Gıdanın sanayileşmesi: Tarım ne zaman zanaat olmaktan çıktı?

Türkiye’de gıdayı iyileştirmek meselesi yalnızca üretim miktarını artırmak ya da fiyatları dengelemekle sınırlı değil. Asıl soru, tarımın hangi üretim mantığı içinde örgütlendiği ve bu mantığın kırsal hayatı, kentleri ve yemek kültürünü nasıl dönüştürdüğü. Bu yazı, “Türkiye’de gıdayı nasıl iyileştiririz?” serinin ilk yazısında tartıştığım “üretimi uzaktan yakına çekme” önerisini genişleterek, tarımın giderek mekanikleşen ve sanayileşen yapısına odaklanıyor.

Uzaktan yakına çekmekle kastettiğim; üreticiler ile tüketiciler arasında doğrudan ekonomik, sosyal ve mekansal bağlantılar kurmak, üretimi kent mekanının içine çekerek günlük kent pratiklerinin bir parçası hâline getirmekti. Tarımsal ve tarım-dışı alanların daha iç içe geçmesine olanak tanıyarak şehri ve tabii kırsalı yeniden yapılandırmak, hatta belki yeniden tanımlamak da bu yaklaşımın parçasıydı. Bu yazıda da yine aynı soruyu ele alıyorum; ancak sofraya getirmek istediğim mesele biraz farklı: Gıda üretiminin ve tarımın mekanikleşmesi.

Öncelikle belirtmek isterim ki makine kullanımı mekanikleşme ile artmadı. Tarımda makine kullanımının artması, Cumhuriyet döneminden beri süregelen çabaların bir sonucu ve şüphesiz verim artışında önemli bir rol oynadı. Bununla beraber makine kullanımının artmasının net bir kazanım olduğunu söylemek zor. Zira makine kullanımının artması, o makineleri çalıştıran fosil yakıtlara bağımlılığın da artması demek. Bu fosil yakıtları ithal ettiğimiz düşünülürse, bu dönüşümün dışa bağımlılığı, döviz açığını ve en önemlisi küresel ısınmayı körüklediğini söylemek yanlış olmaz. Bunlara bir de artan makine kullanımıyla tetiklenen sosyal dönüşümlerin bilançosunu da eklemek gerekiyor.⁽¹⁾ 

Hem kır sosyolojisi yazınından hem de Türkiye edebiyatının güçlü örneklerinden biliyoruz ki makine kullanımının artışı tarihsel olarak her yerde eşit hızda gerçekleşmedi. Büyük toprak sahipleri makineli tarıma daha erken geçebildi; böylece daha az tarım işçisi çalıştırarak üretim maliyetlerini düşürdü. Maliyetler düşünce fiyatlar da geriledi ve bu yükü omuzlayamayan küçük üreticiler uzun vadede tasfiye oldu. Üstelik bu küçük üreticilerin bir kısmı büyük üreticilerin toprağında ücretli işçilik, bazen de angarya yapıyor ve makineleşmeyle bu işçilikten elde ettikleri gelir de eriyordu. 

Daha geç de olsa makine kullanımı artan orta büyüklükte üreticiler ise makine sayesinde üretim alanlarını genişletebildi. Borçla ya da toprak kiralayarak gerçekleşen bu büyüme, en azından bazılarının ölçek büyütmesine imkan tanıdı. Yine de bu büyümenin çoğu zaman bıçak sırtı ilerlediğini belirtmek gerekiyor; çünkü benzin fiyatlarındaki küçük bir artış ya da kurdaki dalgalanma makineleri susturup üretimi durdurabiliyor. Borçlar çevrilemez hâle geldiğinde küçük üreticilerin yaşadığı tasfiye süreci bu kez orta ölçekli üreticiler için de geçerli oluyor.

