Çitlerle çevrili tarla: Filistin’de gıda sorunu

Mayıs ayında yaşanan çatışmalar ve İsrail’in Gazze bombalamaları sonucunda evlerini terk etmek zorunda kalan yaklaşık 58 bin Filistinli’nin 42 bin kadarı Birleşmiş Milletler Yardım ve Bayındırlık Ajansı’nın (UNRWA) okullarına sığındı. Mültecilerin gıdaya ve temiz suya ihtiyaçları var. Filistin’in kendi içinde bu ihtiyaçları karşılayamamasının çeşitli nedenlerinden biri, tarım ve su kaynaklarının kullanımını zorlaştıran bürokratik engeller. İsrail hükümeti, Filistin'de yaşayanların tarım arazilerine ulaşımını ve su kaynaklarına erişimini kısıtlarken ticari engellerle ihracat ve ithalat ücretlerini yükselterek Filistin ekonomisini baltalıyor.

Tarımın ekonomide payı: Tarım, Filistin’in önemli ekonomik faaliyetleri arasında yer alıyor. Avrupa-Filistin İlişkileri Konseyi'nin raporuna göre tarım sektörü Filistin istihdamının %13,4’ünü, kayıtsız işgücünün yaklaşık %90’ını kapsıyor. Fakat tarımsal faaliyetlerin Filistin ekonomisine katkıları yıllar içinde azalıyor. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Gelişim Konferansı’nın raporuna göre tarım sektörünün gayrisafi millî hasılaya katkısı 1987’de 687,5 milyon dolar iken 2011’de bu sayının 459,7 milyon dolara düştüğü görülüyor.

Potansiyeli engelleniyor: Dünya Bankası raporuna göre Batı Şeria’nın %61’ini oluşturan C Bölgesi’nin Filistinlilere açılmaması, yılda yaklaşık 2,2 milyar dolarlık bir tarım ve madencilik potansiyel kaybına sebep oluyor. 1995 Oslo II Anlaşması’na göre, bölgenin kademeli şekilde Filistin'e açılması planlandığı hâlde günümüzde bölgenin yalnızca %1’inin Filistin tarafından kullanımına müsaade ediliyor. C Bölgesi, Batı Şeria’nın tarım arazilerinin üçte ikisini içinde bulunduruyor. Gazze’de de benzer bir durum var; bereketli tarım arazilerinin kullanımı kısıtlanıyor. 

Balıkçılık: Tarım arazilerine ek olarak balıkçılık imkânları da kısıtlı. 2000’lerin başından beri Filistin balıkçılık faaliyetleri azalıyor. Bunda başlıca etkenlerden biri, Oslo II Anlaşması’nda geçen 20 deniz mili açığında balıkçılık iznine karşın İsrail hükümetinin Filistinli balıkçılara koyduğu 3-6 deniz mili sınırı. Bu sınırların geçilmesi durumunda balıkçılara ateş açılması ihtimali var. 

Ticarette maliyet yüksek: Tarımsal ürünlerin ihracatında Filistin menşeli ürünler İsrailli denklerine nazaran iki kat daha yüksek bürokratik giderlere maruz kalıyor ve dört kat daha uzun sürede işlem görüyor. Bu durum, uzun vadede İsrail menşeli malların Filistin pazarını avantajlı hâlde penetre etmesine ve Filistin üretiminin azalmasına sebep oluyor.

Ulaşım engelleri: Tarım arazilerine ulaşım engellerine bir başka örnek Filistinlilerin arazilere ulaşım saatlerine ve günlerine getirilen kısıtlamalar. 2002’de Dayr al-Ghusun’da kurulan geçiş noktasında İsrail, Filistinli arazi sahiplerine günde üç kere, yarım saatliğine arazilerine geçiş izni veriyor. Ziyaret hakkı için arazi sahiplerinin gerekli mercilere başvurması ve izin dokümanlarını temin etmesi gerekiyor. Arazilere ulaşımın dışında kuyu kazmak, kuyu onarmak veya arazide restorasyon yapmak için izin belgesi alınması gerekiyor. Suya ulaşımın kısıtlanması, temel girdi olan suyun ücretinin yüksek olmasının sebebi. 

Yakım, yıkım: Hükümetin bilinçli politikalarının ötesinde bölgedeki etnik-dinî çatışmalar da tarım üretimine engel oluyor. Bu duruma bir örnek olarak yakın geçmişte, 2020’nin sonbaharında Filistin tarım ürünlerinin önemli bir kalemi olan zeytin hasadı esnasında İsrailli yerleşimciler Filistinli üreticilere saldırdı. 1.000'e yakın zeytin ağacının yakıldığı, 33 Filistinlinin yaralandığı olayları, İsrail Savunma Kuvvetleri’nin müdahalesiyle durdurdu. 2010’dan beri İsrail askerî kuvvetlerinin Filistinli üreticilerin yaklaşık 100 bin zeytin ağacını söktüğü, yaktığı veya kimyasal yollarla kuruttuğu öne sürülüyor.

Gıda her yerde politik: Politik konjonktürün gıda krizleri oluşturduğu bölgeler İsrail ve Filistin'le sınırlı değil. Zamanında aile büyüklerimizin ağzına pelesenk olmuş “aç Afrikalı çocuk” kalıbının önerdiği anonim Afrika ülkelerindeki açlık, bu krizlerin soyutlaştırılmış hâli. Oysa örnekleri, öcü hikâyelerinde değil ırkçılık; milliyetçilik ve politik ideoloji yaptırımlarının gerçek sonuçlarında görülüyor. 

Kıtlık, kurallık, su hakkı: 90'larda Sovyetler Birliği’nin çöküşüyle gıda kıtlığı yaşayan Küba, Trump döneminde artan yaptırımlarla tekrar raflarda taze gıda bulunmayan bir döneme girdi. Tarım cenneti Kaliforniya’nın incisi Los Angeles’ın göbeğinde, daha çok siyah ve Hispanik vatandaşların yaşadığı South Central gibi bölgeler, sağlıklı ve taze yiyecek satan market veya restoranların azlığından dolayı “yemek çölleri” olarak adlandırılıyor. ABD genelinde siyah bireylerin temiz gıdaya ulaşması beyaz bireylere göre dört kat daha zor. Şili’de 1980'lerde temeli atılan su hakları yasalarıyla günümüzde ülkede tarım için kullanılan su kaynaklarının %81’i İtalya merkezli tek bir şirketin. Nüfusun %67’si kuraklıkla debelenirken 2018’de hükümet 38 nehri ihaleye açtı. Venezuela, Kuzey Kore, Çin’de Uygurların gözaltı kampları ve daha nice bölgede erk sahibi hükümetler açlık, kuraklık ve zirai ekonomik kriz hedefleyen politikalarla gıda ve suya erişimi politik bir silah olarak kullanıyor. 

Sıcak çatışma bölgelerinde veya sistemik ayrımcılığın gözle görülür olduğu yerlerde politik karar mekanizmaları daha belirgin olsa da her yerde gıda sistemi, politik kararların sonucunda şekilleniyor. “Ne sağcıyım ne solcu bakkalım bakkal” günleri geride kaldı. Gıda zincirinde yer alan herkes; üreticisinden tüketicisine, kabzımalından işletmecisine politik bir karar mekanizmasının sonuçlarını yaşıyor. "Apolitik bir gıda sistemi" bir oksimorondan başka bir şey değil. Bu tatsız tezat karşısında elde olan da ne yazık ki kitlelerin en zorlandığı şey: Bilinçlenme ve aktif katılım.