Toprakla dengeye varmanın en kestirme yolu (mu?): Kentsel tarım

Günümüz tüketim anlayışıyla bölgesel gıda sistemlerinin büyümesine sebep oluyoruz. Küresel anlamda çiftçilerin daha fazla gıda üretme telaşıyla ekosistemlere yayılmalarını teşvik ederken ortaya çıkan sonuçtan herkes muzdarip hâle geliyor. Var olan sistemi iyileştirmek istediğimiz noktadaysa ihtiyacımız olan gıdanın önemli kısmını doğrudan şehirlerimizde büyütmek kulağa oldukça iyi bir fikir gibi geliyor. Kentsel tarımın insan ve doğayı yeniden bir araya getirip şehirleşme sonucu ortaya çıkan birçok sorunu çözmek için faydalı bir konsept olabileceğine ikna olmaya hazırlanırken birçoklarının aklında bazı sorular beliriyor: Kentsel tarım sistemleriyle şehir sınırları içinde gıda üretmenin gerçekten kayda değer sosyal veya çevresel faydaları var mı? Yoksa kentsel çiftçilik birkaç şehirlinin iyi niyetli ama nihayetinde önemsiz bir hobisinden fazlası değil mi?

Geçmişten günümüze: Kentsel tarım

Uygarlığın başından beri hayatın bir parçası olan tarımın, avcılık ve toplayıcılıktan sonra, hâkimiyetinin artmasıyla medeniyetlerin yiyeceğin peşinde hareketlilik hâline artık ihtiyaç duyulmuyordu. Şehirler genellikle yoğun nüfuslu olduğu için tarımsal üretimin devam ettirebileceği yeterli alanı bulmak antik zamanlarda bile zor olabiliyordu. Bu sebeple, tarımsal faaliyetlerin çoğu kırsal alanlarda ya da civar köylerde gerçekleştiriliyordu. Ancak bu durum tarımsal üretimin kentsel alanlara da yayılmasına mâni olamadı.

Kentsel tarımın belgelenmiş ilk örnekleri; Babil'in Asma Bahçeleri ve Yunan şehirlerinin kutsal toprakları. Çin bahçelerinden Arap bahçelerine; aromatik bitkilerden gelen kokular, çiçeklerden oluşan manzara ve kuş sesleriyle çeşitli duyusal deneyimleri birleştirirken Orta Çağ döneminde şehrin surlarının ötesindeki tarım toprakları daha organize hâle gelerek şehre taşındı ve “hortus” adı verilen mutfak bahçeleri ortaya çıktı. Sonraki yüzyıllardaysa Yunanlılar, Romalılar, Bizanslılar ve Persler tarafından bitkiler genellikle manastırlarda geçim kaynağı olarak keşişler tarafından üretilip işleniyordu. 

Sanayi Devrimi’yle birlikte, tarım teknolojileri ve teknikleri geliştirilerek şehirlerde tarım modernleşip endüstriyel hâle geldi. Fabrika işçileri bahçecilik yapmaya başladı; bahçeler hem gıdalarını üretip hem de dinlenip stres atabilecekleri alanlara dönüştü. İkinci Dünya Savaşı zamanlarındaysa kent bahçeleri, şehirlere taze sebze sağlamak için teşvik edildi. Bunun örneği olarak da savaş sırasında milyonlarca ABD’li arka bahçelerine "zafer bahçeleri" kurup kendi yetiştirdikleri meyve ve sebzelerle toplumun gıda ihtiyacının önemli oranda karşıladı. Savaş sona erdiğindeyse bu kentsel tarım alanları ortadan kalkarak yerini büyük ölçekli kırsal tarım alanlarına bıraktılar.

Tarım insanlık tarihi boyunca kent kültürlerinin büyümesine ve gelişmesine katkıda bulundu. 21. yüzyılda kentsel tarım, toplumdaki ve teknolojideki ilerlemelerle ilişkilendirilip birçok inovasyon ve girişimde bulunuluyor. Özellikle kentsel alanda dikey tarım teknolojisi gibi inovatif fikirler şehir tarımının geleceğinin oldukça parlak olduğuna işaret ediyor.

Kentsel tarım neden popülerleşti?

Şehir nüfusu hızla artarken her geçen gün kentte tarım daha da popülerleşiyor. Gıda arzı ve tedarik zincirlerine yönelik artan endişelere karşı kentte tarım yöntemlerinin gıda üretimini daha sürdürülebilir, yerel ve sağlıklı bir şekilde devam ettirmeye yardımcı olacağı düşünülüyor.

Avrupa Birliği’nin hazırladığı rapora göre 2030 yılında dünya nüfusu 8,6 milyara, 2050'deyse 9 milyara ulaşacak ve bu nüfusun üçte ikisi şehirlerde yaşayacak. Bu veriler küresel gıda üretiminin %50'den fazla artırılması gerektiği sonucunu doğururken buzdağının ardındaki bir gerçek olarak ekilebilir arazi kapasitesinin %12'den fazla artma ihtimalinin düşük olduğu söyleniyor. Tüm bu bilgiler ışığında yanıtı merak edilen bir soru: Gelecekte gıda talebi nasıl karşılanacak?