Mekanikleşme ile kastettiğim ise tarım-gıdanın, hatta bir adım ileri giderek gastronominin —yani yeme-içme kültürünün— sanayileşmesi. Başka bir deyişle, gıda üretiminin zanaatkarlık ekseninde şekillenen bir hayat tarzı olmaktan çıkarak yüksek verimlilik ve maliyet düşüklüğüne odaklanan; üretim süreçlerinde sert iş bölümlerini barındıran ve farklılaşmaktan ziyade tektipleşme eğilimi gösteren seri üretime dönüşmesi. Sanayi devrimiyle benzer bir dönüşüm ayakkabıcılıktan marangozluğa, inşaattan tekstile birçok alanda yaşandı. Ancak bu dönüşümün tarıma ve bugünkü tarım-gıda sisteminin şekillenmesine katkısını yeterince tartışmadığımız kanaatindeyim. Oysa Türkiye’de gıdayı iyileştirmek gibi bir derdimiz varsa bu dönüşümü de konuşmamız gerekiyor.

Zanaatten sanayiye, sanayiden zanaate: Sanayileşme ne anlama geliyor?

Tarım-gıda sisteminin sanayileşmesi olarak bahsettiğim dönüşüm, artan makine kullanımını da içeriyor; ancak sadece ondan ibaret değil. Oldukça uzun süreye yayılan kapsamlı bir tarihsel süreçten bahsediyorum. Bu süreç, tarla ve çiftliklerin tek tip zirai bitki ya da hayvan yetiştiren üretim tesislerine dönüşmesini; tarımın, sanayileşmiş diğer üretim alanlarına girdi sağlayan bir hammadde üretim kolu konumuna sıkışmasını; hızlı büyüme, uzun mesafe taşımacılığına uygunluk ve uzun raf ömrü gibi ölçütlerin tüm tarım-gıda sistemi ölçeğinde belirleyici hâle gelmesini kapsıyor. Dolayısıyla mesele yalnızca üretim tekniklerinin değişmesi değil; tarıma dayalı hayatların, işkollarının ve mekanların dönüşmesi olduğunu da görüyoruz.

Tarıma dayalı hayatlar, işkolları ve mekanlar derken köyleri, köylüleri ve köylülüğü işaret ediyorum. Küreselleşmeyle hızlanmış olsa da köylerin kasabalara dönüşmesi ya da göç vererek metruklaşması 20. yüzyıl boyunca dünyanın birçok yerinde görüldü. Bu dönüşüm bazı yerlerde o denli şiddetliydi ki köylülüğün kendisinin ne olduğu tartışmaya açıldı.⁽²⁾

Köylülük bir hayat tarzı mıydı, yoksa üretim ilişkilerini tarif eden analitik bir kategori mi? Her köylü küçük meta üreticisi sayılmalı mıydı, yoksa köylülük piyasaya eklemlenmeyi gerektirmiyor muydu? Büyük toprak işletmesi (plantasyon) sahibi köylü olabilir miydi? Köylü toprağın sahibi miydi, yoksa yalnızca kullanım hakkına mı sahipti? Bu sorular ilk bakışta akademik bir titizlik gibi görünebilir; ancak dönüşen üretim ilişkileri içinde kır ahalisini konumlandırmayı ve yaşanan dönüşümü anlamayı amaçlayan oldukça okkalı sorular.

Nitekim son sorudan hareketle köylüyü toprak sahibi olarak tanımlamanın köylülüğü kapitalist üretim ilişkilerine hızla entegre olabilecek bir toplumsal grup olarak konumlandırmaya olanak tanıyacağını söyleyebiliriz. Buna karşılık kullanım hakkı üzerinden yapılan tanımda tartışmanın odağı bu hakkın sınırları olur. Çünkü bu sınırların belirsizliği, toprak, su ve tohum gibi üretim araç ve girdilerinin müşterekleşmesinin kapısını aralayabilir; hatta süreç özel mülkiyetin genişlemesiyle bile sonuçlanabilir. Dolayısıyla verilen yanıtlar yalnızca analitik çerçeveyi değil, siyasal yönelimi de etkiler.

