Güneş tanrısı İnti’nin insanlığa hediyesi 


Günümüzde 50’den fazla ülkede yetiştirilen ve neredeyse her restoranın menüsünde yer edinmiş kinoanın yeme-içme sektörüne istilası, yetiştirildiği ana bölgeler için kendisi kadar masum sonuçlar doğurmamış. Küreselleşmenin ana yoldaş olduğu bu yolda, kinoa, yüksek besin değeri ve hemen hemen her türlü iklime uyum sağlayabilmesi nedeniyle Birleşmiş Milletler tarafından iklim aciliyetinin sonucu olarak gıda güvensizliğine karşı can simidi olarak tanıtılmasıyla öne çıkıyor.

Doğduğu yer olan And Dağları'nda kinoa tarımına ne zaman başlandığı bilinmezliğini korusa da “tahılların anası” olarak da bilinen kinoanın geçmişi altı bin yıl öncesine uzanıyor. İnkalar bu temel gıdayı güneş tanrısı İnti’nin insanlığa bir hediyesi olarak kabul edip ekim ve hasadını din insanlarının duaları eşliğinde gerçekleştiriyorlarmış. 

Kinoanın küreselleşmesi: Güney Amerika’daki toplumlar için temel gıda görevini uzun yıllar sürdüren kinoa, 1970’lerde küçük ve çok yavaş adımlarla vejetaryenler aracılığıyla Batı’ya açılmış. Yavaş ama düzenli bir artışla 40 yıl boyunca ihraç edilen kinoaya olan talep, 2013 yılında keskin bir şekilde arttı. Küreselleşmenin gıda sistemine yansımasının en belirgin örneklerinden bu yükseliş, iki olayın etkisiyle gözlemlenebilir.

İlk olarak NASA, kinoayı astronotların beslenmesinde kullanmak ve topraksız ortamda yetiştirmek için çeşitli çalışmalar başlatıyor. Sonrasında Birleşmiş Milletler, 2013 yılını “Uluslararası Kinoa Yılı” ilan ediyor. Peru hükümetinin de teşvikiyle 2000’de dünya kinoa üretiminin %6’sını temsil eden Peru, 2016 yılında dünyanın en büyük üreticisine dönüşüyor. Ülkenin ihracatı iki yıl içinde yaklaşık %300 artıyor. Bu süreçte gelir seviyesi yükselen Peru halkının altın yumurtlayan kazı ne yazık ki çok geçmeden etkisini yitiriyor: Pazardaki fırsatı gören herkesin kinoa ekmeye başlamasıyla arz, talepten çok daha yüksek oluyor ve böylelikle fiyatlarda ciddi bir düşüş yaşanıyor. 

Küreselleşmenin sonucu: Kinoaya artan talep, iç pazardaki fiyatındaki artışlar olarak Peru’daki halka yansıyor. Toplumun bir kısmının “alıştığı” temel gıdaya ulaşamaz hâle gelmesi, küreselleşmenin gıda güvensizliği üzerindeki etkisini bu kez kinoa üzerinden gözler önüne seriyor. 2005 ve 2014 yılları arasında ülkedeki kinoa üretiminin yaklaşık dört kat artmasına rağmen fiyatlardaki %500’lük yükseliş durumun ciddiyetini daha net gösteriyor.

Peru halkının yeme alışkanlıklarında yaşanan değişimi bazı araştırmacılar alım gücünde yaşanan artışla birlikte daha fazla seçeceğe erişim sağlanabilmesine de yoruyor. Öte yandan küresel pazarın beklentisini karşılamak için çiftçiler belirli bir standartlaşmaya gidiyor. Önceden üretilen kinoa çeşitlerinin yaklaşık %35’i bir daha üretilmemek üzere terk ediliyor. Artan talebin bir diğer olumsuz etkisi, toprakta görülüyor. Maksimum gelir elde etmek için tarlalarına sadece kinoa eken ve olabilecek her yere ekim yapan çiftçilerin toprakları fakirleşiyor. Böylece çölleşmeler görülmeye başlanıyor. 

Kinoayla birlikte Peru'da yaşanan değişim, küreselleşmenin bir toplumun toprağının, alım gücünün, yeme alışkanlıklarının ve biyoçeşitliliğin üzerindeki etkisine özetleyici ve etkili bir bakış sunuyor.