesir macunu yapmak internet tarif kaynaklarının önerdiği yol. Sağlık etkileri Celal Bayar Üniversitesi’nin ulaşamadığım bir araştırmasına göre kanıtlanmış. Kuvvet verici, hazım kolaylaştırıcı ve hormon tetikleyici özellikleri var. 

Etimoloji: Macun Arapça'da "yoğurmak" anlamını taşıyan acn kökünden türemiş. Mesir kelimesinin etimolojisiyse biraz karışık — mesir, "gezmek" anlamında gelen bir anlam kökünden (bkz. mesire, mesirelik). Fakat şahsen daha muhtemel bulduğum açıklama, “zehirlenmelere karşı mithridaticum adıyla ünlü bir panzehir geliştiren kral VI. Mithridates’in, ilerleyen yüzyıllarda panzehirin değişikliğe uğramasıyla bu karışımın Anadolu’da 'mesir macunu' adını” almış olması.

Şekerlemeden öte: Mesir macununun menşesi Manisa olarak kabul ediliyor. Her sene Manisa’da mesir macunu adına bir festival de düzenliyor. Her seneden kasıt da epey bir süredir. Mesir macunu festivali 481. yılında. Hatta 2021 yılının aralık ayında UNESCO tarafından kültürel bir değer olduğu tasdiklenmiş. “Somut Olmayan Dünya Kültürel Mirası” addedilen festival duayla açılıyor, mesir macunu karılıyor, Hafsa Sultan’ın Merkez Efendi’den beratinin temsili oynanıyor, ardından da üçle beş ton arası mesir macunu dağıtılıyor. 

Görsel: Merkez Efendi

Ana şifası, evlat yüreği: Her tarihi bol yiyecek gibi mesir macunun da bir hikâyesi var. Kanuni Sultan Süleyman’ın annesi Hafsa Sultan'ın eşi Yavuz Sultan Selim’in vefatından sonra yasından hasta düşüyor. Dönemin önde gelen tabiplerinden Merkez Efendi bu derde deva olması için 41 çeşit baharatı macunla karıştırıp bir ilaç oluşturuyor. İlacı alan Hafsa Sultan iyileşince Sultan Süleyman halka mesir macunu dağıtılmasını emrediyor. Festivalleşen bu dağıtım yıllarca Nevruz dönemindeki kutlamalara tekabül etse de son yıllarda tarihleri mart sonu da olabiliyor nisan ayında da.

Sultan Süleyman annesine şifa veren bu ilacın cinsel performans artırıcı olarak satılmasına ne derdi bilemem. Fakat halka dağıttığı dönemde tebaasının pek keyifli akşamlar geçirdiğini düşünmeden edemiyorum. Manisa’nın gastronomi turizmi için mühim bu kültürel mirasımızı yaşatmak artık bizim sorumluluğumuzda.