Köylülüğün tasfiyesi

Bugün köy-köylü-köylülük tartışmasının birçok kişi için önemsiz ya da salt akademik görünmesi şaşırtıcı değil. Artık çoğunluğumuz kentlerde yaşıyor, tarım dışında çalışıyor ve gelirini sanayi ya da kent ekonomisindeki işlerden ve mesleklerden elde ediyor. Zaten mekanikleşmeyi tetikleyen en kritik paradoks da tam bu noktada yatıyor: Tarım-dışı çalışan ve kentte yaşayan daha büyük bir nüfusu beslemek için artık daha az üretici bulunuyor. Üstelik bu üreticilerin de gitgide daha azı köylü. Kısacası, köylülerin ve köylülüğün tasfiyesini yaşıyoruz bugünlerde. Köylülükle ilgili soruların gündem-dışı, önemsiz, salt akademik gözükmesi de bu tasfiyenin halihazırda ne denli tamamlanmış olduğunun bir göstergesi. Zira köylülük bu kadar tasfiye olmasaydı tüm bunları daha çok önemser, bu soruları daha çok tartışırdık.

Mekanikleşme bu tasfiyenin hem sonucu hem de hızlandırıcısı. Çiftçiliğin bir zanaat olduğu dönemde köylülük yalnızca üretim ilişkilerini tanımlamakla kalmıyor, bir hayat tarzını da tarif ediyordu. Köylü köyde yaşar, tarım ve hayvancılık yapardı. Çiftliğinde farklı hayvan ve bitki türleri bulunur; bunların bakımını ve döngüsünü bilirdi. Bakkaldan ekmek, yoğurt, tereyağı almaz; tükettiği gıdanın önemli bir kısmını kendisi üretirdi. Yaşadığı yerin iklimini, bitki örtüsünü ve hayvanlarını tanırdı. Neyin ne zaman nerede bulunacağını, neye şifa olacağını bilirdi. Hem avcıydı hem de toplayıcı. Mevsimlere göre beslenir, ürünlerini işleyerek saklar, peynirden yufkaya birçok gıdayı muhafaza edebilirdi.

Aynı zamanda köyde müştereklik önemliydi. Çok emek gerektiren yorucu işler paylaşılır, zor koşullar dayanışmayla aşılırdı. Bu tablo romantize edilmemeli; zira köy hayatı çoğu zaman çetin doğa koşullarıyla mücadeleyi de içeriyordu. Nitekim, dayanışma içindeyken bile çetin doğayla çoğu zaman yalnız başına uğraşmak demekti köylü olmak. Dayanışma kadar sertleşme, yeniliğe mesafe koyma ve düzeni koruma eğilimi de bu hayatın parçasıydı. Yeniliklere pek açık olmamayı, yeni geleni pek kolay kabul etmemeyi de içeriyordu çoğunlukla.

Köylülük, kısacası, doğayla birlikte yaşayan ama bir yandan da doğayı zapturapt altına almaya çalışan bir hayat tarzıydı. Tarım da bu hayatın zanaatiydi. Köylülüğün tasfiyesi, bu zanaatin de tasfiyesi anlamına geldi. Bugün kendi yiyeceğini üreten köylünün yerini köydeki marketten alışveriş yapan kırsal haneler alıyor. Çiftlikler tek tip üretim yapılan alanlara dönüşüyor; yapay iklimlendirme yöntemleriyle bölgenin ekolojisine uyumsuz ürünler yetiştiriliyor; imecenin yerini ücretli emek alıyor. Bu çerçevede tarım artık bir zanaattan olmaktan çok uzakta; bilinmezleri bol ve Türkiye’de yapması oldukça zor olan, giderek mekanikleşmiş bir iş kolu hâline geliyor.

Başka bir tarım mümkün mü?