İklim değişikliği ve günümüzdeki tarımsal uygulamaların yol açtığı etkiler birbirleri için karşılıklı zorluklar yaratıyor: yağışların düzensizleşmesi, doğal afetlerin sıklığı, aşırı sıcak ya da soğuk havalar, azalan kaynaklar, toprak bozulması, biyoçeşitlilik kaybı ve pestisitlerden kaynaklanan kirlilik. Dünya Bankası'nın verilerine göre tarım su ekosistemlerinin %70'ini kullanırken Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 2017'de toplam kara alanının %37'sinin tarımsal üretimde kullanıldığını paylaşıyor. Sera gazı emisyonlarının önemli sebeplerinin başında gıda üretiminin geldiğini de eklediğimizde bütün bunlar küresel gıda sistemlerinin uzun vadeli uygulanabilirliği konusunda çeşitli zorluklara zemin hazırlıyor.

Kentsel tarım iklim değişikliği ve gıda güvenliği arasındaki bağlantılarda önemli rol oynayan alternatif olarak görülüyor. Kentsel tarım uygulamaları, yerel gıda üretimine katkıda bulunarak toplulukları beslemeye yardımcı olurken gıda güvencesi sağlıyor ve tarım sektöründe söz sahibi olan çiftçilerin ve aynı zamanda tüketicilerin ekonomisine destek oluyor. Kentsel tarım sistemleriyle yerel olarak yetiştirilen taze gıdaların tedarik zincirleri daha kısa ve izlenebilir olduğu için gıda üretimi ve tedarik süreci kaynaklı karbon ayak izlerini azaltıyor. Bunun yanı sıra kentsel tarım uygulamaları su kaynaklarının yönetimine, toprağın korunmasına ve kirliliğin azaltılmasına yardımcı oluyor.

Küresel kriz ve teknolojilerin etkisi

Peki ya uluslararası krizlerin kentsel tarımın teşvikinde etkisi var mı? Covid‑19 salgınıyla ön plana çıkan gıda tedarik zincirlerinin kırılganlıkları, var olan gıda güvenliğinin büyük ölçüde ithalat ve ticaret anlaşmalarına dayandığının anlaşılmasını sağladı. Dolayısıyla, savaş ve siyasi gerilim zamanlarında uluslararası tedarik zincirlerine bağımlılığı azaltmak için önemli seçenek olarak kentsel tarımla gıda güvenliğinin artırılmasının sağlamak mümkün olabilir mi?

Günümüz kentsel tarım sistemlerinin temelini oluşturan teknolojik yenilikler ve yapay zekâ mahsullerin yetiştirilme şeklini günbegün değiştiriyor. Daha fazla kaynak verimliliğini benimseyen yeni tarım yöntemlerinin geleneksel uygulamalara meydan okuması söz konusu olabilir mi? Kentsel tarım uygulamalarının yerel üretim ve tüketim odaklı gıda sistemleriyle yerel toplulukların gıda gereksinimlerine yanıt vererek gelecekte tarım sektörüne dair ekonomik ve çevresel baskıları azaltabileceği fikrinin yaygınlaştığı söylenebilir. Bunun sonucu olarak da kentsel tarım bazıları tarafından iklim değişikliği ve gıda güvenliği arasındaki problematik ilişkiye yanıt veren önemli bir alternatif olarak görülüyor. 

Gıda ve ötesi

Tüm bu görüşlerin yanında kentsel tarım alanlarının en azından yakın gelecekte şehirleri besleyemeyeceği gerçeği aşikâr. Ancak kentsel tarım alanları, sağlıklı gıdaya erişim desteğinin yanı sıra şehir insanlarının gündelik hayatında iletişimini kaybettiği karmaşık ama bir o kadar da hayati olan gıda sistemlerinin nasıl çalıştığına dair bazı fikirler edinmesine katkı sağlayabilir mi? Böylece, yiyeceklerin değerini daha iyi anlamayı öğretebilir mi?

Şehir çiftçisi Jason Mark, Gastronomica'da yayımlanan yazısında kentsel tarımın bu yönüne değiniyor: "Bir brokoli için tohumdan hasata kadar birkaç ay harcayın ve çok geçmeden bağımlı olduğumuz doğal sistemler için çok daha derin bir takdir sahibi olacaksınız. Mahsullerin büyüdüğünü ya da bozulduğunu izlediğinizde dünyayla olan bağlantımız şaşırtıcı derecede açık hâle geliyor." ve ekliyor, "Belki de kentsel tarım bizi besleyen insanlar, tarım işçileri, kamyon şoförleri, işleyiciler ve paketleyiciler, aşçılar hakkında daha vicdanlı olmaya zorlaması açısından değerlidir."

Kentsel tarıma yönelik söz konusu romantik yaklaşımı akademik bir çalışmayla ölçmek belki pek olası değil fakat tarımın zorlu koşulları ve gerçeklerinden habersiz büyüyen şehir sakinlerini doğadaki dengeler konusunda aydınlatma potansiyeline sahip olduğu söylenebilir.