Her ne kadar bu dönüşüm tüketici tarafında gıda bolluğu yaratmış ve ölçek ekonomisi sayesinde maliyetleri düşürmüş gibi görünse de, bugünkü tarım-gıda sisteminin temel sorunlarının önemli kaynaklarından biri olduğu açık. Bu dönüşümün bütünüyle geri çevrilip çevrilemeyeceği tartışmalı. Ancak sistemi iyileştirmek için daha fazla sanayileştirmekten ziyade tarımı yeniden bir zanaat olarak düşünmek gerekiyor. Bu, geçmişe dönmek anlamına gelmek zorunda değil. Yüksek teknolojiyle desteklenen bir zanaat mümkün. Mesele, tarımı yalnızca kentleri besleyen ve sanayiye girdi sağlayan bir sektör olarak değil; insanın doğayla kurduğu ilişkinin merkezinde yer alan, sömürü ve tahakküm yerine insan ve diğer tüm canlılarla birlikte varolmayı esas alan bir pratik olarak kurgulayabilmek.

Bu çerçeve ütopik görünebilir fakat aslında uzun süredir farklı başlıklar altında tartışılıyor. Agroekoloji, tarımın ekolojik ilkeler doğrultusunda, suyu ve toprağı tüketmeden yapılmasını savunuyor ve bu biçimin yaşanılan ekosistemi onarıcı olabileceğini ileri sürüyor. Mera hayvancılığı, hayvanların doğal döngüleri içinde hareket etmesine olanak tanıyor. Daha tüketim odaklı gastronomi alanı da en azından son 30 yıldır geleneksele yöneliyor. Slow Food başta olmak üzere birçok gıda hareketi, yerel tarımsal ürünleri, üretim biçimlerini ve tohumları kültürel mirasın başat üyeleri olarak kabul ediyor ve yaşatılmaları için çaba gösteriyor.

Dolayısıyla söz konusu olan bütünüyle uzak bir hayal değil. Ancak bunun için iyi bir yol haritası ve meselenin önemine vakıf, istikrarlı bir siyasi irade şart.

^{(1) Baydar, O. (Ed.). (1999). 75 Yilda Koyden Sehirlere. Istanbul: Tarih Vakfi.}

^{Keyder, Ç., & Yenal, Z. (2013). Bildiğimiz Tarımın Sonu: Küresel İktidar ve Köylülük. İstanbul: İletişim Yayınları.}

^{(2) Akram-Lodhi, A., & Kay, C. (2009). The agrarian question. Peasants and rural change. In A. Akram-Lodhi, & C. Kay, Peasants and globalization. Political economy, rural transformation and the agrarian question (pp. 3-34). London: Routledge.} 

^{Akram-Lodhi, A., & Kay, C. (2010). Surveying the agrarian question (part 2): current debates and beyond. The Journal of Peasant Studies, 37(2), 255-284.} 

^{Amin, S. (2015). Theoretical Framework: Food Sovereignty and the Agrarian Question Constructing Convergence of Struggles within Diversity. In R. Herrera, & K. Lau, Cover of The Struggle for Food Sovereignty: Alternative Development and the Renewal of Peasant Societies Today (pp. 14-34). Pluto Press.} 

^{Araghi, F. (1995). Global Depeasantization, 1945-1990. The Sociological Quarterly, 36(2), 337-368.}

^{Bernstein, H. (1996/1997). Agrarian questions then and now. The Journal of Peasant Studies, 24(1/2), 22-59.} 

^{Bernstein, H. (2010). Class dynamics of Agrarian change. Agrarian change and peasant studies series. (Vol. 1). Nova Scotia, Canada: Fernwood Publishing.}

^{Ploeg, J. (2018). From de- to repeasantization: The modernization of agriculture revisited. Journal of Rural Studies, 61, 236-243.}

^{Shanin, T. (1990). Defining Peasants: Essays Concerning Rural Societies, Expolary Economies, and Leaning from them in the Comtemporary World. Oxford: Blackwell.}